ABŞ-a qarşı Almaniya-Çin birliyi - RAKURS

Berlin Pekinlə konstruktiv əlaqə saxlamaqla Vaşinqtona meydan oxuyur

Almaniya kansleri Olaf Şolzun Çinə səfəri bir çox suallar yaratdı və eyni zamanda bəzi mətləblərə də aydınlıq gətirdi. Bir az irəli gedərək deyə bilərik ki, rəsmi Berlinin Pekinlə əlaqələri genişləndirmək barədə əlaqələri təkcə iqtisadi-ticari sektorda hansısa yüksəlişin olacağı ilə bağlı deyil. Əslində məsələnin kökündə başqa məqsədlər dayanır. Bütün bu olanların üzərindən sirr pərdəsinin qalxmasına da, çox təəccüblü də olsa, Rusiyanın Ukraynaya hərbi müdaxiləsi səbəb oldu. Niyə? Biz də bunu izah etməyə çalışacağıq.
Rusiya Ukraynadan özünə qarşı təhlükənin olduğunu və bu təhlükələrin hər keçən gün ərzində daha da artdığını səbəb kimi göstərib artıq 10 aydır ki, davam edən müharibəni başlatdı. Bu müharibə təkcə torpaq, insan, infrastruktur itkisi ilə qoşa addımlamır, həm də dünya nizamında, beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni düzəmi müəyyənləşdirdi. Köhnə dostlar düşmən, əzəli düşmənlər isə dost oldular, amma hələlik. Çünki nə müharibə, nə də maraqlar səngiməyib. Ukraynada Rusiyanın apardığı “xüsusi hərbi əməliyyat” həm də Qərblə Şərqi, NATO ilə BRİKS-i (Braziliya, Rusiya, Hindistan, Çin və Cənubi Afrika Respublikası) üz-üzə qoydu, onları ölüm-dirim savaşına qarxmağa vadar etdi. Rusiya Azropa bazarından zorla, sanksiya və embarqolarla çıxarılandan sonra onun yerini dolduracaq birisini axtarmaq belə lazım gəlmədi. Avropa ölkələri “Şimal axını-2”-də baş verən qəzadan sonra Ukrayna müharibəsinin də, Rusiyanın Avropa bazarından qovulmasının da əsl səbəbini öyrənə bildilər. Məsələ ipə-sapa yatmayan Putin Rusiyasının bazarlardan çıxarılması və onun yerini isə ABŞ-ın tutması imiş. Bu, belə də oldu. Avropanı Rusiya təhlükəsindən qorumaq adı altında NATO-ya üzv ölkələrin ərazilərində hərbi qüvvələr yerləşdirən Vaşinqton müharibəyə qədər planlarını qismən gizlədə bilsə də hadisələrin sürətləndiyi son aylarda artıq bunu pünhan saxlamağa gücü yetmədi.

Bu gün Rusiyanın olmadığı Avropanın mavi yanacaq və neft bazarında ABŞ şirkətləri at oynadır. Sıxılmış qazla dolu gəmilərin sayı səbəbindən Atlantik okeanında “trafik” yaranıb. ABŞ Avropanı karbohidrogen ehtiyatları ilə təmin edir. Üçüncü ölkələrdən aldığı yanacağı avropalılara çatdırır. Bəzi Avropa ölkələri bunu Vaşinqtonun lütfü kimi yozur, bir qismi isə məsələnin iç üzünü bilsə də susmağa üstünlük verir. Həm də ABŞ şirkətləri Avropaya qazı və nefti Rusiyanınkından fərqli olaraq baha qiymətə satır.

Qayıdaq Almaniyanın federal kanslerinin Çinə səfərinə. Olaf Şolzun bu səfərini Berlinin ABŞ-ın enerji pəncəsindən xilas olmaq cəhdi kimi də qələmə vermək olar. Alman hökuməti Vaşinqtondan asılı olmaq istəmir, bunu Berlinin iddiasına da yozmaq olar. Almanlar hesab edirlər ki, Amerikanı ispanlar kəşf etsələr də, irlandiyalılar ilk köçənlərdən olsalar da almanlar Amerikanın iqtisadi cəhətdən inkişafında əvəzolunmaz rola malikdirlər. Bu gün Amerikanı idarə edənlərin əksəriyyətinin soy-kökündə alman nişanələri var. Ona görə də Almaniya ABŞ-ın onun üzərində ağalıq etməsinə heç cür razı ola bilməz...

Alman kanslerin Çinə səfəri zamanı Fransa prezidenti Emmanuel Makronla niyə Çinə aparmadığı sualına cavabı da təxminən burada axtarmaq olar. Çünki Makron tam olaraq Vaşinqtondan “qidalanır”, o amerikalıların iradəsindən kənar bir addım da ata bilmir və bilməz. Fransa lideri kanslerin Pekinə birlikdə getməsini təklif edib. Bunu həm də belə izah edib ki, Avropa Birliyi ölkələri atdıqları hər bir addımda birliyin maraqlarını nəzərə almalıdır. Lakin Olaf Şolz bundan imtina edərək Çin paytaxtına tək gedib. Orada o, Çin prezidenti Si Cinpinlə görüşüb. "Fakt budur ki, bu səfər mənim tərəfimdən ilk səfər kimi planlaşdırılıb. Mən onu hazırladım və həyata keçirdim ", - kansler Şolz Makronla Pekinə getməkdən imtinanı izah edib.

“Asia Times” yazarının fikrincə, Berlin Pekinlə konstruktiv əlaqə saxlamaqla və onu Ukraynada unikal sülhməramlı kimi görməklə Vaşinqtona meydan oxuyur. Almaniya ABŞ-ın Çinlə tərəfdaşlığını pozmasına icazə verə bilməz - əks halda o, onların vassalı olacaq.

ABŞ Dövlət Katibi Entoni Blinken yəqin ki, özünü dünya polisi kimi təyin etdiyi rolda Almaniya, Çin və Rusiya arasında ona aid olmayan bütün işlərdən xəbərdar olmaq hüququna malik olduğunu düşünmüşdü. Lakin Blinkenin cümə günü, dekabrın 23-də Çinin xarici işlər naziri Wan Yiyə etdiyi zəng fiaskoya uğradı. Çox güman ki, o, Çin Prezidenti Si Tsinpinin ötən həftə Almaniya prezidenti Frank-Valter Ştaynmayer və Vahid Rusiya partiyasının sədri və keçmiş prezident Dmitri Medvedevlə apardığı yüksək səviyyəli iki danışıqların təfərrüatlarını toplayacağını gözləyirdi.

Göründüyü kimi, Blinken ağlabatan qənaətə gəlib ki, Ştaynmayerin çərşənbə axşamı Si ilə telefon zəngini və Medvedevin Pekinə gözlənilməz səfəri və çərşənbə günü Xi ilə görüşü təsadüfi deyil. Guya Medvedevin missiyası Xi-yə prezident Putindən çox həssas mesaj almaq olub. Son məlumatlara əsasən, Moskva və Pekin ayın sonunda gözlənilən Putin-Xi görüşü üzərində işləyir.

Ştaynmayer 2005-2009-cu illərdə və yenidən 2013-2017-ci illərdə Almaniya Xarici İşlər Nazirliyinin rəhbəri vəzifəsində və 2007-2009-cu illərdə vitse-kansler vəzifəsində çalışmış (hamısı 2005-2021-ci illərdə Angela Merkel dövründə) təcrübəli diplomatdır. Merkel isə Almaniyanın həm Rusiya, həm də Çinlə əlaqələrini gücləndirməklə tarixə düşüb. Eyni zamanda, social-demokrat Ştaynmayer hazırkı kansler Olaf Şolzun partiya üzvüdür. Şübhəsiz ki, onun Xi ilə telefon danışığı Scholz ilə razılaşdırılıb.

Daha da əhəmiyyətlisi, Ştaynmayer Kiyevdə ABŞ-ın başçılıq etdiyi çevrilişdən sonra Donbasda hərbi əməliyyatlara son qoymaq üçün tədbirlər paketini özündə əks etdirən iki Minsk razılaşması (2014 və 2015) üzrə danışıqlarda əsas rol oynayıb. 2016-cı ilə qədər Minsk razılaşmaları iflasa uğradığından, Ştaynmayer hiyləgər plan hazırladı və sonradan “Ştaynmayer formulu” kimi tanındı. O, müqavilələrdə nəzərdə tutulan hadisələrin ardıcıllığını müəyyənləşdirdi.

Belə ki, “Ştaynmayer formula” Ukrayna qanunvericiliyinə uyğun olaraq və Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının (ATƏT) nəzarəti altında Donbasın separatçıların nəzarətində olan ərazilərində seçkilərin keçirilməsini nəzərdə tuturdu. Təklif edilib ki, ATƏT iradə ifadəsini azad və ədalətli hesab edərsə, ərazilər xüsusi özünüidarə statusu alacaq. Təbii ki, bunların hamısı tarixdir. Bu yaxınlarda Merkel "Die Zeit" qəzetinə müsahibəsində "etiraf etdi" ki, əslində Minsk razılaşmaları sadəcə olaraq Qərbin Kiyevə yenidən silahlanma üçün "qiymətsiz vaxt" almaq imkanı vermək cəhdi idi.

Bu çətin fonda Ştaynmayer gözlənilmədən Si Cinpinə zəng edəndə Blinken şübhələnib,amma Medvedev elə ertəsi gün gözlənilmədən Pekində görünüb, Çin prezidenti ilə görüşüb. Pekinin Çinin həm Almaniya, həm də Rusiya ilə münasibətlərinə nikbin baxması başadüşüləndir.

Ştaynmayerə Si ikitərəfli münasibətlərin inkişafı ilə bağlı üç bəndlik təkliflə çıxış edib və bildirib ki, “Çin və Almaniya həmişə dialoq, inkişaf və əməkdaşlıqda tərəfdaş, qlobal problemlərin həllində isə tərəfdaş olublar”. Medvedevlə görüşdə o, eyni şəkildə vurğulayıb ki, “Çin Rusiya ilə işləməyə, yeni dövrdə ikitərəfli münasibətləri inkişaf etdirməyə və qlobal idarəçiliyi daha ədalətli və ədalətli etməyə hazırdır”. Hər iki halda müzakirə mövzuları arasında Ukraynanın adı çəkilib, Xi Çinin “sülh danışıqlarını asanlaşdırmağa” (Ştaynmayeri nəzərdə tutur) və “sülh danışıqlarını güclü şəkildə təşviq etməyə” (Medvedyevi nəzərdə tutur) sadiq olduğunu vurğulayıb. Lakin Blinken mübahisəli ABŞ-Çin məsələlərinə, xüsusən də Çinin "indiki koronavirus vəziyyəti"nə diqqət yetirərək və "beynəlxalq ictimaiyyət üçün şəffaflıq" tələb edərək öz missiyasını yöndəmsiz şəkildə yerinə yetirib.

Təəccüblü deyil ki, Wan Blinkeni "eyni zamanda dialoqa girməyə və saxlanmağa" və "əməkdaşlıq haqqında danışmağa, Çini kürəyindən bıçaqlamağa" cəhd etdiyi üçün sərt şəkildə danlayıb. Wan, "Bu, ağıllı rəqabət deyil, mənasız təzyiqdir. Bu, mübahisənin həllinə kömək etməyəcək, əksinə, münaqişəni daha da gərginləşdirəcək. Əslində, bu, uzun müddətdir davam edən birtərəfli hədə-qorxu praktikasıdır. O, heç vaxt Çinlə işləməyib və gələcəkdə işləməyəcək”.

Ukrayna ilə bağlı Wan deyib: "Çin həmişə sülhün tərəfində olub və BMT nizamnaməsinə və beynəlxalq ictimaiyyətin sülh və danışıqları təşviq etmək məqsədlərinə sadiq qalıb. Çin böhranın həllində konstruktiv rol oynamağa davam edəcək". Dövlət Departamentinin məlumatına görə, Blinken Wangla Ukrayna ilə bağlı məhsuldar söhbət apara bilməyib. Deməyə ehtiyac yoxdur ki, Pekinlə bağlı son alman sənədləri, o cümlədən kansler Şolzun keçən ay top menecerlərdən ibarət nümayəndə heyəti ilə Çinə yüksək profilli səfəri və keçən həftə Ştaynmayerin telefon danışığı da daxil olmaqla, Vaşinqton tərəfindən təsdiqlənməyib.

Co Bayden administrasiyası Almaniyanın Çinə qarşı öz təşəbbüslərini yerinə yetirməkdənsə, ilk növbədə Vaşinqtonla hərəkətlərini koordinasiya edəcəyinə ümid edir. Almaniya Xarici İşlər Nazirliyinin hazırkı rəhbəri, amerikapərəst Annalena Burbok kansler Şolzun Çinə səfərinin məhsuldar olduğunu təkzib edib. Aydındır ki, Steinmeier Xi-nin telefon danışığı Vaşinqtonun Pekinlə gərgin münasibətlərinə baxmayaraq Scholz-un Merkelin qeyd etdiyi Çinlə konstruktiv əlaqəni davam etdirmək niyyətində olduğunu təsdiqləyir.

Bununla belə, Ukraynada sülhməramlılığı Çinlə müzakirə etmək Almaniya rəhbərliyinin cəsarətli addımıdır, xüsusən Bayden administrasiyasının Rusiya ilə proksi müharibəsinə dərindən qarışdığı və Ukraynanı “tələb etdiyi müddətcə dəstəkləmək niyyətində olduğu indiki mərhələdə.

Ancaq bir mənfi cəhət də var, son bir neçə ay ərzində Almaniya Ukrayna məsələləri ilə bağlı mövqeyində qəzəb və təhqir ritorikasını gizlədə bilir. O, aydın başa düşür ki, Ukrayna münaqişəsi ərəfəsində onu aldadıblar və bu, onun üçün xüsusilə xoşagəlməzdir, çünki onun Şimali Atlantika Blokuna simpatiyası çox səmimidir.
Almaniyalı nazirlər Amerika neft şirkətlərini baş verən enerji böhranından həyasızcasına nağdlaşdırdıqlarına və ABŞ-da qazı yerli qiymətdən 3-4 dəfə baha sataraq super qazanc əldə etdiklərinə görə tənqid ediblər. Bundan əlavə, Almaniya Bayden administrasiyasının iqlim və təmiz enerjiyə investisiyaları tənzimləyən İnflyasiyanın Azaldılması Aktının Almaniya sənayesinin ABŞ-a qaçmasına səbəb olacağından ehtiyat edir.

Amma ən kritik addım “Şimal axını” qaz kəmərinin dağıdılması oldu. Almaniya yəqin ki, bu terror aktının arxasında hansı qüvvələrin dayandığını yaxşı təsəvvür edir, lakin onların adını belə çəkə bilmir və təhqir və qəzəb hissini boğmağa məcburdur. “Şimal axını”nın ölümü Almaniya-Rusiya münasibətlərinin canlanmasını tamamilə çətinləşdirib. Tarixi ilə fəxr edən hər bir xalq üçün bu, artıq həddən artıq çoxdur: heç kim alverçi olmağı xoşlamır.

Scholz və Steinmeier təcrübəli siyasətçilərdir və nə vaxt səbr etməli, öz mövqelərində dayanmalı və bunu gözləməli olduqlarını yaxşı bilirlər. Nə olursa-olsun, Çin Almaniya iqtisadiyyatının bərpası üçün əsas tərəfdaş olaraq qalır. Almaniya ABŞ-ın Çinlə tərəfdaşlığını pozmasına icazə verə bilməz - əks halda o, onların vassalı olacaq.

Ukrayna münaqişəsinə gəlincə, Almaniya cəbhəyanı dövlətə çevrilib, lakin Qərbin taktika və strategiyasını Vaşinqton müəyyən edir. Almaniya hesab edir ki, Çinin Ukraynada sülhməramlı olmaq üçün unikal imkanları var. Bu ideyanın Pekində də yavaş-yavaş qəbul olunduğuna dair əlamətlər var.

V.VƏLİYEV