Son illərdə sosial şəbəkələrin həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi ilə yeni bir tendensiya da yaranıb: qəza yerlərindən, xəstəxanalardan, yas mərasimlərindən və hətta faciə baş vermiş məkanlardan canlı yayımlar etmək. Bir çox hallarda bu paylaşımlar “ictimaiyyəti məlumatlandırmaq” adı altında təqdim edilsə də, onların etik, hüquqi və psixoloji tərəfləri ciddi müzakirə mövzusudur.
İnsanlar niyə belə yayımlar edirlər?
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, bunun bir neçə səbəbi var:
-Daha çox izləyici və baxış toplamaq istəyi;
-Sosial şəbəkələrdə tanınmaq arzusu;
-Hadisəni ilk paylaşan olmaq rəqabəti;
-Sensasiya yaratmaq və diqqət çəkmək ehtiyacı;
-Bəzi hallarda isə jurnalist fəaliyyətini təqlid etmək cəhdi.
Sosial media alqoritmləri emosional və şok məzmunları daha çox önə çıxardığından, bəzi istifadəçilər izlənmə sayı naminə etik sərhədləri aşmağa meyllənirlər.
Yas məclisi şəxsi məkan hesab olunur
Yas mərasimi insanların ən həssas və ağrılı anlarından biridir. Həmin məqamda ailə üzvlərinin kədərini, göz yaşlarını və emosional vəziyyətini onların icazəsi olmadan lentə almaq şəxsi həyata müdaxilə kimi qiymətləndirilə bilər.
Əslində yas mərasiminə gələn insanlar başsağlığı verməyə gəlirlər, reportaj hazırlamağa yox. Bir insanın ən ağır gününün başqalarının izlənmə vasitəsinə çevrilməsi ciddi etik suallar yaradır.
Qəza yerlərində canlı yayımın təhlükəli tərəfi
Qəza baş verən ərazilərdə canlı yayım edən şəxslər bəzən hadisəni çəkməyə o qədər fokuslanırlar ki, yardım göstərmək imkanlarını belə nəzərə almırlar. Halbuki ilk dəqiqələrdə edilən yardım bir insanın həyatını xilas edə bilər.
Bundan başqa:
-Yaralı şəxslərin görüntüləri yayılır;
-Ölən insanların meyitləri nümayiş etdirilir;
-Ailə üzvləri xəbəri rəsmi mənbələrdən deyil, sosial şəbəkələrdən öyrənə bilir;
-İstintaqa mane ola biləcək məlumatlar paylaşılır.
Bu isə həm hüquqi, həm də mənəvi baxımdan problem yaradır.
Dünyada vəziyyət necədir?
Bir çox ölkədə qəza qurbanlarının və mərhum şəxslərin görüntülərinin paylaşılması ciddi şəkildə tənzimlənir.
Məsələn, bəzi Avropa ölkələrində şəxsin razılığı olmadan onun görüntüsünün yayılması hüquqi məsuliyyət yarada bilər. Bir sıra media qurumlarının daxili etik kodekslərində isə meyitlərin, ağır yaralıların və yas səhnələrinin nümayişinə ciddi məhdudiyyətlər qoyulub.
Peşəkar jurnalistikada əsas prinsip belədir: “İctimai maraq şəxsi ləyaqəti tapdalamamalıdır.”
Belə paylaşımların uzunmüddətli təsirləri də var:
-İnsanlarda faciələrə qarşı həssaslıq azalır;
-Kədər və ölüm adi məzmuna çevrilir;
-Uşaqlar və yeniyetmələr travmatik görüntülərə məruz qalırlar;
-Empatiya hissi zəifləyir.
Bir müddət sonra cəmiyyət faciəyə yox, onun videosuna reaksiya verməyə başlayır.
Burada ən çox tənqid olunmalı məqam odur ki, bəzi insanlar başqasının ağrısını özünün sosial media məzmununa çevirir. Bir ailənin faciəsi, bir ananın göz yaşı və ya bir insanın ölüm xəbəri heç kimin baxış sayı artırmaq vasitəsi olmamalıdır.
Əgər hadisə yerindəsinizsə, ilk sual “Bunu çəkim?” yox, “Necə kömək edə bilərəm?” olmalıdır.
Texnologiya insanları bir-birinə yaxınlaşdırmaq üçün yaradılıb. İnsan ağrısını nümayiş etdirmək və onu sosial şəbəkə məzmununa çevirmək isə nə jurnalistika, nə vətəndaş məsuliyyəti, nə də məlumatlandırma sayıla bilər. Bu, çox vaxt sadəcə diqqət qazanmaq cəhdidir və cəmiyyətin etik dəyərləri baxımından ciddi narahatlıq doğurur.
Ayşən Vəli
Bütün xəbərlər Facebook səhifəmizdə
USD
EUR
GBP
RUB