Süni intellektin inkişafı ilə insan səsini təqlid etmək əvvəlki kimi mürəkkəb texniki proses deyil. Bu texnologiyanın imkanlarından yaradıcı məqsədlərlə yanaşı, kiberdələduzluqda da istifadə olunur. Azərbaycanda da rəsmi qurumlar son aylarda süni intellektlə səs təqlidi və biometrik məlumatların ələ keçirilməsi ilə bağlı xəbərdarlıqlar yayıb.
Azərbaycan Daxili İşlər Nazirliyinin Kibercinayətkarlıqla Mübarizə Baş İdarəsinin nümayəndəsi Ramil Əşrəfov 2026-cı ilin martında bildirib ki, Azərbaycanda müşahidə olunan dələduzluq üsullarından biri süni intellekt vasitəsilə səsin təqlid edilməsidir. Onun sözlərinə görə, dələduzlar əvvəlcə şəxsin səsini əldə edir, daha sonra xüsusi süni intellekt proqramlarından istifadə etməklə həmin səsi imitasiya edə bilirlər.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Bu isə klassik telefon dələduzluğunun formasını dəyişir. Əvvəllər zəng edən şəxsin səsinin tanış olub-olmaması müəyyən qədər yoxlama vasitəsi idisə, indi səsin tanış gəlməsi artıq həmin şəxsin həqiqətən danışdığını sübut etmir.
Səs necə əldə olunur?
İnsan səsinin nümunəsini əldə etmək üçün mütləq xüsusi və ya gizli üsul lazım deyil. Sosial şəbəkələrdə yayılan videolar, müsahibələr, canlı yayımlar və digər açıq mənbələrdəki səs yazıları potensial material ola bilər.
Azərbaycanın Elektron Təhlükəsizlik Xidməti də 2026-cı ilin mayında daha fərqli bir üsul barədə xəbərdarlıq edib. Qurum bildirib ki, naməlum şəxslər müxtəlif bəhanələrlə vətəndaşlardan telefonla kömək istəyərək onların səsini, üz görüntüsünü və bəzi hallarda toxunuş məlumatlarını əldə etməyə çalışa bilərlər.
Yəni risk yalnız sosial şəbəkədə paylaşdığımız videolarla məhdudlaşmır.
Ən təhlükəli ssenari necə görünür?
Təsəvvür edək ki, bir şəxsə telefon gəlir.
Zəng edən şəxsin səsi onun oğlunun, qızının, həyat yoldaşının və ya başqa yaxın adamının səsinə çox oxşayır.
“Telefonumu itirmişəm”, “qəza olub”, “təcili pul lazımdır”, “polisə düşmüşəm” kimi emosional və təcili vəziyyət yaradılır.
Belə məqamda əsas məqsəd insanın düşünməsinə vaxt qoymamaqdır. Çünki zəng edən şəxs qarşı tərəfə sakit şəkildə qərar vermək imkanı vermək əvəzinə, onu təcili hərəkətə sövq edir.
Burada əsas problem texnologiyanın yalnız səsi təqlid etməsi deyil. Texnologiya insanın ən güclü emosional bağlarından birinin – yaxın adamın səsinə olan etibarın – özünə qarşı istifadə olunmasına şərait yaradır.
Bəs süni intellektlə hazırlanmış səsi necə müəyyən etmək olar?
Ən vacib məqam budur: yalnız səsə güvənmək olmaz.
Zəng edən şəxs pul istəyirsə, ilk addım həmin şəxslə başqa kanaldan əlaqə yaratmaqdır. Məsələn, telefon danışığını dayandırıb həmin şəxsin əvvəlcədən məlum olan nömrəsinə zəng etmək və ya ailə üzvlərindən başqa biri ilə əlaqə saxlamaq mümkündür.
Ailə daxilində əvvəlcədən yalnız yaxınların bildiyi bir kod sözünün müəyyənləşdirilməsi də belə vəziyyətlərdə əlavə yoxlama üsulu ola bilər.
Ən əsası isə zəng zamanı verilən təlimata avtomatik əməl etməməkdir.
Məsələ artıq təkcə səsdən ibarət deyil
Süni intellektlə hazırlanmış saxta görüntü və səslər – deepfake – Azərbaycanda da ayrıca hüquqi məsələ kimi gündəmə gəlib.
2026-cı ilin iyununda Xüsusi Rabitə və İnformasiya Təhlükəsizliyi Dövlət Xidmətinin rəis müavini Allahverən İsmayılov bildirib ki, şəxsin razılığı olmadan onun görüntüsü və səsindən istifadə edilməklə süni intellekt vasitəsilə saxta məzmun hazırlanması və yayılması cinayət məsuliyyəti yaradır.
Bundan əvvəl isə 2026-cı ilin mayında belə hallarla bağlı Cinayət Məcəlləsinə yeni müddəaların əlavə edilməsi barədə məlumat yayılıb. APA-nın məlumatına görə, şəxsin razılığı olmadan onun görüntüsü və ya səsindən istifadə etməklə reallığı əks etdirməyən AI materiallarının hazırlanması və yayılması üçün məsuliyyət nəzərdə tutulub.
Problem yalnız Azərbaycana aid deyil
Bu tendensiyanın miqyasını beynəlxalq məlumatlar da göstərir. ABŞ Federal Ticarət Komissiyasının 2026-cı ilin iyununda açıqladığı məlumatlara görə, ABŞ-da istehlakçılar 2025-ci ildə “impersonation scams” – yəni başqa şəxs və ya qurum kimi təqdim edilən dələduzluq sxemləri nəticəsində 3,5 milyard dollar itki bildirmişdilər. Bu kateqoriyaya telefon, mesaj, elektron poçt, sosial şəbəkə və digər kanallar vasitəsilə həyata keçirilən müxtəlif saxtakarlıqlar daxildir.
Bu rəqəm konkret olaraq yalnız AI-səs dələduzluğunun yaratdığı zərəri göstərmir. Ona görə də onu “AI səs dələduzluğundan 3,5 milyard dollar zərər” kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Amma rəqəmsal mühitdə kimisə təqlid etməyə əsaslanan dələduzluğun böyük miqyasını göstərir.
Azərbaycanlı istifadəçi nə etməlidir?
Mütəxəssislərin tövsiyələrini ümumiləşdirsək, gözlənilməz zəng zamanı:
* yaxın adamın səsinə bənzəsə belə, yalnız səsə güvənməmək;
* pul və ya bank əməliyyatı tələb edilirsə, danışığı dayandırıb şəxsi başqa nömrədən yoxlamaq;
* telefonda kart məlumatı, CVV/CVC, SMS təsdiq kodu və digər məlumatları deməmək;
* sosial şəbəkələrdə şəxsi və biometrik məlumatların açıq paylaşılmasına diqqət etmək;
* şübhəli hadisəni aidiyyəti qurumlara bildirmək lazımdır.
Elektron Təhlükəsizlik Xidməti də vətəndaşlara şəxsi və biometrik məlumatlarını üçüncü şəxslərlə paylaşmamağı tövsiyə edir.
Əsas sual artıq budur: “Bu, doğrudan da odurmu?”
Süni intellekt dövründə insanın səsi, görüntüsü və yazı üslubu onun kimliyini təsdiqləyən əvvəlki qədər etibarlı göstərici olmaya bilər. Buna görə də rəqəmsal təhlükəsizlik təkcə güclü parol və antivirusdan ibarət deyil.
Ən sadə, amma ən vacib qayda budur: emosional və təcili zəng zamanı səsi deyil, şəxsin kimliyini ayrıca təsdiqləmək.
Bu mövzunun Azərbaycan tərəfi xüsusilə maraqlıdır, çünki 2026-cı ildə həm DİN, həm Elektron Təhlükəsizlik Xidməti, həm də Xüsusi Rabitə və İnformasiya Təhlükəsizliyi Dövlət Xidməti AI, biometrik məlumatlar və deepfake-lə bağlı konkret xəbərdarlıqlar və açıqlamalar verib.
Ayşən Vəli
Bütün xəbərlər Facebook səhifəmizdə
USD
EUR
GBP
RUB
