Fələstin-İsrail müharibəsi və dünya nefti - RAKURS

Hələlik İsrailin Fələstinlə yeni müharibəsi qlobal iqtisadi artımı təhdid etmir. Amma münaqişənin iştirakçılarının siyahısı genişlənərsə və ən böyük neft ixracatçıları buna cəlb olunarsa, vəziyyət dəyişə bilər. 1973-cü ildə “Məhşər günü” adlandırılan müharibə ilk qlobal yanacaq böhranına səbəb olmuşdu. O zaman Qərb ölkələri Yaxın Şərqdən neft tədarükünə embarqo qoydu və neft qiymətləri dörd dəfə artdı. Qərb mütəxəssisləri hesab edirlər ki, yeni İsrail-Fələstin münaqişəsi əmtəə qiymətlərinə təsir etmək üçün ciddi potensiala malikdir. Qızıl kimi qoruyucu aktivlərə tələbin artması da mümkündür. Münaqişənin mümkün kəskinləşməsi və genişlənməsi ssenariləri hələlik dünyanın ixrac gəlirlərinin əhəmiyyətli dərəcədə azalması ilə hədələmir.

İsrail Təhlükəsizlik Şurasının üzvləri Qəzza zolağında radikal Fələstin qruplarına qarşı rəsmən müharibə elan edilməsinə səs verib və artıq işğal edilmiş İsrail əraziləri tamamilə XƏMAS qruplaşmalarından geri alınıb. Sonuncu dəfə İsrail hakimiyyəti 1973-cü ildə Ərəb-İsrail müharibəsi zamanı belə bir addım atmışdı. Müharibə İsrailin cənubuna və mərkəzinə raket hücumlarına cavabdır. Bəzi məlumatlara görə, 3 min mərmi İsrailin hava hücumundan müdafiə sistemini yarıb və yük maşınlarında və paraplanlarda onlarla fələstinli yaraqlı Qəzza zolağından İsrailə hücum edib. Şənbə və bazar günləri 700-dən çox dinc sakin, polis və hərbçi həlak olub.

ABŞ prezidenti Cozef Bayden Yaxın Şərq ölkələrini İsrailə hücum cəhdlərinə qarşı xəbərdarlıq edib. “Hazırda İsrailə düşmən olan heç bir tərəf bu vəziyyətdən qazanc əldə etməyə çalışmamalıdır” deyib. Bununla belə, İran hökumətinin nümayəndəsi birmənalı olaraq Fələstin hərəkatını dəstəklədiyini elan edərək qeyd edib ki, “Sionist rejim bu gün həmişəkindən daha həssas görünür”. İraq hökumətinin sözçüsü Bassem Əl-Avadi deyib ki, “Fələstin əməliyyatı bu işğal rejiminin onilliklər ərzində bu xalqa qarşı həyata keçirdiyi məqsədyönlü repressiyaların təbii nəticəsidir”.

Qərb mediası yazır ki, Baydenin Yaxın Şərqi yenidən qurmaq planı yandırılıb. Bloomberg yazır ki, HƏMAS hücumu ABŞ, Səudiyyə Ərəbistanı və İsrail arasında yaranan ümumi strateji xəttin dağılmasıdır. Bloomberg köşə yazarı Javier Blas məqaləsində qeyd edib ki, tarix təkrarlanmır, lakin tez-tez qafiyələnir. 1973-cü il oktyabrın 17-də başlayan dünyada ilk neft böhranının 50-ci ildönümü ərəfəsində bununla paralellər aparmaq asandır: İsrailə qəfil hücum və neftin qiymətinin artması. Misir və Suriya ilə “Məhşər günü” müharibəsi fonunda OPEK ölkələri daha sonra Qərb ölkələrinə neft tədarükünə embarqo elan etdilər və neftin qiyməti dörd dəfə artdı. Düzdür, ekspert qeyd edir ki, oxşarlıqlar burada sona çatır, çünki indi dünya iqtisadiyyatı bir barel xam neftin qiymətini bir neçə dəfə artıracaq növbəti ərəb neft embarqosundan əziyyət çəkməyəcək.

Blas yazır ki, hazırkı böhran 1973-cü ilin oktyabrının təkrarı deyil, çünki ərəb ölkələri eyni zamanda İsrailə hücum etmirlər. Müəllif təklif edir ki, Misir, İordaniya, Suriya, Səudiyyə Ərəbistanı və digər ərəb dünyası hadisələri formalaşdırmaqdansa, kənardan izləyir. Üstəlik, neft bazarının özündə 1973-cü ildəki xüsusiyyətlərin heç biri yoxdur. Sonra neftə tələbat artdı və dünya bütün ehtiyat istehsal gücünü tükətdi. Və bu gün istehlak artımı yavaşlayıb və elektrik avtomobilləri reallığa çevrildikcə daha da yavaşlayacaq. Bundan əlavə, Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin əhəmiyyətli ehtiyat potensialı var ki, onlar bunu seçsələr, qiymətlərə nəzarət etmək üçün istifadə edəcəklər. Rusiya da daxil olmaqla, OPEC+ alyansının üzvləri tərəfindən istehsal və ixraca qoyulan özünü məhdudlaşdırmaları da xatırlaya bilərik.

Blas məmnuniyyətlə qeyd edir ki, bu gün OPEC ölkələri qiymətləri bir neçə əlavə dollardan artıq qaldırmağa çalışmır. “Ər-Riyad neftin qiymətinin 100%-dən çox artırılaraq 200 dollara yüksəldilməsi əvəzinə, hazırda 85 dollardan 100 dollardan bir qədər yuxarı qalxaraq daha 10-20% artmasına sevinər. 1973-cü ildə OPEC ölkələri birtərəfli qaydada neftin rəsmi qiymətini təxminən 70% qaldırdılar ki, bu da embarqo kimi həlledici faktor idi”.

Maliyyə Universitetinin və Milli Enerji Təhlükəsizliyi Fondunun (NESF) aparıcı eksperti Stanislav Mitraxoviç isə deyib ki, münaqişə böyüyərsə və Hörmüz boğazında, yaxud digər yerdə daşınma riskləri yaranarsa, neftin qiyməti qalxacaq: “Gərginlik halında, Amerikanın İrana qarşı hərəkətlərini gözləmək olar. Amerikalılar son vaxtlar artımına göz yumduqları İran neftinin ixracına nəzarəti gücləndirə bilər. İndi bu vəziyyət dəyişə bilər, hətta ABŞ-ın bu addımlarına görə neftin qiyməti qalxa bilər”.

2022-ci ilin sonundan bəri Vaşinqton Amerika sanksiyalarından yan keçərək İran neftinin ixracına çətin müdaxilələr edib. Nəticədə 2023-cü ildə İranda neft hasilatı təxminən 700 min barel artıb. Qeyd edək ki, İran ABŞ-ın şist neftindən sonra ikinci ən böyük əlavə tədarük mənbəyidir. “Ağ Ev çox güman ki, indi sanksiyalar tətbiq edəcək. Bu, neftin qiymətini bir barel üçün 100 dollara və bəlkə də daha yüksək səviyyəyə qaldırmaq üçün kifayət edə bilər”, - Blas bildirib.

Ekspertlər də qeyd edirlər ki, münaqişənin genişlənməsi və daha çox neft ixrac edən ölkələri ona cəlb etmək riskləri azdır. İsrailin Qəzza zolağında quru əməliyyatı inkişaf etsə və Hizbullah münaqişəyə qoşulsa belə, İsraillə həmsərhəd olan ölkələrin açıq hərbi əməliyyatlara keçməsi ehtimalı azdır və münaqişənin neft hasil edən ərazilərə və ya Süveyş kanalı kimi neftin çatdırılma marşrutlarına təsir göstərməsi şansı daha da azdır. Baxmayaraq ki, indi bəzi yanaşmalar neftin həddindən artıq satıldığını nəzərə alaraq müəyyən edilmiş tendensiyalar çərçivəsində yeni reallıqlar yarada bilər. Neftin qiyməti korreksiyadan sonra da artıq yüksək səviyyədədir və onların daha da artması qlobal tələb və Qərb iqtisadiyyatlarının sabitliyi üçün təhlükəlidir. Ona görə də neft ixrac edən ölkələrin əldə etdiyi gəlirdə hər hansı kəskin hərəkət və buna uyğun olaraq sürətli artım gözləmək olmaz.

Bu münaqişənin necə inkişaf edəcəyini söyləmək hələ tezdir. Bəlkə də bir neçə günə bitəcək, çünki İsraildə bütün cəmiyyət səfərbərlik mənbəyidir və orada çox güclü ordu var. Lakin münaqişə müsəlman və qeyri-müsəlman dünyası arasında sistemli qarşıdurmaya çevrilərsə və inkişaf edərsə, İndoneziyadan Nigeriyaya qədər İsrail və onu dəstəkləyən ölkələrlə qarşıdurma qövsü yarana bilər. O zaman tərəflər bundan çox peşman olacaqlar və Ukrayna münaqişəsi artıq uşaq söhbəti kimi görünəcək.

V.VƏLİYEV

P.S. Məqalədə xarici mənbələrə istinadlar da var.