Azərbaycan-Qazaxıstan strateji əməkdaşlığında yeni dövr – ANALİTİK

İki ölkə Orta Dəhlizinin əməliyyatlarını yerinə yetirmək üçün dəniz limanlarını və tranzit şəbəkələrini genişləndirmək imkanına malikdir

Azərbaycan və Qazaxıstan ikitərəfli münasibətlərinin təməl daşı enerji sahəsində əməkdaşlıq olsa da, son geosiyasi regional hadisələr hər iki ölkəni münasibətlərini genişləndirməyə və ənənəvi neft və qaza əsaslanan əməkdaşlıqdan kənarda yeni strateji məqsədlər qoymağa sövq edib. Azərbaycan və Qazaxıstan karbohidrogendən asılı daxili bazarların genişləndirilməsinə və diversifikasiyasına yönəlmiş oxşar iqtisadi baxışları və məqsədləri bölüşürlər. Hər iki ölkə ikitərəfli əməkdaşlıqda neft-qaz sektorundan kənd təsərrüfatı və ticarətə keçərək iqtisadi strategiyalarını genişləndirir.

Bakı və Astana bu fürsətdən istifadə edərək şaxələndirmə planlarını reallaşdırmaq, regional və beynəlxalq miqyasda daha çox nüfuz qazanmaq istəyirlər. Orta Dəhliz kimi tanınan Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (The Trans-Caspian International Transport Route - TİTR) Rusiya-Ukrayna münaqişəsi fonunda kifayət qədər diqqət və əhəmiyyət qazanmışdır. TITR Avropa və Çin arasında ənənəvi marşrutlara uyğun alternativ hesab olunur və Avropaya Mərkəzi Asiya və Qafqaz regionunun artan bazarlarına çıxışı təmin edir. Azərbaycan və Qazaxıstan da Orta Dəhlizin daşıdığı potensialdan xəbərdardır və eyni zamanda öz iqtisadiyyatlarını və regional əlaqələrini gücləndirmək üçün belə bir fürsətdən istifadə etməkdə maraqlıdırlar.

Azərbaycan və Qazaxıstan neft-qaz sənayesindən digər iqtisadi sektorlara fokuslanmağı təkcə daxili bazarların deyil, həm də daha geniş Xəzər regionunun iqtisadi təhlükəsizliyini gücləndirmək yolu kimi qəbul edirlər. Bu iki ölkə arasında çoxşaxəli ikitərəfli əlaqələr regional təsir və iqtisadi suverenliyin artmasına səbəb ola bilər. Azərbaycan-Qazaxıstan gücləndirilmiş tərəfdaşlıq Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya arasında əsas əlaqəni təmsil edir. Bu iki bölgə Sovet İttifaqının dağılmasından bəri çox ehtiyac duyulan regional əlaqəni saxlamaq üçün mübarizə aparır. Bununla belə, Ukraynadakı müharibənin fonunda artan ABŞ-Çin gərginliyi və Yaxın Şərqdə əhəmiyyətli geosiyasi dəyişikliklər Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya arasında əlaqənin artmasına kömək edir. Azərbaycan və Qazaxıstan regional əməkdaşlığın və məhsuldarlığın intensivləşdirilməsinə yönəlmiş fəal regional xarici siyasətin təşviqi və həyata keçirilməsinə gəldikdə iki aparıcı dövlət olaraq qalırlar.

Azərbaycan-Qazaxıstan münasibətlərinin reallığı və perspektivləri

Enerji Azərbaycan və Qazaxıstan ikitərəfli əməkdaşlığının əsas açarı olsa da, son vaxtlar hər iki ölkədə qeyri-karbohidrogen əlaqələri daha çox diqqət çəkir. Bakı və Astana ikitərəfli əməkdaşlığı genişləndirmək və zənginləşdirmək üçün mövcud geosiyasi imkandan istifadə etməkdə maraqlıdırlar. Hər iki ölkə hələ də enerjini tərəfdaşlıqlarının dəyərli bünövrəsi hesab edir və neft-qaz ticarəti sahəsində əməkdaşlığı genişləndirməkdə davam edir. Hər iki ölkə tranzit enerji həcminin artırılması potensialını araşdırır.

2023-cü ildə Azərbaycanda dövlətə məxsus milli neft-qaz şirkəti olan SOCAR və Qazaxıstanın milli enerji şirkəti “KazMunayQaz” Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) boru kəməri ilə ildə 1,5 milyon ton Qazaxıstan neftinin tranzitinə imkan verən saziş imzalayıb. Hazırda fəaliyyət göstərməsə də, Qazaxıstan neftinin gələcəkdə əhəmiyyətli nəqli üçün Azərbaycan-Qazaxıstan diplomatik danışıqlarında Bakı-Supsa kəməri də nəzərdən keçirilir.

Bununla belə, Azərbaycan və Qazaxıstan neft-qaz sənayesindən yayınma və alternativ bərpa olunan enerji və yaşıl texnologiyaya üstünlük verən qlobal tendensiyaları izləmək istəyir. Belə bir meyli təmin etmək üçün hər iki ölkə öz iqtisadiyyatlarını daha əhatəli şəkildə diversifikasiya etməyə başlamalıdır. Bununla belə, karbohidrogen əsaslı iqtisadiyyatları əvəz etmək yaxın gələcəkdə mümkün olmaya bilər, çünki gəlirli sahələri, mövcud enerji bazarlarını və enerji istehsalı kanallarını yenidən konfiqurasiya etmək üçün əhəmiyyətli investisiya və maliyyə dəstəyinə ehtiyac var. Bundan əlavə, neft və qaz sənayesi, xüsusən də mövcud geosiyasi vəziyyəti və sanksiyaya məruz qalmış Rusiya enerji ixracını nəzərə alsaq, hər iki ölkəyə əhəmiyyətli təsir imkanları yaradır. Avropa alternativ enerji təchizatçılarına və idxal marşrutlarına ümid edir, eyni zamanda öz bərpa olunan enerji mənbələrini və yaşıl texnologiya həllərini inkişaf etdirir, bu proses öz çətinliklərini yaradır.

Uzunmüddətli rifah və iqtisadi artım naminə Azərbaycan və Qazaxıstan digər əsas iqtisadi sektorların və ikitərəfli iqtisadi əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi istiqamətində gələcək addımlar atmalıdır. Bakı və Astana rəqəmsal sahədə birgə layihələr hazırlamağa və həyata keçirməyə başlayıb. Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz ölkələrində internet əlaqələrinin keyfiyyətinin yüksəldilməsi məqsədi daşıyan belə layihələrdən biri də Xəzər dənizinin dibi ilə fiber optik rabitə xətlərinin (FOCL) tikintisidir. Daha geniş Rəqəmsal İpək Yolu layihəsinin bir hissəsi olaraq, FOCL təşəbbüsü eyni zamanda Azərbaycan və Qazaxıstan arasında genişlənmiş ikitərəfli rəqəmsal əməkdaşlığa, eləcə də daha geniş regionda rəqəmsallaşmaya və əlaqəyə töhfə verir və iki ölkəni mühüm regional rəqəmsal mərkəzə çevirir.

Azərbaycan və Qazaxıstan ticarət-iqtisadi əməkdaşlıq sahəsində də mühüm nailiyyətlər əldə ediblər, ikitərəfli ticarət dövriyyəsi 40% artaraq 500 milyon dollara çatıb. Bundan başqa, Qazaxıstan prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin sözlərinə görə, iki ölkə qarşılıqlı ticarət və iqtisadi əməkdaşlığı inkişaf etdirən sazişləri həyata keçirsələr, ticarət dövriyyəsini 1 milyard dollara çatdıra bilərlər.

Bakı və Astana Orta Dəhliz boyu nəqliyyat-logistika infrastrukturunun gələcək inkişafına mühüm əhəmiyyət verirlər. Təşəbbüs dəyərlidir və hər iki ölkə üçün iqtisadi cəhətdən faydalıdır. Azərbaycan və Qazaxıstanda daxili bazarların inkişafı və şaxələndirilməsi ilə yanaşı, dəhliz fəallaşdıqca və fəaliyyətə başladıqca regional iqtisadi qarşılıqlı əlaqə və biznes çiçəklənir. Avropa liderləri Orta Dəhlizə böyük maraq göstərdilər, çünki bu, ənənəvi Şimal Marşrutuna çox ehtiyac duyulan alternativ marşrutu təmin edir. Azərbaycan və Qazaxıstan üçün Orta Dəhliz təkcə bir-biri ilə deyil, həm də iqtisadi artım və əməkdaşlıq üçün mühüm bazar kimi qəbul edilən Avropa ilə münasibətləri gücləndirmək üçün mühüm fürsətdir.

Baxmayaraq ki, Azərbaycan və Qazaxıstan arasında qeyri-enerji münasibətləri inkişaf etdirilməyə və sərmayə qoyulmasına dəyər olsa da, gələcəkdə belə əməkdaşlığın perspektivlərini qiymətləndirərkən bir neçə məsələyə diqqət yetirilməlidir. Əvvəla, hər iki ölkədə enerji əsaslı bazarların dəyişdirilməsinin yaxın gələcəkdə baş verməsi mümkün deyil. Neft və qaz sənayesi Azərbaycan-Qazaxıstan ikitərəfli münasibətlərində əsas amil olaraq qalacaq. Hər iki ölkə gəlirli neft və qaz hasilatından və mühüm enerji ixracatçıları və təchizatçıları olmanın geosiyasi üstünlüklərindən uzaqlaşmağa hələ hazır deyil.

Bununla belə, Azərbaycan və Qazaxıstan son zamanlar qeyri-karbohidrogenli ikitərəfli münasibətlərə daha ciddi sərmayə qoymağa başlayıblar. Nəqliyyat, İKT, kənd təsərrüfatı və ticarət kimi sektorlar hələ də hər iki ölkədə neft və qaz sənayesini əvəz edəcək, hətta bərabərləşdirəcək qədər inkişaf etməyib. Nəqliyyat sektorunda Azərbaycan və Qazaxıstan təkcə bu iki ölkə arasında deyil, həm də daha geniş regionlarda intensiv ticarət və biznes, o cümlədən qeyri-enerji məhsulları gətirəcək Orta Dəhlizin açılmasını yüksək qiymətləndiriblər. Bununla belə, bu marşrut hələ də logistika, təhlükəsizlik və infrastruktura əhəmiyyətli investisiya tələb edir. Şimal dəhlizində mövcud nəqliyyat qeyri-müəyyənlikləri ilə əlaqədar olaraq, Azərbaycan və Qazaxıstan Orta Dəhlizinin əməliyyatlarını yerinə yetirmək üçün dəniz limanlarını və tranzit şəbəkələrini genişləndirmək imkanına malikdir.

Dəniz limanının inkişafı da müəyyən məhdudiyyətlərə malikdir: Qazaxıstanın Aktau limanından keçən və Azərbaycanın Ələt/Bakı Limanına daxil olan Orta Dəhliz hissəsi effektiv daşımalara mane olan ciddi tıxac nöqtəsi hesab olunur və xeyli investisiya tələb edir. Həll hər iki limanın daşıma qabiliyyətinin yaxşılaşdırılmasını və yük gəmilərinin sayının artırılmasını tələb edir ki, bunu yaxın gələcəkdə həll etmək çətin ola bilər. Buna baxmayaraq, Orta Dəhlizə artan tələbat Azərbaycan və Qazaxıstan, eləcə də daha geniş Xəzər regionu arasında inkişafa və əlaqəyə üstünlük verir.

Azərbaycan və Qazaxıstan arasında inkişaf edən ikitərəfli əlaqələr iddialı birgə rəqəmsal layihələrin həyata keçirilməsində, yüksək səviyyəli rəsmi səfərlərin tez-tez həyata keçirilməsində və çoxsaylı anlaşma memorandumlarının imzalanmasında əks olunur. Bakı və Astana rəsmiləri ikitərəfli əməkdaşlığın, xüsusilə qeyri-enerji sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsinə böyük maraq göstəriblər. Baxmayaraq ki, diversifikasiya və ənənəvi neft-qaz əməkdaşlığından uzaqlaşma hər iki ölkə üçün problemlər yarada bilər, Azərbaycan və Qazaxıstan belə bir iddialı planı həyata keçirməyə və strateji baxımdan uyğunlaşdırılmış ikitərəfli münasibətlər vasitəsilə mövqelərini möhkəmləndirməyə hazır olduqlarını nümayiş etdirdilər.

V.VƏLİYEV

P.S. Məqalədə Qazaxıstan mənbələrindən də istifadə edilib