İnsanlar niyə əvvəlkindən az kitab oxuyur? Telefonlar mütaliə vərdişimizi dəyişibmi? - ARAŞDIRMA

Bir vaxtlar kitab insanın gündəlik həyatının ən təbii hissələrindən biri idi. Evdə kitab rəfi, çantada bir kitab, avtobusda və ya metroda kitab oxuyan insanlar adi mənzərə sayılırdı. İndi isə həmin mənzərənin yerini getdikcə telefon ekranları tutur. İnsanlar yenə oxuyur, amma oxuduqları mətnlərin böyük hissəsi artıq kitab səhifələrində deyil, sosial şəbəkələrdə, xəbər lentlərində, mesajlarda və qısa paylaşımlardadır.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Səhər yuxudan oyanan kimi telefona baxmaq, gün ərzində dəfələrlə sosial şəbəkələri yoxlamaq, boş vaxt yaranan kimi qısa videolara keçmək müasir insanın gündəlik vərdişinə çevrilib. Bir neçə dəqiqəlik boşluq belə artıq kitab oxumaq üçün deyil, telefon ekranında yeni məlumat axtarmaq üçün istifadə olunur. Belə bir həyat tərzində uzun bir kitabı sakit şəkildə oxumaq, hadisələri izləmək və saatlarla eyni mövzu üzərində düşünmək əvvəlkindən daha çətin görünür.

Əslində isə məsələ yalnız insanların kitaba marağının azalması ilə bağlı deyil. Texnologiya bizim məlumat qəbul etmə və diqqət yetirmə vərdişimizi dəyişib.

Əvvəllər hər hansı məlumatı əldə etmək üçün müəyyən vaxt sərf etmək lazım gəlirdi. Kitab açılır, səhifələr bir-bir çevrilir, məlumat axtarılırdı. İndi isə bir sualın cavabını saniyələr ərzində tapmaq mümkündür. Sosial şəbəkələr isə bu prosesi daha da sürətləndirib. Qarşımıza çıxan məzmunun biri bitməmiş digəri başlayır. Bir xəbəri oxumamış başqa başlıq, bir videonu tamamlamamış növbəti video qarşıya çıxır.

İnsan beyni də bu sürətli dəyişikliklərə uyğunlaşır. Davamlı yeni stimul almağa öyrəşən insan üçün uzun müddət bir mətnin qarşısında qalmaq bəzən daha çətin olur. Çünki kitab oxumaq səbr tələb edir. Burada hər şey bir neçə saniyəyə baş vermir. Hadisənin inkişafını gözləmək, fikri izləmək, əvvəl oxunanları yadda saxlamaq və bəzən bir cümlə üzərində dayanıb düşünmək lazımdır.

Qısa videoların populyarlaşması bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir. İnsan artıq bir mövzu haqqında uzun yazı oxumaq əvəzinə onun 30 saniyəlik videosuna baxa bilir. Məlumat daha sürətli və daha vizual formada təqdim olunur. Bu, əlbəttə, rahatdır. Lakin rahatlıqla yanaşı, informasiyanı səthi qəbul etmək riski də yaranır. İnsan çox şey görə bilər, amma gördüklərinin üzərində kifayət qədər düşünməyə vaxt ayırmaya bilər.

Bununla belə, “telefon insanların diqqət müddətini məhv edib” demək də düzgün olmazdı. İnsan hələ də saatlarla maraqlı film izləyə, mürəkkəb məsələ üzərində işləyə və sevdiyi kitabı bir neçə saat oxuya bilər. Deməli, problem diqqətin tamamilə yox olması deyil. Daha çox diqqətin tez-tez bölünməsi məsələsidir. Telefonun gətirdiyi bildirişlər, mesajlar, sosial şəbəkələr və daim yenilənən məlumat axını insanı bir fəaliyyətdən digərinə keçməyə alışdırır.

Məhz buna görə kitab oxumaq istəyən insanın qarşısında bəzən qəribə bir vəziyyət yaranır. Kitabı açır, bir neçə səhifə oxuyur, sonra telefonu yoxlamaq istəyir. Bir mesaj gəlir, cavab yazır. Daha sonra sosial şəbəkəyə daxil olur və bir neçə dəqiqə keçdikdən sonra kitabı oxumaq fikrindən tamamilə uzaqlaşır. Əvvəllər boş vaxt kitab oxumaq üçün imkan idisə, indi həmin boş vaxtın ən böyük rəqibi telefondur.

Bütün bunlara baxmayaraq, mütaliənin tamamilə yox olduğunu söyləmək olmaz. Əksinə, kitab oxumağın forması dəyişir. Kağız kitablarla yanaşı elektron kitablar və audiokitablar da geniş yayılır. İnsan telefonunda yüzlərlə kitab saxlaya, yolda gedərkən audiokitab dinləyə və istənilən vaxt mütaliəyə qayıda bilər. Yəni texnologiya bir tərəfdən insanı kitabdan uzaqlaşdırsa da, digər tərəfdən kitabı daha əlçatan edir.

Burada əsas məsələ kitabın kağızdan, yoxsa ekrandan oxunması deyil. Əsas məsələ insanın oxuduğu materiala nə qədər diqqət ayırmasıdır.

Çünki sosial şəbəkələrdə də uzun və keyfiyyətli yazılar oxumaq mümkündür, elektron kitabda da. Fərqi yaradan insanın istifadə etdiyi platformadan çox, onun diqqətini necə idarə etməsidir.

Məsələnin daha həssas tərəfi isə uşaqlarla bağlıdır. Bu gün uşaqlar texnologiya ilə çox erkən yaşda tanış olurlar. Telefon və planşetlər onların həm əyləncə, həm də informasiya vasitəsinə çevrilir. Uşaq bir toxunuşla yeni oyun, yeni video və yeni görüntü əldə edə bilir. Kitab isə ondan səbir istəyir. Hekayənin sonunu görmək üçün səhifələri çevirmək, obrazları təsəvvür etmək və hadisələrin inkişafını gözləmək lazımdır.

Bu səbəbdən uşaqlara kitab oxumağı sevdirmək üçün yalnız “telefonu kənara qoy” demək kifayət etmir. Uşaq evdə böyüklərin kitab oxuduğunu görməlidir. Mütaliə məcburi tapşırıq kimi yox, gündəlik həyatın təbii və maraqlı hissəsi kimi təqdim edilməlidir.

Digər tərəfdən, sosial medianı da kitabın düşməni kimi qəbul etmək düzgün deyil. Son illərdə sosial şəbəkələrdə kitab tövsiyələri, müəlliflərlə bağlı paylaşımlar, kitab icmalları və mütaliə qrupları kifayət qədər geniş yayılıb. Bəzən bir kitab haqqında hazırlanan qısa video minlərlə insanda həmin əsərə maraq yarada bilir. Yəni telefon insanı kitabdan uzaqlaşdırdığı qədər, onu kitaba yaxınlaşdırmaq üçün də vasitəyə çevrilə bilər.

Əslində, müasir dövrdə problem insanların ümumiyyətlə oxumaması deyil. İnsanlar əvvəlkindən bəlkə də daha çox mətn görürlər. Gün ərzində onlarla xəbər, yüzlərlə paylaşım, mesaj və müxtəlif informasiya ilə qarşılaşırlar. Fərq ondadır ki, informasiya çoxalıb, dərin mütaliəyə ayrılan diqqət isə azala bilər.

Bəlkə də müasir insanın əsas problemi kitab oxumağa vaxt tapmaması deyil. Problem boş vaxt yaranan kimi həmin vaxtı avtomatik olaraq telefonla doldurmasıdır.

Kitab insandan yavaşlamağı tələb edir. Telefon isə sürət təklif edir. Kitab bir fikrin ardınca getməyi, telefon isə daim yenisinə keçməyi təşviq edir. Biri dərinliyə aparır, digəri geniş informasiya axını yaradır. Müasir insan isə bu iki dünyanın arasında seçim etməyə çalışır.

Ona görə gələcəkdə kitabların yox olacağını söyləmək çətindir. Əksinə, kitab qalacaq, sadəcə ona yanaşma dəyişəcək. İnsanlar kağız kitabdan elektron kitaba, elektron kitabdan audiokitaba keçə bilərlər. Amma mütaliənin mahiyyəti dəyişməyəcək: oxumaq, düşünmək və oxuduğunun üzərində dayanmaq.

Bəlkə də sürətli informasiya dövründə kitab oxumağın ən böyük üstünlüyü məhz budur. Dünya bizə hər saniyə yeni məlumat təqdim edir. Kitab isə bizə həmin məlumat axınından bir anlıq uzaqlaşıb bir fikrə, bir hekayəyə, bir insanın dünyasına daha dərindən baxmaq imkanı verir.

Deməli, məsələ “telefon, yoxsa kitab?” sualından ibarət deyil. Əsas sual budur: biz telefonun həyatımızda nə qədər yer tutmasına icazə veririk və özümüz üçün düşünməyə nə qədər vaxt saxlayırıq?

Çünki bəlkə də bu gün itirdiyimiz ən vacib mütaliə vərdişi kitab oxumaq deyil.

Heç bir bildirişə baxmadan, heç yerə tələsmədən və diqqətimizi başqa yerə yayındırmadan bir fikrin yanında kifayət qədər uzun müddət qala bilməkdir.

Ayşən Vəli