Regionda sülh və əməkdaşlıq üçün şərtlər budur - RƏYLƏR

Fərhad Məmmədov: Erməni tərəfinin guya erməni cəmiyyətinin Türkiyə və Azərbaycanla yaxınlaşmanı dərk etməməsi, bunun daha çox vaxt tələb etməsi və s.-lə bağlı bütün arqumentləri əsassızdır və ciddi qəbul edilə bilməz

Aleksandr Razuvaev: Qərb Avrasiya xalqlarının öz aralarında çəkişmələrində maraqlıdır. Ümid etmək olar ki, Qərb dövlətləri istədiklərinə nail olmayacaq və müvafiq olaraq regionda sülh hökm sürəcək

Xəbər verildiyi kimi, iyulun 11-də Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan ilə Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan arasında telefon danışığı olub. Paşinyan Türkiyə liderini Qurban bayramı münasibətilə təbrik edib. Ərdoğan öz növbəsində Ermənistanın baş nazirini Vardavar bayramı münasibətilə təbrik edib.

Ermənistan hökumətinin mesajında ​​həmçinin bildirilir ki, iki ölkə liderləri regionda sülhün və sabitliyin möhkəmlənməsinə töhfə verəcək münasibətlərin normallaşdırılması üzrə ikitərəfli prosesin vacibliyini vurğulayıblar. Tərəflər iki ölkənin xüsusi nümayəndələrinin iyulun 1-də keçirilən görüşündə əldə olunan razılaşmaların yaxın gələcəkdə həyata keçiriləcəyinə ümidvar olduqlarını bildiriblər.

Eyni zamanda xatırlatmaq yerinə düşər ki, Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşması prosesi çoxdan başlayıb, lakin vəziyyət hələ də praktiki olaraq başlanğıc xəttindədir. Ermənistanın baş naziri ilə Türkiyə prezidenti arasında telefon danışığının işlərin ölü nöqtədən getdiyi anlamına gəlirmi və bu Ermənistan-Azərbaycan nizamlanmasına necə təsir edəcək?

Bu barədə azərbaycanlı politoloq Fərhad Məmmədov və rusiyalı iqtisadçı, Avrasiya üzrə ekspert Aleksandr Razuvayev “Caliber” analitik mərkəzinə fikirlərini bildiriblər. Ekspertlərin fikirlərini oxucularımıza təqdim edirik.

F.Məmmədov hesab edir ki, Ermənistan və Türkiyə arasında bir neçə raund danışıqlardan sonra danışıqlar aparan tərəflər hansı yolla hərəkət edə biləcəklərini başa düşürlər. Eyni zamanda, ekspertin fikrincə, Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşması prosesi iki formatdan birində baş verə bilər: böyükdən kiçiyə və ya kiçikdən böyüyə.

“Birinci halda diplomatik münasibətlərin qurulması, sərhədlərin rəsmi açılması və s. kimi daha mühüm məsələlər həll olunur. Əsasən texniki xarakter daşıyan növbəti addımlar həyata keçirilir. İndi görürük ki, proses kiçikdən böyüyə formatda gedir və ilk növbədə ermənilərin Ermənistan-Türkiyə sərhədinin bağlanmasının, yəni Azərbaycanın ərazilərinin Ermənistan tərəfindən işğalının əsas səbəbini tanımaq istəməməsi səbəbindəndir. Ona görə də Ermənistan tərəfi nə qədər prosesin ilkin şərtsiz getməli olduğunu desə də, Türkiyənin əsas şərti Azərbaycanla münasibətlərin normallaşmasıdır. Yəni erməni tərəfinin rəqs etməli olduğu kiçik şey budur.

Əgər Ermənistan Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları ilə eynilik təşkil edən Qarabağın statusu ilə bağlı tezislər irəli sürməkdə davam edərsə, sülh müqaviləsini imzalamaqdan imtina edərsə, o zaman Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin tam normallaşmasından danışmağa ehtiyac qalmayacaq. Təbii ki, tezliklə həyata keçiriləcək bəzi qərarlar var, lakin biz başa düşməliyik ki, Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşmasının istənilən elementi Ermənistan-Azərbaycan nizamlanması ilə bağlı konkret qərarlarla şərtlənir və şərtlənməlidir”, - politoloq bildirib.

Azərbaycanlı analitik xatırladıb ki, Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərin üç istiqaməti həyata keçirilməlidir: kommunikasiyaların açılması, sərhədlərin demarkasiyası və delimitasiyası və sülh müqaviləsinin imzalanması.

“Bu gün İrəvanla Bakı arasında ən çox inkişaf kommunikasiyaların açılmasındadır. Türkiyə-Ermənistan danışıqları yolu ilə kommunikasiya xətlərinin bərpası üçün də səylər göstərilir. Yəni, bu halda sərhədlərin açılmasından söhbət gedə bilməz. Ola bilsin ki, sərhədlərin qismən açılması məsələləri müzakirə olunur, şərti olaraq- üçüncü ölkə vətəndaşları üçün bir nöqtədə, hava yüklərinin daşınması və s., amma bundan artıq deyil. Razılaşdırılmış iş tam olaraq kommunikasiyaların blokdan çıxarılması istiqamətində gedir.

Türkiyə ilə Ermənistan arasında diplomatik münasibətlərin qurulmasına gəlincə, bu, İrəvanla Bakı arasında sülh müqaviləsi imzalandıqdan sonra mümkün olacaq. Bu və ya digər şəkildə Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşması istiqamətində istənilən addım Ermənistan-Azərbaycan nizamlanması yolunda irəliləyişlə şərtlənməlidir”, - agentlik hesab edir.

Buna baxmayaraq, azərbaycanlı politoloq hesab edir ki, Ermənistan-Türkiyə münasibətlərində müəyyən irəliləyiş var, lakin bundan sonra hər şey Ermənistan rəhbərliyinin davranışından, qərarlarından və bəyanatlarından asılıdır.

F.Məmmədov qeyd edir: “Son 2-3 ayda Ermənistanın parlament müxalifətinin qaldırdığı anti-Türkiyə və anti-Azərbaycan isterikasının nəinki kritik miqyas aldığının, hətta özünün bir sıra tənqidlərə məruz qaldığının şahidi olduq. Ona görə də erməni tərəfinin guya erməni cəmiyyətinin Türkiyə və Azərbaycanla yaxınlaşmanı dərk etməməsi, bunun daha çox vaxt tələb etməsi və s.-lə bağlı bütün arqumentləri əsassızdır və ciddi qəbul edilə bilməz. Türkiyə və Azərbaycan tərəfləri Ermənistandan siyasi iradə nümayiş etdirərək, sülh müqaviləsinin imzalanması və bir-birinə ərazi iddialarından imtinadan ibarət olan tammiqyaslı normallaşmaya getməyi tələb edir”.

Öz növbəsində rusiyalı ekspert A.Razuvayev əmindir ki, Cənubi Qafqazın hər 3 keçmiş Sovet respublikası- Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan, eləcə də region ölkələri- Türkiyə, İran və Rusiya normal mehriban qonşuluq münasibətlərində maraqlıdırlar.

“Təbii ki, bütün bu ölkələr aktiv ticarətdə maraqlıdır və buna görə də bütün ticarət yollarının açılmasında maraqlıdır. Bu, iqtisadiyyatı koronavirus pandemiyasından ağır zərbə alan Ermənistan üçün də sərfəlidir. Pandemiya ilə əlaqədar Ermənistanda beynəlxalq turizm sferası geriləyib.

Bundan əlavə, Rusiya iqtisadiyyatında Qərbin sanksiyaları səbəbindən problemlər var, ona görə də Ermənistandan gələn əmək miqrantlarına tələbat azalıb ki, bu da Ermənistan iqtisadiyyatına təsir edir. Bu kontekstdə iqtisadi baxımdan Ermənistanın Türkiyə və Azərbaycanla münasibətlərini normallaşdırması məntiqlidir. Bundan hər kəs faydalanacaq.

Hesab edirəm ki, Paşinyan ölkəsi üçün iqtisadi faydaları yaxşı bilir və ona görə də həm Ankara, həm də Bakı ilə normal münasibətlər qurmaq istəyir”, - rusiyalı ekspert hesab edir.

Lakin A.Razuvayevin fikrincə, bu yaxınlaşmanın əleyhinə olan qüvvələr var.

“Əvvəla, bu, millətçi hisslərin kifayət qədər güclü olduğu erməni diasporudur. Və təbii ki, Qarabağın Cənubi Qafqaz regionunda qaynar nöqtə kimi qalmasında maraqlı olan Qərb Ermənistan-Türkiyə və Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşmasının əleyhinədir.

Bütövlükdə Qərb Avrasiya xalqlarının öz aralarında çəkişmələrində maraqlıdır. Ümid etmək olar ki, Qərb dövlətləri istədiklərinə nail olmayacaq və müvafiq olaraq regionda sülh hökm sürəcək, Azərbaycan, Ermənistan və Türkiyə vətəndaşlarının rifahı yüksələcək”,- Avrasiya üzrə ekspert yekunlaşdırıb.

Tərcümə - Elçin Bayramlı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “İctimai və dövlət maraqlarının müdafiəsi” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb.