Uşağın hər istəyini yerinə yetirmək: sevgi, yoxsa ərköyünlük? - ARAŞDIRMA

“Uşaqdır, qoy istədiyini etsin”, “ağlamasın, nə istəyirsə alaq”, “hələ balacadır, böyüyəndə düzələr” – valideynlərin gündəlik həyatda tez-tez işlətdiyi bu cümlələr bəzən uşağa göstərilən sevginin ifadəsi kimi qəbul olunur. Xüsusilə valideyn uşağın ağladığını, məyus olduğunu və ya başqalarından geri qalmasını görmək istəmədikdə onun istəyinə “yox” demək daha çətin olur. Amma uşağın hər istəyinin yerinə yetirilməsi həqiqətən onun xeyrinədirmi?

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Uşağın istədiyi oyuncağı almaq, sevdiyi yeməyi hazırlamaq və ya müəyyən hallarda güzəştə getmək öz-özlüyündə problem deyil. Məsələ bu davranışın davamlı bir tərbiyə modelinə çevrilməsidir. Psixologiyada valideynin uşağa yüksək qayğı göstərdiyi, lakin sərhədləri və gözləntiləri çox az qoyduğu yanaşma “permissiv” və ya həddindən artıq güzəştli valideynlik kimi təsvir olunur. Amerika Psixoloji Assosiasiyası bu modeldə valideynlərin uşağa qarşı isti münasibət göstərsə də, aydın sərhədlər qoymadığını qeyd edir.

Burada maraqlı məqam odur ki, ərköyün uşaq mütləq çox sevilən uşaq demək deyil. Əksinə, uşağın sağlam inkişafında sevgi ilə yanaşı, yaşına uyğun qaydaların və sərhədlərin olması da mühüm rol oynayır. Amerika Pediatriya Akademiyası valideynlərə aydın və ardıcıl qaydalar müəyyənləşdirməyi, uşağa həmin qaydaların səbəbini yaşına uyğun izah etməyi və müsbət davranışı tərifləməyi tövsiyə edir.

Məsələn, uşaq mağazada istədiyi oyuncağı almadığı üçün ağlayır. Valideyn hər dəfə ağlamanın qarşısını almaq üçün oyuncağı alırsa, uşaq zamanla ağlamağın istədiyinə çatmaq üçün işlək üsul olduğunu öyrənə bilər. Bu isə o demək deyil ki, hər tantrum valideynin səhvinin nəticəsidir. Xüsusilə kiçik yaşlarda ağlama, qışqırma və emosional partlayışlar inkişafın normal hissəsi ola bilər. Amerika Pediatriya Akademiyası tantrumların xüsusilə 1-3 yaş arasında geniş yayıldığını və uşağın hələ emosiyalarını idarə etməyi öyrəndiyini bildirir.

Əsas məsələ valideynin uşağın ağlamasına necə cavab verməsidir. Uşağın hər ağlamasına görə qaydanı dəyişmək başqa şeydir, uşağın hissini qəbul edib qoyulmuş sərhədi qorumaq isə başqa. Məsələn, “bilirəm ki, bu oyuncağı çox istəyirsən, amma bu gün onu almırıq” demək uşağın hissini rədd etmədən “yox” deməyə imkan verir.

Bəs uşağa tez-tez “yox” demək onu bədbəxt və ya özgüvənsiz edə bilərmi? Burada da iki ifrat yanaşmadan qaçmaq lazımdır. Uşağın bütün istəklərini qadağan etmək, daim cəzalandırmaq və sərt davranmaq sağlam sərhəd yaratmaq deyil. Eyni şəkildə, uşağın heç bir qayda ilə qarşılaşmaması da onun üçün faydalı hesab edilmir. Müasir uşaq tərbiyəsi yanaşmalarında daha çox istilik və dəstək ilə aydın sərhədlərin birlikdə olması vurğulanır. Amerika Pediatriya Akademiyası bunu uşağın muxtariyyətini dəstəkləməklə yanaşı, aydın sərhədlərin qorunması kimi izah edir.

Araşdırmalar da valideyn davranışı ilə uşağın özünüidarəsi və davranış problemləri arasında əlaqə olduğunu göstərir. 2017-ci ildə aparılmış geniş meta-analizdə həm həddindən artıq sərt, psixoloji təzyiqə əsaslanan yanaşmaların, həm də həddindən artıq güzəştli valideynliyin uşaqlarda xarici davranış problemləri ilə əlaqəli olduğu müəyyən edilib. Bu, hər bir uşağın eyni nəticəni göstərəcəyi anlamına gəlmir, lakin valideynlikdə balansın əhəmiyyətini göstərir.

Məsələ yalnız oyuncaqlarla da bitmir. Uşağın yatmaq vaxtını özü müəyyən etməsi, istədiyi zaman ekran qarşısında qalması, yemək seçimini tamamilə öz istəyinə buraxması, evdəki qaydaların onun əhvalına görə dəyişməsi də eyni problemin başqa formaları ola bilər. Burada valideynin işi uşağın bütün seçimlərini əlindən almaq deyil. Əksinə, seçim imkanlarını yaşına uyğun sərhədlər daxilində verməkdir. Məsələn, “yatmaq istəyirsən, yoxsa oynamasan?” əvəzinə “yatmazdan əvvəl kitab oxuyaq, yoxsa mahnı dinləyək?” kimi seçimlər uşağa müəyyən muxtariyyət verir, amma əsas qaydanı aradan qaldırmır.

Ən çətin məqam isə uşağın “yox” cavabını qəbul etməsidir. Bunun bir gecədə öyrənilməsi mümkün deyil. Uşaq qaydanı dəfələrlə yoxlaya bilər, xüsusilə də əvvəllər ağlayaraq və ya israr edərək istədiyinə çatıbsa. AAP valideynlərə qaydaları ardıcıl tətbiq etməyi tövsiyə edir; uşağın davranışına verilən reaksiyanın hər dəfə tamamilə dəyişməsi isə sərhədlərin öyrənilməsini çətinləşdirə bilər.

Digər tərəfdən, ərköyünlük ilə uşağın normal inkişaf davranışını qarışdırmaq da düzgün deyil. Məsələn, iki yaşlı uşağın “mən özüm edəcəyəm” deməsi, istədiyi olmayanda ağlaması və ya müəyyən qaydaları sınaması onun avtomatik olaraq ərköyün olduğu anlamına gəlmir. Uşaq böyüdükcə müstəqillik istəyir və öz sərhədlərini yoxlayır. Valideynin vəzifəsi isə bu prosesdə onu alçaltmadan, qorxutmadan və fiziki cəza tətbiq etmədən istiqamətləndirməkdir. AAP fiziki cəza, təhqir, utandırma və hədələmənin tərbiyə üsulu kimi istifadə edilməməsini tövsiyə edir.

Əslində, uşağa “yox” demək onun istəklərini görməzdən gəlmək deyil. “Yox” sözünün yanında uşağa səbəb, alternativ və sərhəd vermək mümkündür. “Bu gün oyuncaq almırıq, amma evdə olan oyunlardan birini seçə bilərsən” demək həm qaydanı qoruyur, həm də uşağın seçim imkanını tamamilə əlindən almır.

Nəticədə uşağın hər istəyini yerinə yetirmək də, uşağın hər istəyinə qarşı çıxmaq da sağlam tərbiyənin universal formulu deyil. Əsas məsələ uşağın sevildiyini və eşidildiyini hiss etməsi ilə yanaşı, dünyada hər istəyin dərhal reallaşmadığını da öyrənməsidir. Uşaq üçün sərhəd yalnız qadağa deyil, nəyin mümkün, nəyin mümkün olmadığını öyrədən çərçivədir. Müasir pediatrik yanaşmalar da məhz müsbət münasibət, ardıcıllıq, yaşa uyğun gözləntilər və aydın sərhədlərin birlikdə tətbiqini önə çəkir.

Ayşən Vəli