NATO ölüb, yenisi necə olmalıdır? - ANALİTİK

“Foreign Policy” (“Xarici Siyasət”) jurnalı NATO-nu gələcəyi ilə bağlı maraqlı məqalə ilə çıxış edib. Köhnə NATO-nun çoxsaylı məğlubiyyətlərə uğrayaraq öldüyendən bəhs edən yazıda yeni NATO-nun hələ doğulmadığı və gələcəkdə bu istiqamətdə hansı addımların atılacağı təxminlər xüsusi olaraq qeyd edilib. Məqalədə gələcək NATO-nun dörd modelindən danışılıb, lakin onların heç birinin indikinə uyğun gəlmədiyi və ümumiyyətlə, yeni yaranacaq, ya da rekonstruksiya ediləcək hərbi birliyə üzv ölkələr arasında hansı paytaxtların adını oxuyacağıq. Çünki dünyada çox şey dəyişib və həm Çin, həm də Rusiya artıq ittifaq üçün çox sərt rəqibə çevriliblər.

Transatlantik alyansın gələcəyi üçün dörd mümkün variant

Jurnal onu da qeyd edir ki, daimi dəyişikliklərin yaşandığı dünyada transatlantik tərəfdaşlığın davamlılığına xüsusi ehtiyac duyulur. NATO-nun xeyli yaşı var. Şimali Atlantika Müqaviləsi Kraliça II Elizabetin Böyük Britaniyanı idarə etdiyindən daha uzun müddətdir mövcuddur. Onun ilkin mənası: “Sovet İttifaqını Avropadan kənarda, amerikalıları içəridə, almanları isə nəzarətdə saxlamaq”. İndi bu məqsədlər əvvəlkindən daha az aktualdır (Rusiyanın Ukraynadakı xüsusi əməliyyatına baxmayaraq), lakin yenə də Atlantikanın hər iki tərəfində refleks nostalji oyadır. NATO-nun yaranması və “transatlantik cəmiyyət” ideyasının başlanmasından sonra nə qədər dəyişdiyini nəzərə alsaq, bu uzunömürlülük xüsusilə diqqətəlayiqdir. Doğrudan da, Varşava Müqaviləsi artıq mövcud deyil və Sovet İttifaqı dağıldı. Birləşmiş Ştatlar 20 ildən artıqdır ki, Yaxın Şərqdə və onun ətrafında baha başa gələn və uğursuz müharibələr içərisindədir. Çin qlobal təsiri az olan yoxsul ölkədən dünyanın ikinci ən güclü ölkəsinə çevrilib və liderləri gələcəkdə daha da böyük qlobal rola can atırlar. Avropa da dərin dəyişikliklərə məruz qalıb: ağır demoqrafik keçidlər, təkrarlanan iqtisadi böhranlar, Balkanlarda vətəndaş müharibələri və 2022-ci ildə Ukraynada uzun müddət davam edəcək dağıdıcı hərbi münaqişə.
Düzdür, “transatlantik tərəfdaşlıq” tamamilə statik deyildi. NATO öz tarixi boyu sıralarına 1952-ci ildə Yunanıstan və Türkiyədən başlayaraq, 1982-ci ildə İspaniya, daha sonra 1999-cu ildə keçmiş Sovet müttəfiqləri və nəhayət, İsveç və Finlandiyadan başlayaraq yeni üzvlər əlavə etdi. . Alyans daxilində yük bölgüsü də dəyişdi, Avropanın çox hissəsi Soyuq Müharibənin bitməsindən sonra müdafiəyə verdiyi töhfəni kəskin şəkildə azaltdı. NATO həmçinin doktrinalarında bəzi dəyişikliklərə məruz qalıb, bəziləri digərlərindən daha əhəmiyyətlidir.

Ona görə də indidən soruşmağa dəyər ki, transatlantik tərəfdaşlıq gələcəkdə hansı formada olmalıdır. O, öz missiyasını necə formalaşdırmalı və alyans daxilində öhdəlikləri necə bölüşdürməlidir? Birgə Müdafiə Fondunda olduğu kimi, keçmiş uğur gələcəyin təminatı deyil, ona görə də yüksək performansa nail olmaq istəyən ağıllı “portfel menecerləri” şərtlər dəyişdikcə NATO-nun aktivlərini tənzimləməlidirlər. Sual yaranır: öz tarixini, cari hadisələri və onların gələcəkdə mümkün inkişafını nəzərə alsaq, transatlantik tərəfdaşlığın ümumiyyətlə, mövcud olacağını fərz etməklə hansı perspektivi formalaşdırmalıdır?
Gələcək üçün ən azı dörd müxtəlif NATO modeli təklif etmək olar.

Model 1: "Heç nəyi dəyişmə"

Aşkar yanaşmalardan biri və NATO-nun bürokratik çevikliyini və siyasi ehtiyatlılığını nəzərə alsaq, bəlkə də ən çox ehtimal olunan yanaşma alyansın hazırkı tənzimləmələrini az və ya çox dəyişməz saxlamaq və onlara mümkün qədər az toxunmaqdır (“Şimali Atlantika” ifadəsi NATO-nun orijinal adı). Eyni zamanda, ABŞ Ukrayna böhranı zamanı olduğu kimi Avropanın “birinci müdafiə xətti” və alyansın şəksiz lideri olaraq qalacaq. Hərbi xərclərin yükü qeyri-bərabər olaraq qalacaq: ABŞ-ın hərbi gücü alyansın digər üzvlərinin hərbi imkanları üzərində mütləq üstünlük təşkil edəcək və Amerikanın nüvə çətiri NATO müttəfiqlərini əhatə etməyə davam edəcək. Uzaq xaricdəki missiyalar öz yerini Avropa problemlərinə daha çox diqqət yetirməyə imkan verəcək. Və belə bir prioritet NATO-nun Əfqanıstan, Liviya və Balkanlarda keçmiş avantüralarının acı nəticələri fonunda daha çox haqlı olacaq.

Ədalət naminə qeyd etmək lazımdır ki, bu model bir sıra açıq üstünlüklərə malikdir. “Sem dayı” hələ də Avropada olduğu müddətcə qitə dövlətləri aralarındakı münaqişələrdən narahat olmayacaqlar. Artan silahlanma xərclərini ödəmək üçün öz dəbdəbəli “rifah” sistemlərini azaltmaq istəməyən Avropa hökumətləri Vaşinqtonun alyansın hərbi yükünün qeyri-mütənasib payını daşımağa icazə verməkdən məmnun olacaqlar. Aydın dominant imkanlara malik bir ittifaqın aydın liderinin olması, başqa cür zəif olan koalisiya daxilində daha sürətli və daha ardıcıl qərarların qəbul edilməsini asanlaşdıracaq. Buna görə də, bu ciddi səbəblər başa düşüləndir ki, kimsə bu modeldən hansısa şəkildə kənara çıxmağı təklif edəndə “inadkar” atlantiklər həyəcan təbili çalır.

ABŞ-ı Avropanın “baş müdafiəçisi” kimi saxlamaq Vaşinqtonun güc balansına təhlükələrin daha çox olduğu və hərbi-siyasi vəziyyətin daha çətin olduğu Asiyaya kifayət qədər vaxt, diqqət və resurslar ayırmasına mane olur. ABŞ-ın Avropaya güclü bağlılığı qitədəki bəzi potensial münaqişələri səngitmiş ola bilərdi, lakin bu, 1990-cı illərdə Balkanlarda müharibənin qarşısını ala bilmədi və ABŞ-ın Ukraynanı qərb təhlükəsizlik orbitinə çəkmək səyləri mahiyyət etibarilə Ukraynada mövcud hərbi münaqişəyə səbəb oldu. Bu, əlbəttə ki, Qərbdə kiminsə planlaşdırdığı kimi deyil, amma real nəticələr məhz belə oldu. Ukraynanın döyüş meydanındakı son uğurlarından bəziləri ümidvericidir, lakin Ukrayna hərbi münaqişəsi ümumiyyətlə olmasaydı, bu, hamı üçün daha yaxşı olardı.

Üstəlik, “heç bir şey etmə” modeli Avropanı müdafiəsi üçün üçüncü gücdən asılı olmağa təşviq edir və Avropanın xarici siyasətinin həyata keçirilməsində ümumi arxayınlığa və realizmin olmamasına töhfə verir. Əgər çətinliyə düşən kimi dünyanın ən qüdrətli gücünün yanınızda olacağına əminsinizsə, o zaman xarici enerji təchizatından həddən artıq asılılıq risklərini və yaxınlarda sürünən avtoritarizmə həddən artıq dözümlülük risklərini görməməzlikdən gəlmək sizin üçün daha asandır. Kimsə bunu etiraf etmək istəmir, bu model Birləşmiş Ştatların təhlükəsizliyi və ya rifahı üçün həmişə həyati əhəmiyyət kəsb etməyən ABŞ-ı periferik münaqişələrə sürükləmək potensialına malikdir.

Model 2: Dünya demokratiyası

Transatlantik təhlükəsizlik əməkdaşlığının ikinci modeli NATO üzvlərinin (əksəriyyət) ortaq demokratik xarakterini və demokratiyalar və avtokratiyalar (xüsusilə Rusiya və Çin) arasında artan uçurumu vurğulayır. Bu baxış Bayden administrasiyasının ortaq demokratik dəyərləri vurğulamaq səylərinin və demokratiyanın hələ də dünya səhnəsində avtokratiyadan üstün ola biləcəyini sübut etmək istəyinin əsasını təşkil edir. NATO-nun keçmiş baş katibi Anders Foq Rasmussenin “Demokratiyalar Alyansı Fondu” məhz bu konsepsiyanı əks etdirir.

Əsas diqqəti Avropa təhlükəsizliyinə yönəldən “heç nəyi dəyişməyin” modelindən fərqli olaraq, transatlantik tərəfdaşlığın ikinci modeli daha geniş qlobal gündəliyi əhatə edir. O, müasir dünya siyasətini demokratiya ilə avtokratiya arasında ideoloji mübahisə kimi təqdim edir və hesab edir ki, bu mübarizə qlobal miqyasda aparılmalıdır. Əgər Birləşmiş Ştatlar Asiyaya “çevirirsə”, onun avropalı tərəfdaşları da regionda demokratik sistemlərin müdafiəsi və təşviqi kimi geniş məqsədlə bunu etməlidirlər. Bu vizyona uyğun olaraq, Almaniyanın Hind-Sakit okean bölgəsindəki yeni strategiyası yerli demokratiyalarla daha güclü əlaqələrə çağırır və Almaniyanın müdafiə naziri bu yaxınlarda 2024-cü ildə orada genişlənmiş dəniz mövcudluğunu elan etdi.
Bu modelin üstünlüyü onun sadəliyidir. Demokratiya yaxşıdır, avtokratiya pisdir. Lakin onun qüsurları qat-qat çoxdur. Birincisi, belə bir struktur ABŞ və ya Avropanın dəstəkləməyi seçdiyi avtokratiyalarla (Səudiyyə Ərəbistanı və ya digər Körfəz monarxiyaları, Vyetnam kimi potensial Asiya tərəfdaşları kimi) münasibətləri qaçılmaz olaraq çətinləşdirəcək. Bu baxımdan Transatlantik Tərəfdaşlığı tüğyan edən ikiüzlülükdə ittiham etmək olar. İkincisi, dünyanı dost demokratiyalara və düşmən diktaturalara bölmək, şübhəsiz ki, ikincilər arasındakı bağları gücləndirəcək və birincini “parçala və hökmranlıq et” oyunundan uzaqlaşdıracaq. Bu baxımdan ABŞ-ın keçmiş prezidenti Riçard Nikson və onun müşaviri Henri Kissincerin 1971-ci ildə maoçu Çinlə yaxınlaşması Kreml üçün yeni başağrısı yaradanda bu sxemi qəbul etmədilər.

Nəhayət, demokratik dəyərləri gündəmə gətirməklə, transatlantik tərəfdaşlığı demokratiyanı mümkün olan hər yerdə yaymağa çalışan bir növ səlibçi nizama çevirmək riski yaşanır. Bu məqsəd nə qədər mücərrəd görünsə də, son 30 il inandırıcı şəkildə göstərdi ki, alyansın heç bir üzvü praktikada buna necə nail olmağı bilmir. Demokratiyanı ixrac etmək son dərəcə çətindir və adətən uğursuz olur, xüsusən də üçüncü tərəf onu zorla tətbiq etməyə çalışdıqda. Hətta NATO-nun bəzi hazırkı üzvlərində də demokratiyanın acınacaqlı vəziyyətini nəzərə alsaq, bunu alyansın əsas səbəbi hesab etmək olduqca kixotik görünür.

Model 3: Çinə qarşı qlobal səhnəyə çıxmaq

Model 3 model 2-nin yaxın qohumudur, lakin transatlantik əlaqələri demokratiya və digər liberal dəyərlər ətrafında təşkil etmək əvəzinə, yüksələn Çini əhatə etmək üçün Avropanı ABŞ-ın daha geniş səylərinə cəlb etməyə çalışır. Əslində, bu model Amerikanın çoxtərəfli Avropa tərəfdaşlıqlarını Asiyada artıq mövcud olan ikitərəfli “ulduz” razılaşmaları ilə birləşdirməyə və ABŞ-ın gələcək illər ərzində qarşılaşacağı yeganə ciddi rəqibə qarşı çıxmaq üçün Avropanın potensialından istifadə etməyə çalışır.
Bu, zahirən cəlbedici bir modeldir və onun ilk təzahürlərindən biri kimi ABŞ, Böyük Britaniya və Avstraliya arasında AUKUS müqaviləsini göstərmək olar. Avropanın artıq Çini yalnız gəlirli bazar və dəyərli investisiya tərəfdaşı kimi görmədiyinə və ona qarşı “yumşaq tarazlığa” başladığına dair artan sübutlar var. Sırf Amerika nöqteyi-nəzərindən Avropanın iqtisadi və hərbi potensialının ABŞ-ın əsas rəqibinə qarşı yönəldilməsi çox arzuolunan olardı.

Ancaq bu modeldə iki açıq problem var. Birincisi, dövlətlər təkcə güclər balansından deyil, həm də təhdidlər balansından çıxış edirlər və bu qiymətləndirmələrdə coğrafiya həlledici rol oynayır. Çin daha güclü və daha iddialı ola bilər, lakin onun ordusu Asiyadan keçib Avropaya zərbə endirmək niyyətində deyil və donanması dünyanı gəzib Avropa limanlarını blokadaya almayacaq. Rusiya Çindən çox zəifdir, lakin daha yaxındır və onun son davranışları narahatlıq doğurur. Buna görə də, Avropa Çinin hərbi potensialına qarşı ciddi səylərdən daha çox “yumşaq balanslaşdırma” gözləməlidir.

NATO-nun avropalı üzvləri Hind-Sakit okean regionunda qüvvələr balansına hər hansı əhəmiyyətli təsir göstərə biləcək hərbi imkanlara malik deyillər və onların yaxın gələcəkdə belə imkanlara yiyələnmək ehtimalı azdır. Ukraynadakı münaqişə Avropa dövlətlərini öz hərbi qüvvələrini yenidən qurmağa ciddi yanaşmağa sövq edə bilər, lakin onların səylərinin çoxu Rusiyadan müdafiə və onun qarşısını almaq üçün yer, hava və kəşfiyyat vasitələrinin əldə edilməsinə yönələcək. Avropa nöqteyi-nəzərindən bu məntiqlidir, lakin bu qüvvələrin əksəriyyəti Çinin iştirak etdiyi hər hansı münaqişəyə aidiyyatı yoxdur. Hind-Sakit okeana bir neçə Alman freqatının göndərilməsi Almaniyanın orada dəyişən təhlükəsizlik mühitinə marağını göstərmək üçün yaxşı bir yol ola bilər, lakin bu, regional güc balansını dəyişməyəcək və Çinin ambisiyalarına çox şey etməyəcək.

Təbii ki, Avropa başqa yollarla - xarici hərbi qüvvələrin hazırlanmasına kömək etməklə, silah satmaqla, regional təhlükəsizlik forumlarında iştirak etməklə Çini balanslaşdırmağa kömək edə bilər və ABŞ bu cür səyləri alqışlamalıdır. Ancaq heç kim onun Hind-Sakit Okean əməliyyatlar teatrında ciddi iştirakını gözləməməlidir. Bu modeli həyata keçirmək cəhdi yalnız məyusluğa və transatlantik ziddiyyətlərin artmasına səbəb olacaq.

Model 4: Yeni əmək bölgüsü

Növbəti model ən düzgün modeldir. Transatlantik tərəfdaşlıq üçün optimal gələcək modeli Avropanın öz təhlükəsizliyi üçün əsas məsuliyyəti öz üzərinə götürdüyü və ABŞ-ın Hindistana daha çox diqqət yetirdiyi yeni əmək bölgüsüdür. ABŞ NATO-nun formal üzvü olaraq qalacaq, lakin Avropanın “ilk müdafiəçisi” olmaq əvəzinə onun müttəfiqinə çevriləcək. Bundan sonra ABŞ yalnız regional güc balansının fəlakətli şəkildə pisləşəcəyi təqdirdə Avropa sahillərinə qayıtmağı planlaşdıracaq.

Bu model bir gecədə həyata keçirilə bilməz və Birləşmiş Ştatlar öz avropalı tərəfdaşlarına ehtiyac duyduqları hərbi imkanları inkişaf etdirməyə və qurmağa kömək etməklə əməkdaşlığı bir daha müzakirə etməlidir. Bununla belə, bir çox Avropa ölkələri “Sem dayı”nı qitədə qalmağa inandırmaq üçün əlindən gələni edəcəyinə görə, Vaşinqton bunun gələcəkdə sadiq qalacağı yeganə model olduğunu açıq şəkildə bildirməli olacaq. NATO-nun avropalı üzvləri böyük ölçüdə təkbaşına olacaqlarına həqiqətən inanmayana qədər, onların lazımi addımları atmaq əzmi yarımçıq qalacaq və onların vədlərindən dönmələri gözlənilə bilər.

Rəhbərliyi dövründə gurultusu ilə müttəfiqlərini lazımsız yerə qıcıqlandıran Donald Trampdan fərqli olaraq, onun varisi Co Bayden prosesi başlamaq üçün yaxşı vəziyyətdədir. O, xüsusi bir atlantikçi kimi layiqli reputasiyaya malikdir, ona görə də onun yeni əmək bölgüsünə narazılıq edənlər olmayacaq. Onun və komandasının avropalı tərəfdaşlarına belə bir addımın tərəflərin hər birinin uzunmüddətli maraqlarına uyğun olduğunu söyləmək üçün unikal imkanları var. Bayden və onun kabinetinin bu ağır işi başladacağını gözləmək də hələlik fərziyyədir. Amma bəzi səbəblər və gözləntilər NATO-nun gələcəyi barədə düşünməyin vacibliyini diqtə edir. NATO ölübsə, yerində yeni hərbi blok yaradılmalıdır, amma qarşı tərəfin – Çin-Rusiya tandeminin hansı bloka “hamilə” olduğunu bilən varmı?

V.VƏLİYEV