İnsanlar həyatlarını niyə reklam edir? - ARAŞDIRMA

Günümüzdə əsas da pandemiya ilə əlaqədar rəqəmsal dünya ilə daha sıx əlaqədəyik. Son dövrlərdə gündəmdə olan “Sosial Dilemma” sənədli filmi, şəxsi məlumatların sosial media tətbiqlərində necə istifadə edilməməsi lazım olduğunu diqqətə yetirir.

Keçən il Türkiyədə böyüklərin 74 faizi, yəni 62,7 milyonu internetdən istifadə edir. Bundan əlavə, burada insanlar gündə orta hesabla 7 saat 29 dəqiqə internetdə vaxt keçirirlər.

“Twitter”, “Facebook” və “Instagram” kimi sosial media saytlarından istifadənin psixologiyamıza müsbət və mənfi təsir göstərə bilər. Araşdırmalara görə, dünyada 4,5 milyard internet istifadəçisi var və onların 3,8 milyardı sosial mediadan aktiv istifadə edir. Bu rəqəmlər 2012-ci ildən bəri sürətlə artmaqdadır.

İndi yeni nəslin gündəmindən çıxsa da, “Facebook” digərlərindən daha tez qurulduğu üçün onun haqqında daha çox araşdırma aparılıb. Bir çox araşdırmalarda “Facebook”dan istifadənin artması tənhalıq və depressiya hissləri, bəzən isə özünə inamın azalması ilə əlaqələndirilir. Beləliklə, “Facebook”da vaxt keçirdikdən sonra özümüzdə "mənalı bir şey etmədim" hisslərini tapırıq. Bu, əhvalımıza pis təsir edir. Eynilə, “Instagram”dan istifadə etmək də özümüzü digər insanlardan daha pis görməmizə səbəb ola bilər, psixi sağlamlığımıza təsir edər və özümüzü bədbəxt hiss etdirər.

Sosial medianın mənfi təsirlərindən qorunmaq üçün üç strateji metodun olduğunu bildirən türk psixoloq, "Birincisi, real həyatda tanıdığımız insanları izləməliyik. İkincisi, sosial şəbəkə saytlarından təkcə aktiv istehlakçı kimi deyil, həm də istehsalçı kimi istifadə etmək lazımdır.

“Bəlkə də doğru sual "Sosial mediadan necə istifadə etməliyik?" yox, "Necə istifadə etməyək?"-dir" deyən Acarsoy və sözlərini belə davam etdirib: "Sosial mediadan qeyri-sağlam istifadə etməyin bir çox yolu var. Birincisi, psixoloq. Nyu-Yorkdakı Pace Universitetindən Katerina Lup apardığı araşdırmaya görə, Instagramda daha çox yad, yəni real həyatda tanımadığımız insanları izləmək özümüzə qarşı mənfi hissləri gücləndirə biləcəyi aşkarlanıb. Tədqiqatçılar səbəb kimi mənfi müqayisəni göstərir. “Hər kəs çox yaxşıdır, çox xoşbəxtdir. Mən niyə beləyəm?" Burada hiylə odur ki, insanlar həmişə o qədər də gözəl və ya yaraşıqlı görünmürlər, o qədər də xoşbəxt deyillər. Amma bunu pozan odur ki, siz real həyatda gördüyünüz insanı tanıyırsınız. Siz bilin ki, o insan reallıqda həmişə xoşbəxt olmur. Söhbət yad insanlara, xüsusən də məşhurlara gəldikdə, müsbət görüntünün saxta və ya real olduğunu mühakimə etmək üçün mənbə nöqtəmiz yoxdur, ona görə də özümüzü onlarla müqayisə edərkən daha pis hiss edə bilərik. Yad adamlar və dostlar və ya ailə arasında izlədikləriniz arasında tarazlıq yaratmaq çox vacibdir. Axınınızda həmişə real həyatda tanımadığınız insanlar olmamalıdır.

Günümüzdə kifayət qədər bütün günü sosial şəbəkələrdə özünü reklam edən insanlar var. Onlar təkcə özləri ilə yanaşı yedikləri, içdikləri, evləri və şəxsi həyatları da reklam edirlər. SİA məsələ ilə bağlı araşdırma apararaq, ekspert, psixoloq və din xadimlərinin fikirlərini öyrənib.

"Ailə Dünyası" Ailələrə Hüquqi Yardım İctimai Birliyinin sədri Gülayə Səfərova: “Deyərdim ki, sosial şəbəkələr günümüzdə ən aktual məsələlər sırasındadır. Bu şəbəkə vasitəsi ilə ölkəmizdə və dünyada baş verən hadisələr haqqında operativ məlumatlar almaq, qəzet və jurnalların elektron versiyalarını oxumaq, istənilən sahələrdə bilik əldə etmək, dünyanın istənilən nöqtəsində yaşayan insanlarla virtual ünsiyyət qurmaq, onlayn rejimdə keçirilən forumlarda iştirak etmək mümkündür. Sadaladığım kimi biz sosial şəbəkələrdən düzgün istifadə edərək öz bilik dairəmizi və dünyagörüşümüzü artıra bilərik. Amma çox təəssüf ki, bu gün sosial şəbəkələrdə bir çox insanlar ancaq öz şəkillərini paylaşmaqla məşğuldurlar. Mən şəkil paylaşmağın əleyhinə deyiləm, amma hər gün paylaşmağı da sevmirəm”.

Din xadimi Mircəfər Əyyubov: “İnsanların öz həyatlarını sosial şəbəkələrdə paylaşması ola bilər hansısa psixoloji travmanın və ya özgüvənsizliyin nəticəsi olsun. Bunlar psixologiyaya aid mövzulardır. Mən dini baxımdan bu paylaşımların bir parçasına diqqət yönəltmək istəyirəm. O da başqalarını rüsvay etmək, başqalarının qüsurlarını göstərmək, qeybətləşmək, böhtan demək, insanları zədələməkdən zövq almaq, insanların şəxsiyyətini sındırmaqdır ki, bunlar ya insanın daxilindəki kin-küdurətin, ya da həsədin, paxıllığın məhsuludur. Bəzi hallarda isə bekarçılığın məhsuludur.

Sosial şəbəkələrdə paylaşım edən, kimisə rüsvay edən şəxs heç bilmir işinin nəticəsi nədir. Sadəcə, maraq xatirinə, bekarçılıqdı, hamı paylaşır, mən də paylaşım. Götürür paylaşır, sonra başa düşür nəticəsi nə qədər acıdır. Bu bekarçılığın özü də bir mənfi haldır. İnsanlar bekar qalanda o qədər özlərini düzgün tərbiyə etmirlər ki, başqalarını mənəvi baxımdan məhv etməklə məşğuldurlar. Bu, çox anormal haldır.

İslam dininə görə qeybət virtual da olsa, xarici aləmdə də olsa haram və qadağandır. Yəni, bir nəfər bir nəfərlə rastlaşıb üçüncü şəxsin eyiblərini, qüsurlarını açırsa, onu rüsvay edirsə, onun şantajı ilə, rüsvayçılığı ilə məşğuldursa, bu, haram olduğu kimi, sosial şəbəkədə də kiminsə kimisə sancması, rüsvay etməsi haramdır. Bunların heç bir fərqi yoxdur”.

Psixoloq Zeynəb Eyyubova: “Ümumiyyətlə, biz psixoloqların belə bir sözü var: “Danış ki, səni tanıyım”. İnsanlar ən çox nədən danışırsa, ən çox travmaları da oradandır. İndi biz baxmalıyıq ki, sosial şəbəkədə bu qədər şey paylaşmaq nəyisə sübut etməkdirmi?

Məsələn, bir xanım həyat yoldaşının onu sevdiyini sosial şəbəkədə bəyan edirsə, dayanmadan xoşbəxt olduğunu deyirsə, deməli onun orada travması var.

Amma müasir dövrdə xüsusən də tanınmış şəxslərin həyatı insanlar üçün maraqlıdır. Məsələn, bir psixoloq qarşısındakı pasientinə ailəli olub olmadığını, uşağı olduğunu deyə bilər.

Bloggerlərin işi budur. Onların da pulu buradan çıxır. Onların qazanc mənbəyi budur. Burada pis heç nə yoxdur. Amma normal insanlar özlərini reklam edirsə, bu, artıq mənfi haldır”.

SİA araşdırma mövzusu ilə bağlı şəhər sakinlərinin fikirlərini də öyrənib.

Şəhər sakini Aytac Ali: “İnsanın özünü sevməsi yaxşı haldır. Lakin özünü sevməklə bəyənmək fərqli anlayışlardır. Özümüzü sevmək və dəyər verməklə biz ətrafımızdakı insanlara da müsbət təsir edirik. Lakin eqoizm dediyimiz nə özümüzə, nə də yaxınlarımıza yaxşı təsir bağışlamır. O zaman insan öz mənfiliklərini görmür. Belə olan halda nəyisə düzəltmək də qeyri-mümkündür.

Qaldı ki sosial şəbəkədə özünü paylaşmaq, bu gördüyümüz iş, insanlara faydalı olan fikirlər, bilgilər ola bilər. Lap olsun şəxsi fotolarımız. Ancaq dərəcəsini qaçırmamaq lazımdır”.

Şəhər sakini Paşa Məmmədov: “Sosial şəbəkədə bu qədər aktiv istifadə etməyi heç sevmirəm. Yediyimi, içdiyimi, evimi, özümü və maşınımı paylaşmaq isə heç mənlik hərəkətlər deyil. Belə şeylərə çox yadam. Hər kəsin öz şəxsi fikri var. Bu da mənim düşüncəmdir. Özüm etmirəm, amma edənləri də qınamıram. “İnstaqram”da ən son fotom 1 il öncə paylaşılıb. İldə 2 dəfə fotomu paylaşaram, ya yox. Düşünürəm ki, hər şeyi paylaşmaq lazım deyil. Bu mənim həyatımdırsa, onu necə yaşadığım kimin marağında ola bilər? Yəni, mənim bu gün nə yediyim, hara getdiyim niyə başqasına maraqlı olsun ki?

Şəxsi münasibətini isə sosial mediada paylaşan insanları heç anlamıram. Düşünürəm ki, ailəsinin şəklini paylaşmağı kişilər heç sevməz. Yenə də hər kəsin öz şəxsi fikri var”.

Şəhər sakini Aytac Əliyeva: “Sosial şəbəkələr hamınızın həyatının mühim hissəsinə çevrilib. Hətta insanlar artıq sosial şəbəkələrdən öz gəlirlərini belə əldə edə bilirlər. Bütün həyatını, gündəlik rejimini artıq insanların əksəriyyəti günlük olaraq bu şəbəkələrdə paylaşır. Mənim fikrimcə, sosial şəbəkə bir paylaşım məcrasıdır, yaxşı günü, pis anı izləyicilər ilə paylaşmaq çox normal haldır. Bəzən bəzi insanlar üçün bu həddindən artıq səmimiyyətsiz və ya “artıq” bir hərəkət kimi gələ bilər düzdür, ancaq qeyd etdiyim kimi sosial media paylaşım məcrasıdır. Hal-hazırda gündəmdə olan bu məcralara bu qədər anlam yükləməmək tərəfdaşı olsam da, paylaşılan postlar hər kəsin öz seçimidir və hamımız insanların seçiminə hörmətlə yanaşmalıyıq”.

Ayşən Vəli