Taxıl dəhlizi: Böhran bitdimi? - ANALİZ

Türkiyədə Ukraynanın taxıl ixracının qarşısının alınması ilə bağlı razılıq əldə olundu, bəs sonra?

Ötən həftə İstanbulda dörd tərəf - Rusiya, Ukrayna, BMT və Türkiyə taxıl dəhlizinin təhlükəsizliyinə dair saziş imzalayıb. Bu sazişlə Ukraynaya aid üç Qara dəniz limanından dünya bazarına ərzaq məhsulları və taxıl ixracı bərpa olunacaq. Ukrayna 5 aydır limanların blokadadan çıxarılması ilə bağlı danışıqlar aparırdı. Bunun əvəzində Rusiya sanksiyaların yumşaldılması və daha yaxşı şərtlərlə danışıqlar aparmağa çalışır. İstanbul sazişinin tez bir zamanda həyata keçiriləcəyi, Ukraynadan dünya ölkələrinə taxılın göndəriləcəyi anda Rusiyanın Qara dənizdəki hərbi gəmiləri heç bir səbəb gətirmədən Odessa vilayətinin bir sıra yaşayış məntəqələrini və Odessa şəhərindəki limanı Kalibr qanadlı raketləri ilə vurub.

İmzalanan sazişdə Ukraynanın üç limanı - Odessa, Çernomorsk və Yujnı mülki gəmilərin keçidi üçün blokdan çıxarılması göstərilib. Ümumi nəzarət və koordinasiya üçün yaradılan Birgə Koordinasiya Mərkəzinə Ukrayna, Rusiya, BMT və Türkiyə nümayəndələri daxil olacaq. Gəmilər bütün tərəflərin nümayəndələrindən ibarət yoxlama qrupları tərəfindən yoxlanıldıqdan sonra təsdiq olunmuş qrafikə uyğun olaraq Ukrayna limanlarına gələcək. Müfəttişlik gəmilərdə icazəsiz yüklərin və personalın olub-olmadığını yoxlayacaq. Döyüş gəmiləri, təyyarə və ya pilotsuz təyyarələrin bu dəhlizə müəyyən məsafədən daha yaxın gəlməsi qadağandır. Müqavilə 120 gün müddətində qüvvədə olacaq və tərəflərdən hər hansı biri onu ləğv etmək istədiyini bildirməsə, avtomatik olaraq uzadılacaq.

Türkiyə Rusiya Federasiyası tərəfindən gəmilərin atəşə tutulmasına görə bütün məsuliyyəti öz üzərinə götürüb. Böyük Britaniyanın xarici işlər naziri Liz Truss və ABŞ-ın BMT-dəki nümayəndəsi Linda Tomas-Qrinfild bildiriblər ki, onların ölkələri Rusiyanın Ukrayna limanlarının blokdan çıxarılması ilə bağlı razılaşmanı yerinə yetirməsinə yaxından nəzarət edəcəklər.

Bəli, düz 5 aydır ki, Rusiya-Ukrayna müharibəsi səbəbindən dünya bazarında taxıl qıtlığı hökm sürür. Bəzi ölkələr öz taxıl ehtiyaclarını daxili imkanlar hesabına həll etsə də, elə ölkələr var ki, bu imkandan məhrumdur. Vəziyyətin belə davam edəcəyi halda bu ölkələrdə əsl aclıq hökm sürəcəyi qaçılmazdır. Siyasi dairələrdə isə bu məsələnin çözümü başqa üsullarla həll edilir. Avropa və ABŞ var gücü ilə ərzaq böhranını şişirtməyə və bunun günahını Rusiyanın üzərinə yıxmağa çalışır. Əslində dünyada ərzaq qıtlığının əsl səbəbi Rusiya-Ukrayna müharibəsi deyil. Bura Moskvanın apardığı xüsusi əməliyyatı daxil etməklə bərabər, Qərbin yürütdüyü siyasəti də əlavə etmək olar. Avropa sanksiyalar tətbiq etməklə təkcə özünə deyil, digər ölkələrə də ziyan vurur.
Rusiyanın Ukraynada hərbi xüsusi əməliyyatına başlamasından beş aya yaxın vaxt keçib və dünya isə birdən-birə ərzaq böhranından danışmağa başlayıb. Yaponiyada yerli ərzaq istehsalçıları tərəfindən kəskin qiymət artımları və ev təsərrüfatlarına təsiri barədə danışılır. İstehlakçılar mediada yayılan xəbərlərdən təlaşa düşüblər.

Bəs reallıq nədir?

2008-ci ildə də “ərzaq böhranı” ilə bağlı hay-küy qalxmışdı. O zaman Hokkaydodakı Toya gölündə G8-in 34-cü sammiti keçirilirdi və mühüm məsələlərdən biri də qlobal miqyasda ərzaq qiymətlərinin artması idi. ABŞ taxıl istehsalı bioetanola (əsasən qarğıdalıdan hazırlanan yanacaq) tələbatın artması səbəbindən qarğıdalıya keçib. Onun da qiymətləri qalxıb. Bununla yanaşı, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə taxıla tələbat artıb. Soya və buğdanın qiymətləri də kəskin bahalaşıb. O vaxt sammit G8 idi, yəni Rusiya da orada iştirak edirdi. Onlar deyirlər ki, hazırkı “ərzaq böhranı” onun Ukraynada keçirdiyi hərbi xüsusi əməliyyatdan qaynaqlanır. Amma buğda ixracına görə Rusiya son illər 37,27 milyon tonla dünyada birinci yerdədir, Ukrayna isə yalnız “Avropanın taxıl anbarı” kimi təqdim olunur və 18,06 milyon tonla beşinci yerdədir (FAO-nun 2020-ci il məlumatı). Yəni ixrac həcminə görə Rusiya Ukraynadan iki dəfə böyükdür və bu il dünya bazarına rekord həcmdə taxıl çıxarmağı planlaşdırır.

Eyni zamanda, daha bir çox mühüm amili nəzərə almaq lazımdır. Rusiya 37 milyon ton buğda ixrac edir və ötən il 85,9 milyon ton məhsul əldə edib. Ukrayna isə orta hesabla təxminən 25 milyon ton yığır, 18 milyon ton ixrac edir. Beləliklə, Rusiyada özünü təmin etmə və ərzaq təhlükəsizliyi səviyyəsi müqayisə olunmayacaq dərəcədə yüksəkdir. Rusiyada buğda ABŞ və Kanada ilə müqayisədə 3,5 dəfə, Avstraliyadan isə 9 dəfə çox yığılır. O, istehsalına görə Çin və Hindistandan sonra dünyada üçüncüdür.

Həmçinin dünyada neftin qiymətində artım var. ABŞ-da taxıl qiymətlərindəki dəyişikliyə nəzər saldıqda bu dəyişikliklərə qara qızılın qiymətindən təsir etdiyini görürük. Onun qiyməti nə qədər yüksəkdirsə, etanolun dəyəri bir o qədər yüksəkdir və buna görə də onun istehsalı üçün bioresursların (qarğıdalı və soya paxlası) dəyəri daha yüksəkdir. Xatırladaq ki, WTI (West Texas Intermediate) xam neftinin qiyməti 2008-ci ilin iyulunda pik həddinə çatanda, buğdanın qiyməti də həmin ilin fevralında pik həddə çatmışdı. Lakin bazar yüksəliş trendində olduğundan bütün dünyada buğda əkinləri əhəmiyyətli dərəcədə artdı və ilin sonuna qədər qiymət yarıbayarı düşdü.

Taxıl qiymətləri hava, spekulyasiya, tələb və təklif kimi müxtəlif amillərə görə dəyişir. Üstəlik, son onilliklərdə buğda qiymətlərindəki əsas tendensiya onun davamlı olaraq aşağı düşməsidir. Bu, 1961-2020-ci illər arasında dünya əhalisinin 2,5 dəfə, buğda və düyü istehsalının isə 3,5 dəfə artması ilə əlaqədardır. Buğdanın real qiymətinə nəzər salsanız (spekulyativ qiymət dalğalanmaları nəzərə alınmasa), yüksək hesab olunsa da, 1970-ci illərdən də aşağıdır.

Əhalinin xərclərinin böyük hissəsinin qidaya yönəldiyi Yaxın Şərq və Afrika ölkələri kimi inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün ərzaq böhranı təhlükəsi ciddidir. Bununla belə, inkişaf etməkdə olan və inkişaf etmiş ölkələr, o cümlədən Yaponiya arasında vəziyyət çox fərqlidir. Yapon istehlakçılarının idxal olunan kənd təsərrüfatı və dəniz məhsulları üçün ödənilən pulun məbləği ərzaq xərclərinin cəmi 2%-ni təşkil edir. Buğdaya gəlincə, o, ümumilikdə həmin rəqəmin cəmi 0,2%-ni təşkil edir.

İstehlakçıların narahatlığına səbəb olan digər məsələ isə “embarqo” sözüdür. Bu ilin may ayında dünyanın hər yerində yüksək təşvişlə bildirilmişdi ki, dünyanın ikinci ən böyük buğda istehsalçısı olan Hindistan (2020-ci ildə 107 milyon ton, Çin isə 134 milyon ton məhsul yığıb) taxıl ixracına “embarqo” qoyub. Lakin Hindistan taxıl ixracı adi illərdə cəmi 930.000 ton təşkil edib, məhsuldarlıq isə yüz milyon tondan çox olub. Hindistanda taxılın mütləq hissəsi yalnız daxili istehlak üçün nəzərdə tutulub, ona görə də bu embarqo ölkəni heç bir xüsusi nəticələrlə təhdid etmir. Hindistanın onu təqdim etməyi seçməsinin səbəbləri əsasən daxili siyasidir.
Özünü ərzaqla təmin etmək səviyyəsi aşağı olan Yaponiya üçün bəzi ərzaqların, ilk növbədə, ABŞ kimi ixracatçı ölkələrdən taxılın ixracına “embarqo” qoyulması az qala ölüm-dirim məsələsi kimi görünür. Ancaq burada vurğulamaq lazımdır ki, normal şəraitdə belə istehsalçı ölkələr tərəfindən belə embarqo demək olar ki, mümkün deyil.

2022 meqa böhranını necə idarə etmək olar?

G7 liderlərinin, NATO üzvlərinin və G20-nin xarici işlər nazirlərinin son görüşlərində hamıya aydın oldu ki, dünya onilliklər ərzində görmədiyimiz fövqəladə hallarla üz-üzədir. Beynəlxalq ziddiyyətlər ərzaq və enerji problemləri, valyuta devalvasiyası, yaxınlaşan borc böhranı, davam edən COVID-19 pandemiyası, iqlim dəyişikliyinin artan təsirləri və silahlı münaqişələr fonunda kəskin şəkildə artıb. Bu il İndoneziyanın sədrliyi altında olan G20 əvvəllər maliyyə və iqtisadi problemlərin həlli üçün bir forum rolunu oynasa da, indi son dərəcə təhlükəli və incə mövqeyə düşüb. Bu qrup ölkələrin liderlərinin noyabrın ortalarına planlaşdırılan sammiti kritik xarakter daşıyacaq, lakin bugünkü bir-biri ilə əlaqəli böhranlara cavab vermək üçün noyabrı gözləmək olmaz. G20 ölkələri noyabr sammitindən əvvəl işə başlamaq üçün virtual (onlayn) prosesə başlamalıdır.

Ümumdünya Ərzaq Proqramının (WFP) məlumatına görə, bu gün 800 milyondan çox insan xroniki qida çatışmazlığından əziyyət çəkir, 323 milyonu isə aclıq təhlükəsi ilə üzləşir. Enerji qiymətləri kəskin şəkildə artıb və COVID-19 peyvənd olunmayan ölkələrdə artmaqdadır. Bundan əlavə, aşağı gəlirli ölkələrin təxminən 60%-i borc problemi ilə üzləşib, eyni zamanda bütün dünyada insanlar quraqlıq, daşqın, meşə yanğınları və iqlim dəyişikliyinin digər nəticələrindən əziyyət çəkir. Aprel ayında BMT-nin Baş Katibi Antonio Quterreş xəbərdarlıq etmişdi ki, böhranlar səbəbindən bəşəriyyətin beşdə birindən çoxu olan 1,7 milyarda qədər insan əvvəllər heç vaxt görülməmiş miqyasda onilliklər boyunca yoxsulluq, səfalət və aclığa sürüklənə bilər. Vəziyyət çox təhlükəlidir, lakin biz gücsüz deyilik və onu dəyişdirməyə qadirik. Artıq borc, enerji və ərzaq problemlərinə cavab olaraq bir sıra çoxtərəfli təşəbbüslər irəli sürülüb. Lakin bu səylər yalnız koordinasiyalı və hərtərəfli olduqda səmərəli olacaqdır. Problemlərimiz bir-biri ilə çox bağlıdır ki, onları ayrı-ayrılıqda həll etmək mümkün deyil.

Dərhal prioritet ərzaq və enerji bazarlarında ədalətli qiymətlərin və təchizat zəncirlərinin təmin edilməsidir. Bu il ÜƏP-nin maliyyə çatışmazlığını ödəmək üçün ən azı 10 milyard dollar lazımdır. Bu gün beynəlxalq təşkilatlar və bir çox hökumətlər ərzaq böhranına Qida Təhlükəsizliyi üzrə Qlobal Alyans kimi təşəbbüslərlə cavab verirlər. Bu alyans humanitar maliyyələşdirməni və davamlı qida sistemlərinə sərmayəni koordinasiya etmək üçün bu ilin yazında yaradılıb. 80-dən çox ölkə ABŞ-ın təklif etdiyi Qlobal Qida Təhlükəsizliyi Yol Xəritəsi: Fəaliyyətə Çağırış layihəsini dəstəkləyib. Bundan əlavə, ərzaq təhlükəsizliyi böhranı mövzusunda Aralıq dənizi Nazirlər Dialoqu və Qlobal Ərzaq Təhlükəsizliyi üzrə Birləşən Nazirlər Konfransı kimi mühüm regional yönümlü sammitlər keçirilib.

Bununla belə, açıq xarici ticarətin ərzaq qıtlığının aradan qaldırılması üçün mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyi hamıya məlum olsa da, 20-dən çox ölkə ərzaq məhsullarının ixracına məhdudiyyətlər (ixracın lisenziyalaşdırılması, vergi dəyişiklikləri və birbaşa qadağalar şəklində) tətbiq etmişdir. Ümumdünya Ticarət Təşkilatına üzv ölkələr bu yaxınlarda ÜƏP tərəfindən həyata keçirilən humanitar alışları ixrac məhdudiyyətlərindən azad etməyə razılaşsalar da, bu kifayət deyil. Qlobal ərzaq bazarının həm qısa, həm də uzunmüddətli perspektivdə necə işlədiyi, həm də ərzaq təchizatı və ehtiyatları ilə bağlı biliklərimizdən tam istifadə etməliyik. Bu məqsədlə taxıl ehtiyatına malik böyük ölkələr onları beynəlxalq bazarlara göndərməlidir ki, qiymət artımını daha da cilovlasın. Bundan əlavə, hökumətlər şəffaflığı artırmaq, monitorinqi təkmilləşdirmək (fyuçers bazarları da daxil olmaqla) və spekulyasiyanın qarşısını almaq üçün Kənd Təsərrüfatı Bazarı Məlumat Sistemini (AMIS) gücləndirməlidir ki, daha çox ölkə kənd təsərrüfatı idxalının şaxələndirilməsi yolu ilə özünü təmin edə bilsin, həmçinin onların ərzaq istehsalının davamlılığını artırsın.

Bəli, dünyanın sakit, qayğısız göründüyünü demək üçün heç bir şərt yoxdur. Dünya çalxalanır, hər düşünülməmiş addım büdrəməyə, çaxnaşmaya, təlatümə səbəb olur. Dayanıqlı olmayan ərzaq bazarı hərbi-siyasi hadisələrdən də dəngəsini pozur, insanları aclıqla baş-başa qoyur. Dünya ölkələri getdikcə daxili bazarı təmin etmək varədə baş sındırır, gücünü bu istiqamətə sərf edir. Çünki, daxili problemləri həll etmədən xarici siyasətdə heç bir uğur əldə etmək mümkün deyil. Bu, ərzaq təhlükəsizliyi məsələlərinə də aiddir...

V.VƏLİYEV