Regionun taleyini Ermənistan-Qərb birliyi deyil, Moskva-Bakı- Ankara üçlüyü həll edəcək - MÜSAHİBƏ

Son günlər Azərbaycan-Ermənistan sərhəddində baş verənlər, Ermənistanın ABŞ, Fransa, BMT və KTMT-yə müraciət etməsi ilə yaranmış vəziyyətlə bağlı Rusiya Beynəlxalq Əlaqələr Şurasının eksperti Aleksey Naumov “Moskva-Baku” portalına müsahibəsində maraqlı fikirlər səsləndirib. Müsahibəni (ixtisarla) oxucularımıza təqdim edirik.

- Azərbaycanla sərhəddə vəziyyətin gərginləşməsi ilə bağlı KTMT missiyasının Ermənistana göndərilməsi nə deməkdir?

- KTMT-nin özündə də hər şey aydın şəkildə qeyd olunub. Mən Azərbaycanın hərəkətlərinə hansısa sərt reaksiyanın olacağı bir real ssenari gözləmirəm. Bu sadəcə mümkün deyil. Azərbaycan Rusiyanın müttəfiqidir və Ermənistandan başqa bütün KTMT dövlətləri ilə çox yaxşı münasibətlərə malikdir. Ermənistan isə təşkilatda əsas skripka deyil. Mən KTMT-nin bu işə qarışmasını xarici siyasətdən daha çox siyasi və ilk növbədə daxili erməni məsələsi hesab edərdim. Missiya daha çox Ermənistanı sakitləşdirmək, Paşinyanın üzünü xilas etmək üçün göndərilib, xüsusən də Ermənistan hazırda KTMT-nin rəhbəri olduğu üçün ona nəyinsə qərar verə bilməcəyini göstərmək lazımdır. KTMT müttəfiqləri qərara gəldilər ki, məsələni ancaq sülh yolu ilə həll etməyə hazır olduqlarını göstərmək lazımdır. Və əslində Azərbaycan strukturun üzvü olmasa da, buna qarşı da deyil.

Yeri gəlmişkən, biz çox gözəl bilirik ki, bizə məlum olan başqa bir hərbi-siyasi ittifaqda - NATO-ya üzv olan dövlətlər arasında (məsələn, Türkiyə ilə Yunanıstan) mütəmadi olaraq atışmalar olur və NATO dövlətlərindən heç biri bu atışmalara qarışmaq istəmir.

Amma Nikol Paşinyanın özünün münasibətlərini və Ermənistanın KTMT ilə münasibətlərini indiki halda necə təqdim edir, məncə, siz buna fikir verməməlisiniz. Ən azından, bu cür missiya heç nəyi həll etməyəcək. Və onun belə təqdimatı daha çox daxili auditoriyaya yönəlib- görürsən, mən bunu edə bilirəm- deyə.

Bakı missiya göndərməyə anlayışla yanaşır. Azərbaycan başa düşür ki, bunun arxasında mühüm heç nə yoxdur. Bakı Qarabağ istiqamətində və ümumilikdə Ermənistanla münasibətlərdə çox ardıcıl və düşünülmüş siyasət aparır. Ondan impulsiv və kəskin addımlar gözləmək qəribə olardı. Təbii ki, nə baş vermiş eskalasiya, nə də KTMT missiyasının göndərilməsi Cənubi Qafqazdakı vəziyyətin vektoruna təsir göstərməyəcək. Qarabağın qalan hissəsi Azərbaycana qayıdacaq, Zəngəzur dəhlizi də açılacaq.

Bundan başqa, KTMT missiyasını Ermənistana göndərərkən qaranlıq otaqda qara pişik axtarmağa ehtiyac yoxdur. Rusiya öz siyasəti ilə hər vasitə ilə göstərir ki, Azərbaycan onun müttəfiqidir, onunla çoxvektorlu və çoxformatlı münasibətləri dərinləşdirməyi və inkişaf etdirməyi planlaşdırır. Rusiyanın Azərbaycanla mübahisə etmək üçün heç bir səbəbi yoxdur. Rusiya və Azərbaycan öz müttəfiqlik münasibətlərini rəsmiləşdirdilər. Kənar qüvvələr nə qədər çalışsalar da, bu ittifaqa ziyan vuracaq səbəblər yoxdur və olmayacaq da. Bu gün Rusiya ilə Azərbaycan arasında daha da inkişaf edən geosiyasi və geoiqtisadi əlaqələr var.

Rusiyanın Ukraynadakı xüsusi əməliyyatı fonunda Rusiya və Türkiyə münasibətlərini daha da, inanılmaz dərəcədə gücləndirməyə başladılar. Azərbaycan və Türkiyə müttəfiqdir. Ölkələrimiz yeni gündəmdə, yeni formalaşmaqda olan çoxqütblü dünyada tam əməkdaşlıq və qarşılıqlı faydalı, o cümlədən qarşılıqlı milli strateji maraqları nəzərə almaqla, əməkdaşlıq edir.

Nikol Paşinyanın yerinə hansısa revanşist militarist gəlsə, Ermənistan-Azərbaycan nizamlanmasında problem yarana bilər. Ermənistanın qarşıdurma hakimiyyətinin gələcəyi yoxdur - regionun əsas oyunçuları bölgədə uzunmüddətli status-kvonun saxlanmasında maraqlı deyillər. Onlar problemlərin həlli, inkişaf və əməkdaşlıqda maraqlıdırlar.

- Prinsipcə, İkinci Qarabağ müharibəsi başa çatdıqdan sonra ən böyük eskalasiya niyə baş verdi?

- Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh müqaviləsinin imzalanması ilə bağlı vəziyyət bir qədər ləngimiş mərhələdədir. Avqustun əvvəlində Azərbaycanın hərbi əməliyyatını Ermənistanın təxribatına cavab kimi xatırlayırıq. Beləliklə, Azərbaycan sülh prosesini irəli aparmaq üçün Ermənistanın təxribatlarından istifadə edir, silahlı qüvvələrinin imkanlarını nümayiş etdirərək, məsələnin sülh yolu ilə həllinə alternativ olmadığını göstərir. Azərbaycan həm diplomatik, həm də hərbi gücü özündə birləşdirən kompleks yanaşmadan istifadə edir. İndi o, Ermənistana öhdəsindən gələ bilməyəcəyi fəlakətli alternativi xatırladır. Bunun dərk edilməsi daha da kəskinləşəcək və Ermənistan hakimiyyətinə seçim qoymayacaq və ehtiyatlılığa gətirib çıxaracaq.

Yeri gəlmişkən, daha bir diversant qrupunun azad edilərək Bakıdan İrəvana köçürülməsi də Azərbaycan tərəfinin nizamlamaya kompleks yanaşmasının göstəricisidir. Azərbaycan “yazıq bədbəxt” Ermənistanı qorxudan bir növ quldur kimi görünmək istəmir. Azərbaycan özünü beynəlxalq siyasətin tamhüquqlu sivil iştirakçısı kimi göstərir. Və eyni zamanda, o, çubuqdan və kökədən ağıllı şəkildə istifadə edir, göstərir ki, o, Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan liderləri tərəfindən bəyan edilmiş məqsədə çatmaq üçün hər cür hərəkət edir. Azərbaycan hərtərəfli, balanslaşdırılmış strateji yanaşma nümayiş etdirir - biz Laçın dəhlizinə alternativ yolu vaxtından üç dəfə tez çəkirik, diversantları təhvil veririk, erməniləri Azərbaycan pasportları ilə təmin etməyə hazırıq. Xatırlayırıq ki, Qarabağ münaqişəsi zamanı diplomatiya uğur qazana bilmədi. Azərbaycan 2020-ci ilin payızında Ermənistanın növbəti təxribatına cavab olaraq hərəkətə keçməli oldu.

- Paşinyan bir gün əvvəl çətin qərarlar verməyə - yəni, görünür, Azərbaycanla sülh imzalamağa hazır olduğunu açıqladı. Eskalasiyadan sonrakı bəyanatlar ənənəvi olaraq Azərbaycanın ünvanına ittihamlarla – günahı onun üzərinə atmaqla, sülhə hazır olmaq barədə bəyanatları davam etdirməklə zənginləşdi... Bundan sonra Paşinyan ŞƏT-də iştirakdan imtina etdi. Paşinyanın bəyanatlarından sonra İrəvanda etirazlar yenidən başlayıb, amma güclü deyil...

- Paşinyanın ŞƏT-də iştirakdan imtina etməklə bir tərəfdən göstərmək istəyirdi ki, vətəni təhlükə altında olanda o, beynəlxalq əməkdaşlıq və yeni çoxqütblü dünyanın formalaşmasını müzakirə edən lider kimi görünə bilməz. İkincisi, Paşinyan özü də getmək istəmirdi. Çünki anlayırdı ki, orada Putindən başqa Əliyev və Ərdoğan da olacaq, başlayacaqlar ki, “Nikol, sülhə getmək lazımdır”, “Nikol, imza atmaqdan başqa yol yoxdur”. Və ümumiyyətlə, orada toplaşanlar Hindistan istisna olmaqla azərbaycanpərəstdirlər. İndi o, həqiqətən də həsəd aparılmaz vəziyyətdədir. Və Putin, Əliyev və Ərdoğan müəyyən qədər vahid cəbhə kimi çalışacaqlar. Onlar bir-birini başa düşəcəklər. Çünki əgər Paşinyanın hamıya müqavimət göstərmək və hakimiyyəti saxlamaq kimi vəzifələri varsa, bu, yalnız Cənubi Qafqaz bölgədəki vəziyyətin yekun tənzimlənməsi yolu ilə mümkündür. Onların yerində saymağa vaxtı yoxdur, Ermənistan isə əyləc amilidir. Buna görə də, onu itələmək lazımdır. Böyük qonşular bunu edəcək. Bu, həm də Putin və Ərdoğan, Putin və Əliyev arasında danışıqların mövzusudur. Ölkələrimizin rəhbərləri bir-birini başa düşəcək və razılığa gələcəklər.

İndi İran Səmərqənd sammitində ŞƏT-ə üzv olur. Rusiya və Azərbaycana dost olan Belarus da buradadır. Ötən həftə Bakıda Rusiya, Azərbaycan və İran strateji əhəmiyyət kəsb edən Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinin tikintisinin başa çatdırılması haqqında bəyannamə imzalayıblar. Vaxtilə əməkdaşlıq üçün yaradılmış, bu gün geosiyasi və geoiqtisadi reallıqlara cavab verən strukturlar dirçəlir və real əməkdaşlığa, qarşılıqlı fəaliyyətə, konkret layihələrin həyata keçirilməsinə başlayır. Ermənistan-Azərbaycan nizamlanması, Cənubi Qafqazda nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin blokunun açılması isə böyük əməkdaşlıq prosesinin tərkib hissəsidir. Ona görə də Ermənistan buna sürüklənəcək.

- Qərbin eskalasiyaya reaksiyasını gördük. Olduqca fırtınalı olduğu ortaya çıxdı, bu, uzun müddətdir ki, baş vermir. Bütün əsas beynəlxalq və Avropa strukturları eskalasiyaya reaksiya verdi. Hadisənin ertəsi günü Aİ-nin xüsusi nümayəndəsi bölgəyə gəldi və bundan əvvəl Avropa diplomatiyasının rəhbəri hərbçiləri eskalasiyadan əvvəlki mövqelərinə qayıtmağa çağırdı. Fransa Azərbaycanı Ermənistanı atəşə tutmaqda ittiham etdi, Makron özü isə bildirdi ki, Ermənistanın ərazi bütövlüyü pozulmamalıdır. İndi isə Ermənistanın xahişi ilə Fransa BMT Təhlükəsizlik Şurasının iclasını keçirib, həmin iclasda Ermənistan Azərbaycana qarşı ittihamlar səsləndirib və “Qarabağ münaqişəsi”nin Təhlükəsizlik Şurası vasitəsilə həlli təklifi ilə çıxış edib.

- Azərbaycan həmişə Qərb üçün əlverişsiz dövlət olaraq qalacaq. İmkan düşdükcə birdən-birə insan haqlarından danışacaqlar, yeni anti-Azərbaycan qətnaməsi çıxaracaqlar... Ona görə də neft hasil edən dövlət kimi Azərbaycanın bütün faydalarına baxmayaraq ona təzyiq edəcəklər. Üstəlik, Azərbaycan müstəqil siyasət aparır, bu, xüsusilə bu gün özünü büruzə verir, o, həqiqətən də suveren və heç kimdən asılı olmayan, bu yeni formalaşmaqda olan qlobal çoxqütblü dünya nizamına mükəmməl uyğun gələn az sayda dövlətlərə aiddir. Qərb bunu bəyənmir. Ona görə də sıx iqtisadi əməkdaşlığa baxmayaraq, Qərb hər bir halda Bakıya təzyiq göstərəcək, ona təsir göstərməyə çalışacaq. İlham Əliyev bunu çox gözəl anlayır və Amerika və Avropanın qərəzli təşəbbüslərinə uyğun şəkildə cavab verir.

Azərbaycanın kiminlə real müttəfiqlik münasibətləri olduğu aydındır - həm Türkiyə, həm də Rusiya ilə. Ermənistanın BMT Təhlükəsizlik Şurasında verdiyi bəyanatlara gəldikdə, aydındır ki, o, ənənəvi olaraq özünü zərərçəkmiş tərəf kimi göstərməyə, Azərbaycana qarşı bəzi ittihamlar irəli sürməyə çalışır, amma işin mahiyyəti dəyişmir - o, işğalçı bir ölkədir. Beynəlxalq hüquqa zidd olaraq Azərbaycan ərazilərini 30 ilə yaxındır ki, işğal edib. Bu 30 ildə nə BMT Təhlükəsizlik Şurasının, nə də ATƏT-in Minsk qrupunun mexanizmi Qarabağ münaqişəsinin həllinə kömək etməyib. Əslində burada nə demək olar - qoy Ermənistan əvvəlcə Ermənistan-Azərbaycan nizamlanması ilə bağlı üzərinə götürdüyü razılaşmaları yerinə yetirməyə başlasın. Ancaq o bütün gücünü Rusiya Federasiyası, Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin üçtərəfli bəyanatına yenidən baxmağa sərf etməyə çalışır və bu qüvvələri Qərbdə tapır. Ermənistan qalmaqal yaratmağa və vəziyyəti az qala müharibədən əvvəlki vəziyyətə qaytarmağa çalışır. Amma bu, real deyil, regionda vəziyyət dəyişib. Qərb ölkələrinin - ABŞ, Fransa, bütövlükdə Aİ-nin bu dəfəki bu cür fəaliyyətinə gəlincə, onlar sadəcə olaraq vəziyyətdən sui-istifadə edərək nizamlanma prosesinə təsir göstərməyə qərar verdilər. Gördüyünüz kimi, Qərb Ermənistanın tərəfində durub. Artıq ABŞ Konqresinin Nümayəndələr Palatasının sədrinin Ermənistana onu dəstəkləmək üçün ora gəlməsi çox izahatlıdır.

- Qərbi, dediyiniz kimi, biz bir daha konkret vəziyyətdə gördük, Azərbaycana təzyiq etmək qərarına gəldi. Yəni, bu bir daha onu göstərir ki, vəziyyətin özü müəyyən dərəcədə dövlətləri düşərgələrə ayırır və xüsusən də Moskva, Bakı və Ankara arasında qarşılıqlı əlaqənin güclənməsi prosesi getdiyi bir vaxtda...

- Moskva, Bakı və Ankara yalnız qarşılıqlı əlaqəni artıracaq. Bəli, xarici şərait həqiqətən də obyektiv olaraq buna sövq edir. Axı nə Moskva, nə Ankara, nə də Bakı heç vaxt şərti Qərb dünyasına tamhüquqlu üzv kimi daxil olmayacaq. Təbii ki, Rusiya indi Qərblə əlaqələri faktiki olaraq tamamilə pozub, Türkiyə müstəqil xarici siyasət yürüdür, bu da Qərb paytaxtlarının xoşuna gəlmir. Biz görürük ki, uzun illər Rusiya ilə əməkdaşlığa görə necə tənqid olunub və indi bu, xüsusilə gərgindir. Prezident Ərdoğanın Soçi səfərinə, milli maraqlara riayət olunmasına, Qərbin anti-Rusiya sanksiya rejiminə qoşulmamasına görə. Bu şəraitdə Bakı Türkiyə və Rusiyaya yaxın olmaqla obyektiv olaraq öz müstəqil xarici siyasətini yeridəcək, bütün bu şəraitlə bağlı Qərbdən açıq-aydın uzaq olacaq. Heç vaxt olmadıqları kimi. Ona görə də bu reallıqlara əsaslanaraq, mən Moskva, Bakı və Ankara arasında münasibətlərin ardıcıl möhkəmlənməsini gözləyərdim. Onların necə gücləndiyini artıq görürük. Yadda saxlamaq lazımdır ki, Moskva ilə Bakı arasında münasibətlərin müttəfiqlik çərçivəsinə keçməsi barədə qərar Rusiyanın Ukraynada hərbi əməliyyatının başlaması ərəfəsində elan edilmişdi və Moskva, əlbəttə ki, Prezident Əliyevin və onun bu jestini yüksək qiymətləndirmişdir. Bakı Rusiya ilə münasibətləri dərinləşdirməyə və öz müstəqil xarici siyasətini həyata keçirməyə hazırdır. Ötən il Bakı ilə Ankara arasında Şuşa müttəfiqlik bəyannaməsi imzalanıb. Ona görə də təbii ki, şərait bu üç ölkəni sıx qarşılıqlı fəaliyyətə, iqtisadiyyatların və cəmiyyətlərin bir-birinə nüfuz etməsinə sövq edir.

- Qarabağın statusu ilə bağlı- hələ də rəsmi İrəvan bu mövzunu manipulyasiya etməkdə davam edir... Moskvanın bu məsələyə münasibəti necə olacaq?

- Nikol Paşinyan daim milli maraqlardan əl çəkmədiyini vurğulamağa məcburdur. Amma Qarabağın “statusu” məsələsi hələ 2020-ci ilin payızına qədər nədənsə aktual idi. İndi vəziyyət dəyişib və status məsələsi hətta Ermənistan rəsmilərinin bəyanatlarından da bəzən yoxa çıxır. Çünki status suverenliyin müəyyən məhdudlaşdırılmasını nəzərdə tutur ki, Azərbaycan buna heç vaxt razı olmayacaq. O, öz suverenliyini həm qanuni hüququ ilə sübut etdi, həm də əməli ilə. Ona görə də Qarabağın “statusu” məsələsi həll olunur, Qarabağ Azərbaycandır.

Rusiya bu barədə nə düşünür? Rusiya başa düşür ki, başqa variant yoxdur. Təbii ki, Rusiyada Ermənistanın tərəfində olan qüvvələr var və mən bunu qərəzli hesab edirəm. Amma Rusiyanın, birincisi, bu vəziyyətə Azərbaycan üçün müəyyən dərəcədə mənfi təsir göstərmək istəyi yoxdur. Çünki mahiyyət etibarı ilə Qarabağ məsələsi indi Azərbaycanla Rusiya arasında ikitərəfli münasibətlər məsələsidir. Müvəqqəti sülhməramlılar mandatı olan Rusiya bu məsələdə bir növ hakim deyil. Rusiya hər iki paytaxtın etimadını daşıyan vasitəçidir.

- Anladığımız qədər, Rusiya Bakı və İrəvanın razılığı ilə sülh sazişinin imzalanmasında vasitəçilik rolunu öz üzərinə götürüb... Gərginliyin Dövlət Departamentinin nümayəndəsi Filip Rikerin səfərindən sonra baş verdiyi barədə şayiələr var. rayona...

- Vladivostokda WEF çərçivəsində Vladimir Putin Nikol Paşinyanla sülh müqaviləsi məsələsini müzakirə edib. Şübhəsiz ki, Rusiya və Azərbaycan liderləri də bu məsələdə təmasdadırlar. ABŞ və Aİ Ermənistan-Azərbaycan nizamlanması çərçivəsində hər hansı mühüm qərarın onların iştirakı olmadan və müstəsna olaraq Rusiyanın iştirakı ilə qəbul edilməsinin qarşısını almağa çalışır. Bu, əlbəttə ki, Moskvanın xoşuna gəlmir. Azərbaycan prosesi irəli aparmaq üçün bütün imkanlardan - Rusiyadan, Amerikadan və Avropadan istifadə edəcək. Amma Rusiya hələ də prosesdə birinci və aparıcı rola malikdir. Çünki rus sülhməramlıları “yerdədir”, coğrafi qonşuluq, tarixi əlaqələr isə mümkün qədər uzaqda olan Avropa, ABŞ ilə deyil, Zaqafqaziyada Rusiya ilə regional yaxındır.

- Yeri gəlmişkən, Nikol Paşinyan bu yaxınlarda neçə dəfə mövzu qaldırıb - deyirlər, Ermənistanı Rusiyada qərbyönlü, Qərbdə isə rusiyayönlü kimi təmsil edən qüvvələr var. Keçən gün bu haqda danışırdım. Bu nə üçündür?

- Nikol Paşinyanın rusiyapərəst və qərbyönlü olması mövzusunu gündəmə gətirməsi... yaxşı, bu, zamana verilən qiymətdir - Rusiya hərbi əməliyyatı hələ də Ukraynada aparılır. Aydındır ki, mahiyyət etibarı ilə dövlətlərin bu və ya digər mövqe tutacağı gözlənilir - ya rusiyayönlü, ya da antirusiya. Görünür, Nikol Paşinyan istəyir ki, Rusiya onu rusiyayönlü, Ermənistan isə Rusiyayönlü və müttəfiqi hesab etsin, çünki Qərbin bütün cəhdlərinə baxmayaraq, Rusiya nizamlanma prosesində Qərb ölkələrindən daha mühüm rol oynayır. Və İrəvandan Moskvanın getdikcə daha tez-tez tənqid olunması fonunda o, özünə haqq qazandırmaq istəyir.

Tərcümə - Elçin Bayramlı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Müzəffər Ali Baş Komandanın rəhbərliyi ilə 44 günlük “Vətən Müharibəsi”ndə qazanılmış tarixi qələbə, Ermənistan tərəfindən törədilmiş sülh və insanlıq əleyhinə cinayətlər, habelə müharibə cinayətləri ilə bağlı həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb.