“Birliyin Gücü”-nə yeni baxış - RAKURS

Mərkəzi Asiya ölkələrinin hərbçiləri müxtəlif istiqamətlərdə təlim keçir

Sentyabrın sonunda Mərkəzi Asiya dövlətlərinin hərbi marşrutları iki istiqamətdə ayrılıb. Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı (KTMT) təlimləri üçün avadanlıq və personal daşıyan qatarlar Qazaxıstandan Rusiyaya gedir. Özbəkistan silahlı qüvvələrinin hərbçilərini Türkiyə və Azərbaycan orduları ilə birgə "Birliyin Gücü 2026" manevrləri üçün Qarabağa göndərib. Təlimlərin demək olar ki, eyni vaxtda keçirilməsi, inkişafı bölgədə hərbi təsirin paylanmasını müəyyən edəcək iki əməkdaşlıq formatının araşdırılmasına imkan verir.

Qazaxıstandan Çelyabinsk bölgəsinə gedən hərbi karvanlar, çətin ki, regiondan kənarda çox diqqət çəksin. Respublikanın Müdafiə Nazirliyi daşımalar barədə əvvəlcədən xəbərdarlıq edib: avadanlıq və personal planlaşdırılan KTMT təlimlərinə göndərilir. "Qarşılıqlı Əlaqə 2026", "Axtarış 2026" və "Eşelon 2026" təlimləri Rusiyanın Çebarkulski təlim poliqonunda hazırlanır. Təlimlər 24 sentyabr - 3 oktyabr tarixlərində keçirilməsi planlaşdırılır. Qərargah danışıqlarında Belarus, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Rusiya və Tacikistandan nümayəndələr iştirak ediblər. KTMT Katibliyinin məlumatına görə, proqram Kollektiv Sürətli Reaksiya Qüvvələrinin hərəkətlərini, kəşfiyyatı və təchizatı əhatə edir - müttəfiq öhdəliklərinin kağız üzərində qalmadığı praktiki işlər.

21 sentyabr - 1 oktyabr tarixlərində baş tutan "Birliyin Gücü 2026" manevrlərinin fərqli bir coğrafiyası var: Qarabağ, Naxçıvan və Xəzər dənizi. Azərbaycan, Türkiyə və Özbəkistan yerüstü texnika, aviasiya, dəniz qüvvələri və dronlarla birgə əməliyyatlar həyata keçirirlər. Bunu nəzərə alsaq, hərbi siqnal mübadiləsi çətin olardı: təlimlər əvvəlcədən hazırlanmışdı. Lakin siyasi baxımdan bu yaxınlıq özünü göstərir. Moskva qurulmuş müttəfiqlik mexanizmlərini sınaqdan keçirir, Ankara isə Orta Asiya tərəfdaşı ilə münasibətlərini gücləndirir, deyə Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi bildirib.

Türkiyəli ekspertlər Daşkəndin xüsusi roluna işarə edirlər. Azərbaycan-Türkiyə hərbi əməkdaşlığı uzun müddətdir ki, regional siyasətin tanış hissəsidir. Özbəkistan bölmələrinin iştirakı iştirakçıların dairəsini genişləndirir. Bakının Ankara ilə yaxın münasibətlərini Özbəkistanla yaxınlaşması ilə birləşdirmək imkanı var. 2024-cü ildə Azərbaycan və Özbəkistan prezidentləri müttəfiqlik müqaviləsi imzaladılar. Birgə döyüş təlimi siyasi razılaşmaları praktik məzmunla zənginləşdirir.

Rusiyadan baxış

Rusiya mətbuatı yazır ki, təlimlərin Qarabağda keçirilməsi vəziyyətə daha çox məna qatır. Orada beynəlxalq manevrlərə ev sahibliyi etmək Bakıya xarici tərəfdaşları ilə davamlı əməkdaşlığa cəlb olunduğunu nümayiş etdirməyə imkan verir. Onların iştirakı konkret təlim məqsədlərindən asılı olmayaraq siyasi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Orta Asiyadan olan hərbi qüvvələrin görüşdüyü platformanın ev sahibi kimi çıxış edir və bununla da onlar arasındakı münasibətlərdə rolunu gücləndirir.

Lakin hərbi ekspert Viktor Litovkin Özbəkistanın seçimi ilə bağlı genişmiqyaslı nəticələr çıxarmaqdan çəkinir. O hesab edir ki, təlimlərə dəvət Daşkənd üçün maraqlı və faydalıdır, lakin özlüyündə onun xarici siyasət istiqamətini dəyişmir. "Bu, Özbəkistanın Türkiyə və Azərbaycanın təsiri altına düşdüyü anlamına gəlmir", - deyə ekspert bildirib. O hesab edir ki, Özbəkistan Rusiya ilə dostluq münasibətlərini saxlayır və Moskva və ya KTMT dövlətləri ilə qarşıdurma gözləmək üçün heç bir səbəb görmür.

Lakin Daşkənd üçün hərbi əlaqələrin genişləndirilməsi əlavə təcrübə, texnologiya və təlim proqramlarına çıxış deməkdir. Aprel ayında Şavkat Mirziyoyev Türkiyə ilə əməkdaşlığın gücləndirilməsi ilə bağlı hesabatı dinlədi, orada mütəxəssis təlimi və birgə fəaliyyətlərdən bəhs edildi. Hazırkı manevrlər bu kursu davam etdirir. Bunu bütün siyasi məsələlərdə Ankaranı izləmək istəyi ilə eyniləşdirmək üçün heç bir səbəb yoxdur.

Lakin Türkiyənin marağı tək bir təlim mövsümündən kənara çıxır. Hərbi əlaqələr ən adi aspektlər üzərində qurulur: zabitlər tanış olur, ortaq plana uyğun işləyir və rabitə və komandanlıq və nəzarəti mənimsəyirlər. Sonrakı dəvətlər, təlim proqramları və uyğun avadanlıqlara ehtiyac yaranır. Zamanla bu, silah təchizatçılarının seçiminə və döyüş təliminə yanaşmalara təsir göstərə bilər. Buna görə də, təşkilatçılar tərəfindən elan edilən prosedurların standartlaşdırılması diqqətəlayiqdir: əməkdaşlığın davamlı olaraq möhkəmlənə bilməsi məhz bu cür detallarda mümkündür.

Rusiya üçün bu inkişafın tədricən xarakteri əhəmiyyətlidir. Tərəfdaşın başqa bir ölkədə təhsil almağa daha çox zabit göndərmək və ya onun avadanlıqlarına üstünlük vermək üçün siyasi bəyannamələri yenidən nəzərdən keçirməsinə ehtiyac yoxdur. Müttəfiq münasibətləri qorunub saxlanıla bilər, halbuki onların konkret hərbi qərarlara təsiri azala bilər. KTMT təlimləri mövcud mexanizmlərin aktuallığını təsdiqləyir. Lakin manevr təqvimindən növbəti nəsil komandirlərin peşəkar üstünlüklərini kimin müəyyən edəcəyini mühakimə etmək çətindir.

Litovkin isə Rusiyanın mövqeyinin Türkiyənin təzyiqi altında zəifləməsi fikrini vaxtından əvvəl hesab edir. "Deməzdim ki, Türkiyə Rusiyanı Orta Asiyadan sıxışdırır", - deyə o bildirib. Ekspert həmçinin diqqəti Çinə yönəldir ki, onun fikrincə, təsiri xüsusilə Tacikistan və Qırğızıstanda nəzərə çarpır. Mənbə hesab edir ki, Ankara və Bakı Moskva və Pekini eyni vaxtda sıxışdırmaq üçün olduqca çətin olacaqlar. Beləliklə, region uğrunda rəqabət iki təlim seriyasının müqayisəsindən göründüyündən daha mürəkkəbdir.

Litovkin Orta Asiyada təsir uğrunda mübarizənin davam edəcəyini və region dövlətlərinin özlərinin bundan faydalanmağa çalışacağını gözləyir. Bu hesablama Rusiya siyasətini sınağa çəkəcək. Moskva təlimin keyfiyyəti, təchizatın etibarlılığı və tərəfdaşlarının ehtiyaclarına diqqət yetirməklə əməkdaşlığın cəlbediciliyini nümayiş etdirməli olacaq. Urala gedən eşelonlar mövcud əlaqələrin möhkəmliyinə dəlalət edir. Azərbaycandakı Özbəkistan hərbi qulluqçuları Mərkəzi Asiya paytaxtlarının bu əlaqələri kiminlə və hansı şərtlər altında inkişaf etdirməyi seçməkdə getdikcə daha çox səlahiyyətə malik olduğunu nümayiş etdirirlər.

V.VƏLİLİ