Jalə Əliyev: Azərbaycan ərazisində Qafqaz Albaniyasının mövcudluğu tarixşünaslıqda ayrıca tədqiqat sahəsidir

Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfər edən xarici diplomatların regionun tarixi və mədəni irsi ilə tanış olması Ermənistan cəmiyyətində yenidən tarixi irslə bağlı mübahisələri gündəmə gətirib. Xüsusilə Gəncəsər və Xudavəng kimi dini-memarlıq abidələrinin mənsubiyyəti ətrafında səslənən fikirlər göstərir ki, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində tarix məsələsi hələ də siyasi müzakirələrin mühüm komponentlərindən biri olaraq qalır.
Bu mübahisəyə yanaşarkən ilk növbədə mühüm bir prinsipə diqqət yetirmək lazımdır: tarixi və mədəni irs siyasi sərhədlər dəyişdiyi üçün avtomatik olaraq yox olmur. Eyni zamanda hər hansı abidənin tarixi mənsubiyyəti də yalnız müasir siyasi iddialarla deyil, elmi mənbələr, arxeoloji materiallar, memarlıq xüsusiyyətləri, epiqrafik nümunələr və tarixi kontekst əsasında araşdırılmalıdır.
Azərbaycan ərazisində Qafqaz Albaniyasının mövcudluğu tarixşünaslıqda ayrıca tədqiqat sahəsidir. Buna görə də regionun erkən və orta əsrlər tarixinə yalnız müasir milli identikliklər üzərindən yanaşmaq elmi baxımdan ciddi məhdudiyyət yarada bilər. Tarixin mürəkkəbliyini nəzərə almadan bütün irsi yalnız bir etnosun müstəsna mülkiyyəti kimi təqdim etmək cəhdləri isə elmi mübahisəni siyasi qarşıdurmaya çevirə bilər.
Məhz buna görə Azərbaycan tərəfi Qafqaz Albaniyası irsinin araşdırılmasına xüsusi əhəmiyyət verir. Diplomatik nümayəndələrin həmin abidələrlə yerində tanış olması da tarixi irsin qorunması və beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim edilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Ermənistan daxilində bu səfərə qarşı reaksiyanın yaranması isə göstərir ki, mədəni irs məsələsi hələ də siyasi həssaslığını qoruyur.
Burada diqqət çəkən başqa bir məsələ qarşılıqlılıq prinsipidir. Əgər Qarabağdakı tarixi abidələrin mənsubiyyəti barədə Ermənistan cəmiyyətində həssaslıq nümayiş etdirilirsə, eyni həssaslığın indiki Ermənistan ərazisində mövcud olmuş Azərbaycan və müsəlman irsinə münasibətdə də göstərilməsi gözləniləndir.
Azərbaycan tərəfi uzun illərdir Qərbi Azərbaycan ərazisində azərbaycanlılara məxsus tarixi-mədəni irsin məhv edilməsi, məscidlərin, qəbiristanlıqların və yaşayış məskənlərinin izlərinin aradan qaldırılması ilə bağlı məsələləri beynəlxalq platformalarda gündəmə gətirir. Bu məsələlərə münasibətdə ən doğru yanaşma qarşılıqlı ittihamların artırılması deyil, sənədlərin, arxiv materiallarının və maddi mədəniyyət nümunələrinin beynəlxalq ekspertlər tərəfindən araşdırılmasıdır.
Çünki mədəni irsin qorunması milli rəqabət predmeti olmamalıdır. UNESCO-nun 1954-cü il Haaqa Konvensiyasının əsas fəlsəfəsi də məhz budur: silahlı münaqişələr zamanı mədəni sərvətlərin qorunması yalnız həmin irsin aid olduğu icmanın deyil, bütün bəşəriyyətin marağındadır. UNESCO sənədlərində mədəni irsin müharibə və münaqişələr zamanı qorunmasının sülh və barışıq perspektivləri üçün xüsusi əhəmiyyət daşıdığı vurğulanır.
Azərbaycan həmin Konvensiyanın iştirakçısıdır və UNESCO-nun məlumatına görə, Azərbaycan 1954-cü il Haaqa Konvensiyasını 1993-cü ildə ratifikasiya edib, 1999-cu il İkinci Protokola isə 2001-ci ildə qoşulub.
Bu baxımdan Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurdakı tarixi-mədəni irsi qorumaq öhdəliyi beynəlxalq hüquqi çərçivə ilə də bağlıdır. Eyni prinsip Ermənistan ərazisində mövcud olmuş Azərbaycan irsinə münasibətdə də tətbiq edilməlidir.
Məsələnin başqa bir tərəfi isə tarixə selektiv münasibətdir. Bir tərəfdən müəyyən abidələrin erməni irsi kimi təqdim olunması, digər tərəfdən isə indiki Ermənistan ərazisində Azərbaycan xalqının çoxəsrlik yaşayışının və mədəni izlərinin inkar edilməsi haqqında iradların səsləndirilməsi qarşılıqlı etimad baxımından ciddi problemdir.
Əgər məqsəd həqiqətən tarixi həqiqəti qorumaqdırsa, onda bu prinsip bütün regionun tarixinə eyni şəkildə tətbiq edilməlidir. Gəncəsərin, Xudavəngin və digər abidələrin tarixi necə elmi əsaslarla araşdırılmalıdırsa, İrəvan, Göyçə, Zəngəzur və digər bölgələrdə Azərbaycan xalqının yaratdığı maddi-mədəni irs də eyni elmi yanaşma ilə öyrənilməlidir.
Ən mühüm məsələ isə tarixin siyasi revanşizmin alətinə çevrilməsinə yol verilməməsidir. Tarixi irsə münasibət gələcək nəsillər arasında düşmənçilik yaratmaq üçün deyil, keçmişi obyektiv öyrənmək və gələcəkdə belə münaqişələrin təkrarlanmamasına xidmət etmək üçün istifadə olunmalıdır.
Bu baxımdan diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri təkcə siyasi deyil, həm də mədəni-diplomatik əhəmiyyət daşıyır. Xarici diplomatların regionu yerində görməsi, dağıdılmış və bərpa olunan yaşayış məntəqələri, dini və tarixi abidələrlə tanış olması onlara məsələyə birbaşa müşahidə əsasında yanaşmaq imkanı verir.
Azərbaycan üçün əsas prinsip aydındır: ölkənin ərazisində yerləşən bütün tarixi və mədəni abidələr qorunmalı, onların tədqiqi elmi əsasda aparılmalı və mədəni irs siyasi manipulyasiyadan uzaq tutulmalıdır. Eyni yanaşma Ermənistan ərazisindəki Azərbaycan irsi üçün də keçərli olmalıdır.
Tarix dəyişdirilə bilməz. Lakin tarix haqqında təsəvvürlər dəyişdirilə, saxtalaşdırıla və siyasiləşdirilə bilər. Buna görə də Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin yeni mərhələsində ən mühüm vəzifələrdən biri tarixi faktların siyasi şüarlardan ayrılması, mədəni irsin isə qarşıdurma deyil, dialoq və elmi əməkdaşlıq predmetinə çevrilməsidir.

Qarabağdakı tarixi-mədəni irslə bağlı müzakirələrə Azərbaycandakı siyasi müxalifətin münasibəti də məsələnin digər mühüm tərəfidir. Burada əsas məsələ müxalifətin hakimiyyətin mədəni irs siyasətini dəstəkləyib-dəstəkləməsi deyil. Daha mühüm sual budur: Azərbaycan siyasi qüvvələri tarixi irs məsələsinə hansı prinsiplərdən yanaşır? Çünki mədəni irs üzərində mübahisə siyasi partiyaların gündəlik rəqabət predmetinə çevrildikdə, tarix elmi ilə siyasi ritorika arasındakı sərhəd itə bilər. Qarabağdakı Gəncəsər və Xudavəng kimi abidələrin tarixinin öyrənilməsi, onların qorunması və beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim olunması siyasi partiya mənsubiyyətindən asılı olmayan dövlət və cəmiyyət məsələsidir. Sentyabrın 11–12-də keçirilən səfərdə 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nəfərin iştirakı, diplomatların Gəncəsər və Xudavəng kompleksləri ilə tanış olması da məsələnin beynəlxalq ölçüsünü göstərir.

Azərbaycan siyasi müxalifətinin burada mühüm rol oynaya biləcəyi başqa bir istiqamət də var: mədəni irsin qorunması məsələsinin siyasi rəqabətdən çıxarılaraq peşəkar və beynəlxalq ekspert müstəvisinə keçirilməsi. Tarixi abidələrin mənsubiyyəti ilə bağlı fikir ayrılığı varsa, bunun cavabı siyasi şüarlarda deyil, arxeoloji, memarlıq, epiqrafik və tarixi mənbələrin kompleks araşdırılmasında axtarılmalıdır.
Bu yanaşma həm Azərbaycan daxilində siyasi dialoqa, həm də Ermənistanla gələcək münasibətlərə mühüm töhfə verə bilər. Çünki tarixi irsin qorunması bir tərəfin digərinə qalib gəlməsi deyil, faktların qorunması məsələsidir.
Məhz buna görə siyasi müxalifətin Qarabağ və Qərbi Azərbaycan irsi ilə bağlı mövqeyi də yalnız hakimiyyətə münasibət prizmasından qiymətləndirilməməlidir. Burada əsas meyar tarixi faktların qorunması, Azərbaycan xalqının mədəni irsinin sənədləşdirilməsi və eyni zamanda bölgənin digər xalqlarının irsinə də beynəlxalq hüquq çərçivəsində hörmət göstərilməsidir.
Beləliklə, diplomatik korpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri yalnız Azərbaycanın apardığı bərpa-quruculuq işlərinin nümayişi deyil. Bu səfər həm də regionun mürəkkəb tarixinin, mədəni irsinin və postmünaqişə reallıqlarının beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən yerində görülməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Jalə Əliyeva,

Millət vəkili