Dünyanın sonudurmu? - ANALİZ

Nüvə müharibəsi hər an ola bilər…

Dünyanın diqqəti Ukraynada gedən müharibəyə fokuslandığı bir vaxtda hər kəsi bir sual düşündürür, nüvə müharibəsi ehtimalı nə qədər realdır? Əslində hadisələr o qədər kəskinləşib, tərəflərin əsəbləri o qədər gərilib ki, nüvə düyməsinin basılmayacağına heç kim zəmanət verə bilməz. Tərəflər nüvə ölkələridir. Söhbət Rusiya və onu Ukraynada müharibə bataqlığına çəkən Qərbdən – NATO-dan gedir…

Hadisələrin inkişafı apokaliptik ssenarilərini daim gündəmə gətirir. Təəssüf ki, bəşəriyyət bunu əngəlləyə bilmək gücündə deyil. Baxmayaraq ki, nüvə çamadanı daşıyan şəxs də bəşər övladı sayılır, amma siyasi maraqlar, qlobal yanaşmalar həmin şəxslərin bəşəri düşüncələrini tamamilə silib, beynini yuyub aparıb. Dünyada baş verən son hadisələr fonunda bu mövzu xüsusi aktuallıq kəsb edir, ona görə də bu mövzuda bəzi fikirlərimizi bölüşmək qərarına gəldik.

Nüvə ölkəsi, yoxsa supergüc?

Hər kəsə məlumdur ki, hazırda dünyada nüvə ölkələri çox olsa da, yalnız bir super güc var - ABŞ. Tarix göstərir ki, bütün qüdrətli dövlətlər öz maraq dairəsini maksimum dərəcədə artırmağa çalışırdılar. Roma, Britaniya və Rusiya imperiyalarında da belə idi. Amerika da istisna deyil: hakimiyyətdə olanlar yaxşı bilirlər ki, dünyada təsir dairəsinin genişlənməsinin dayandırılması fövqəldövlətin qaçılmaz ölümü deməkdir.

ABŞ-ın digər imperiyalardan fərqi ondadır ki, birincisi, amerikalıların çox böyük nüvə ehtiyatı var, o cümlədən hökumət hələ də öz ölkəsində möhkəm hakimiyyətini qoruyub saxlayır, ən əsası isə həmişə xarici siyasətini təkmilləşdirir, iştahını artırır.

Bu arada milli maraqlarını zərrə qədər də qurban vermək istəməyən daha iki güclü dövlət var - Rusiya və Çin. İki fırtına cəbhəsi və ya iki tektonik plitələr kimi, bu günün böyük dövlətləri arasında maraqların toqquşması gəlir. İnsan nə qədər ağıllı olsa da, cəbhənin hər iki tərəfində hansı beyin mərkəzləri işləsə də, insan hələ öz içindəki köhnə təbii instinktlərə qalib gələ bilmir. Bunu anlamaq üçün dünyada baş verənlərə nəzər salmaq kifayətdir.

Nə üçün fəlakət yaxın gələcəkdə baş verəcək? Gəlin ilk növbədə, aşağı-yuxarı gedən maliyyə bazarlarına baxaq. Bazarlara xas olanlar tsiklikliyi müharibələrdə də müşahidə edirik: böhranın ardınca müharibə gəlir, ondan sonra formalaşma dövrü başlayır və s. Lap seysmik cəhətdən qeyri-sabit ərazilərdə baş verən zəlzələlər kimi. Nəzərə alsaq ki, bəşəriyyət böyük müharibələr və sarsıntılar olmadan da yaşayıb, sürətli eniş baş verəndə uçurumun kənarına gəldiyimizi düşünmüşük. Deməli, fəlakətin yaxınlaşdığına dair tarixi, təbii və hətta maliyyə siqnalları var. Bəs Karib böhranında nüvə müharibəsinin qarşısı alınıbsa, bu, indi niyə baş verməsin? Paradoksal olaraq, cavab texnologiyanın inkişafında və o vaxtdan bəri toplanmış biliklərdədir. Fakt budur ki, həm amerikalılar, həm də ruslar bir sadə şeyi başa düşdülər: nüvə müharibəsi heç də həmişə bəşəriyyətin tamamilə yox olması və ya planetin ölümü demək deyil. Bunun sübutu Çernobıl faciəsi və ya 1945-ci ildə Yaponiya şəhərlərinin nüvə bombaları ilə bombalanması, eyni zamanda 2011-ci ildə yaponiyanın Fukuşimo bölgəsindəki atom reaktorunda baş vermiş qəzadır. Az adam bilir ki, Çernobıl qəzası nəticəsində ilk 3 ayda cəmi 31 nəfər, il ərzində isə 100-ə qədər insan həlak olub. Fukuşimo faciəsinin fəsadları da az deyil. Radioaktiv yanğının episentrində olan qəhrəman insanlar hər şeyi gözləri ilə görmüşdülər. Digər bir hadisə, Xirosima və Naqasakiyə həyat tez bir zamanda qayıtdı və indi orada təxminən 1,6 milyon insan orta ömür uzunluğu 80 il yaşayır.

Onda belə görünür ki, ABŞ və Rusiya müharibəyə, hətta nüvə müharibəsinə başlaya bilər. 2014-cü ilin sonlarında Rusiya Ukraynanın şərqini işğal etdikdən və rus ordusu ABŞ-ın müttəfiqləri olan qonşu NATO ölkələrini hədələyəndə nüvə silahından istifadə aktuallaşmışdı. Bu gün də Rusiyanın Ukraynaya qarşı apardığı müharibədə nüvə silahından istifadə variant aktuallaşmışdı. Bu gün də nüvə silahından istifadə olunacağı istisna deyil.

Analitiklər və siyasi liderlərlə söhbətlərdən belə başa düşmək olar ki, ABŞ, Qərbi Avropa və Rusiyada getdikcə artan insanların sayı müharibənin reallığını artırır. Onlar indiki Avropanı Birinci Dünya Müharibəsindən əvvəlki Avropa ilə müqayisə edirlər. Müharibə başlasa Rusiyanın nüvə düyməsinə basmayacağı mümkün deyil. Bunu aktuallaşdıran, Rusiyanı nüvə düyməsini basmağa təhrik edən səbəblər var və onların birincisi NATO tərəfindən günbəgün artan təhdidlərdir. Bu təhdidlərin necə yarandığını və nə baş verə biləcəyini təsəvvür etmək çətin deyil. Ancaq bir suala qənaətbəxş cavab vermək olmur: bütün bunlar nə dərəcədə mümkündür?
Rusiyalı analitik Fyodor Lukyanov Moskvanın xarici siyasət elitasında artan narahatlıdan bəhs edib. O qeyd edib ki, müharibənin başlama ehtimalı həqiqətən yüksəkdir, çünki insanlar narahat olmağa və bu barədə ciddi düşünməyə başlayırlar, amma bunu dəqiq heç kim müəyyən edə bilməz. Məsələn, ehtiyatsız Şimali Koreya ciddi şəkildə nüvə silahına əl atmaq qərarına gəlsə, bu müharibə necə olacaq? ABŞ-dan tutmuş Şimali Koreyaya kimi hansı ölkə nüvə düyməsini ilk basıbsa, simmetrik cavabın olacağına şübhə yoxdur. Məsələn, Pxenyana raket düşsə, hansı məkan dərhal radioaktiv küllə örtüləcək və harada həyat qorunacaq? Aydındır ki, bu bilik indi sırf nəzəri maraq doğurur. Ancaq nüvə münaqişəsi baş verərsə, o, dəyərini artıracaq, çünki bu bilik hələ sağ olan hər kəs üçün qaynar bir əmtəəyə çevriləcəkdir. Mütəxəssislər hesablayıblar ki, müasir nüvə hücumu ilə insanların yaxınlaşan apokalipsis haqqında xəbərdarlıq almasından partlayış anına qədər on dəqiqə vaxt olacaq. Müasir raketdən müdafiə sistemlərinə malik olan hökumətlər xəbərdarlıqları daha əvvəl alırlar, lakin onlar da gələn raket haqqında məlumatı ictimai xəbərdarlıq sisteminə atmaq üçün vaxt alırlar. Buna görə də, təhlükəsiz sığınacağa qaçmaq üçün on dəqiqəlik hazır vəziyyət insanlar üçün daimi olacaq. Bir milyon insan dərhal həyatla vidalaşacaq.

Amerikalı ekspertlər hesablayıblar ki, Hyustona hücum olarsa, 35 min insan dərhal həlak olacaq, 100 minə yaxın adam ağır yaralanacaq, amma sığınacaqsız, istiliksiz, yeməksiz, susuz qalan daha yüz minlərlə insan öz başlarına bəladan çıxmalı olacaqlar. Ola bilər ki, onlar bəzi şəhərlərin əhalisini evakuasiya etməyə çalışacaqlar, lakin bunun mümkün olub-olmayacağı, evakuasiyanın harada aparılacağı barədə heç kim əvvəlcədən məlumat verə bilməz ki, bu da xaosun qaçılmaz olduğunu göstərir.

Biskvit və top

Nüvə raketlərini buraxmaq üçün ABŞ prezidentinə düymə yox, iki başqa şey də lazımdır: nüvə biskviti və nüvə futbol topu. Prezident Kennedidən bəri bu belədir.

Nüvə biskviti deyilən şey bank kartı ölçüsündə plastik parçasıdır və üzərində nüvə raketlərinin buraxılması əmrini vermək üçün lazım olan parollar yazılmışdır. Prezident bu biskviti həmişə yanında saxlamağa borcludur, baxmayaraq ki, çoxları bunu pozur. Şayiələrə görə, prezident Cimmi Karter bir dəfə kostyumla birlikdə kimyəvi təmizləyiciyə peçenye göndərib və prezident Bill Klinton ikinci müddətinin sonunda onu itirib və cəmi bir neçə ay sonra xatırlayıb.

Prezident Ağ Evi tərk edərkən nüvə futbol topu işə düşür. Təxminən 20 kq ağırlığında olan ağır dəri portfelə futbol topu deyilir. Prezident üçün hara gedirsə, bu portfeli növbətçi əsgər aparır. Trampın dövründə internetdə təkcə topun şəkli deyil, həm də onları geyən şəxsin (beş nəfərdən birinin) portreti peyda olub.
İndi isə topun özü haqqında. Ağ Evin Müharibə Departamentinin keçmiş direktoru Bill Qullinin 1980-ci ildə yazdığı “Parçaları yırtmaq” adlı xatirə kitabında yazdığı kimi, futbol topunda dörd şey var: mümkün hərbi strategiyaları sadalayan qara kitab, məxfi nüvə obyektlərinin yerləri haqqında məlumatlar olan ayrıca kitab, fövqəladə vəziyyət xəbərdarlığı sisteminin işə salınması proseduruna dair on səhifəlik təlimatı və parol kartını ehtiva edən qovluq. Topdan bir anten çıxır, o, həmçinin Pentaqondakı hərbi komandanlıq mərkəzi ilə əlaqə sistemini ehtiva edir.

Futbol topları vaxtaşırı dəyişdirilir, lakin onların hamısı Utahda qeydiyyatdan keçmiş Zero Halliburton şirkəti tərəfindən hazırlanır. İlk futbol topu Karib böhranından dərhal sonra, prezident Con Kennedi Pentaqonun və nüvə raketinin buraxılışını həyata keçirən hərbçilərin buraxılış əmrinin prezidentdən gəldiyinə necə əmin ola biləcəyini anlamağa başlayanda ortaya çıxdı. Keçmiş dövlət katibi Robert MakNamaranın sözlərinə görə, portfel futbol topu kimi tanınıb, çünki nüvə müharibəsi üçün ilk planlardan birinin kod adı Dropkick əməliyyatı olub.

Əslində üç top var: biri həmişə prezidenti olduğu yerdə müşayiət edir, ikincisi vitse-prezidenti hər yerdə izləyir, üçüncüsü isə Ağ Evdəki anbarda saxlanılır.

Bütün bu detallar çoxdan məlum olsa da, qırmızı düymə və ya qırmızı telefon ideyası Amerika təxəyyülündən heç vaxt itməyib. 1980-ci illərdə qırmızı düymənin yerinə qırmızı telefon tez-tez istifadə olunurdu. Dövrün satirik eskizlərindən birində Ronald Reyqanın çarpayısının yanında iki belə telefon var: birində Nukes (nüvə raketləri), digərində tibb bacısı (dayə) deyilir. Bir anda Reyqan Nukes telefonunu götürərək pizza sifariş etmək qərarına gəlir, lakin onun yerinə raketlər buraxır, çünki yadda saxlamaq asanlığı üçün buraxılış parolları ən populyar pizzaların adları idi.

Nüvə çamadanı

Rusiyada strateji raket qüvvələri ilə əlaqə saxlamaq üçün çamadan da istifadə olunur ki, bu da həmişə xüsusi çanta ilə müşayiət olunur. Çamadan "Cheget" adlanır, onun tərkibində strateji nüvə qüvvələri üçün avtomatlaşdırılmış idarəetmə sisteminin terminalı var, orada şifrələr daxil edilir. Avtomatlaşdırılmış sistem "Kazbek" adlanır, o, 1980-ci illərin əvvəllərində Moskva NIIAA-da hazırlanmışdır (AA "avtomatik avadanlıq" deməkdir).

Rusiyada nüvə raketlərinin buraxılması üçün üç xüsusi uzaq çamadan var: biri prezident üçün, biri müdafiə naziri üçün, digəri isə ehtiyat. 1990-cı illərin ortalarından bəri prezidenti və müdafiə nazirini müşayiət edən zabitlər Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin üzvləri olsalar da, tünd göy rəngli donanma forması geyinirlər. İlk dəfə nüvə çamadanı ilə Çernenko gəzib.

İndi bir sual bəşəriyyəti daha çox düşündürür, müharibələrin artdığı, nüvə ölkələrinin də cəlb olunduğu savaşlarda nüvə silahından istifadəyə moratoriumun tətbiq edilməsi nə qədər etibarlıdır? Amma hadisələr arxayınlaşmağa əsas vermir, nüvə düyməsi hər an basıla bilər ki, bu da dünyanın sonu deməkdir. Ukraynada dünyanın iki qütbünün, anbarları nüvə silahları ilə dolu olan güclərin qarşılaşması bəşəriyyətin məhz kütləvi qırğın silahından məhvolma riskini artırır. Dünya insanları hər hadisəyə hazır olmalıdırlar…

V.VƏLİYEV