“Rusiya-Ukrayna müharibəsi ilk növbədə enerji bazarlarını sarsıtdı” - EKSPERT DANIŞDI

“Rusiya-Ukrayna müharibəsi XXI əsrin qlobal iqtisadiyyata ən güclü təsir göstərən geosiyasi hadisələrindən biri hesab olunur. 2022-ci ilin fevralında başlayan genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar təkcə iki ölkənin iqtisadiyyatını sarsıtmaqla kifayətlənmədi, eyni zamanda beynəlxalq ticarət, enerji təhlükəsizliyi, ərzaq bazarları, maliyyə sistemi, logistika, investisiya axınları və qlobal iqtisadi artım tempinə də ciddi təsir göstərdi”.

Bu sözləri SİA -ya açıqlamasında Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli bildirib.
Onun sözlərinə görə, müasir dünya iqtisadiyyatı qarşılıqlı asılılıq üzərində qurulduğu üçün iri iqtisadi aktorlardan birində baş verən münaqişə dünyanın müxtəlif regionlarında zəncirvari təsirlər yaradır:

” Bu baxımdan Rusiya-Ukrayna müharibəsi qloballaşmanın üstünlükləri ilə yanaşı, onun yaratdığı həssaslıqları da açıq şəkildə nümayiş etdirdi.

Müharibə ilk növbədə enerji bazarlarını sarsıtdı. Rusiya dünyanın ən böyük neft, təbii qaz və kömür ixracatçılarından biridir. Avropa İttifaqı ölkələrinin uzun illər ərzində Rusiyadan idxal etdiyi enerji resurslarından yüksək asılılığı müharibə başlayandan sonra ciddi problemə çevrildi. Rusiyaya tətbiq edilən iqtisadi sanksiyalar, “Şimal axını” qaz kəmərləri ətrafında yaranan problemlər və enerji təchizatının azalması qazın və neftin dünya bazarında qiymətlərini rekord səviyyələrə çatdırdı. Elektrik enerjisinin maya dəyərinin yüksəlməsi nəticəsində Avropada minlərlə sənaye müəssisəsi istehsal xərclərinin artması ilə üzləşdi. Xüsusilə metallurgiya, kimya, gübrə və ağır sənaye müəssisələrinin bir qismi istehsalı azaltdı, bəziləri isə fəaliyyətini tam dayandırdı.

Enerji böhranı ölkələri alternativ mənbələrə daha sürətlə yönəlməyə məcbur etdi. Mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) bazarına tələbat əhəmiyyətli dərəcədə artdı, ABŞ, Qətər və Norveç kimi ölkələrin enerji ixracı genişləndi. Eyni zamanda Avropa bərpa olunan enerji layihələrinə investisiyaları artırmağa başladı. Günəş və külək enerjisi layihələrinin genişləndirilməsi, hidrogen texnologiyalarına marağın artması və enerji səmərəliliyi proqramlarının sürətləndirilməsi məhz bu böhranın nəticələrindən biri oldu.

Ərzaq təhlükəsizliyi sahəsində də vəziyyət ciddi şəkildə pisləşdi. Rusiya və Ukrayna dünya bazarında buğda, qarğıdalı, arpa, günəbaxan yağı və mineral gübrələrin əsas ixracatçıları sırasındadır. Müharibə nəticəsində Ukrayna limanlarının fəaliyyətinin məhdudlaşması, kənd təsərrüfatı sahələrinin bir hissəsinin döyüş zonasına çevrilməsi və logistika marşrutlarının pozulması dünya bazarında ərzaq çatışmazlığı riskini artırdı. Xüsusilə Afrika, Yaxın Şərq və Asiyanın idxaldan asılı ölkələrində çörək və digər əsas ərzaq məhsullarının qiymətləri sürətlə yüksəldi. Bəzi dövlətlərdə sosial narazılıqların artmasının əsas səbəblərindən biri də məhz ərzaq inflyasiyası oldu.

Mineral gübrələrin qiymətlərinin artması kənd təsərrüfatının maya dəyərinə də ciddi təsir göstərdi. Bir çox fermerlər gübrə və yanacaq qiymətlərinin yüksəlməsi səbəbindən istehsal həcmini azaltmaq məcburiyyətində qaldılar. Bu isə növbəti mövsümlərdə də məhsuldarlığın azalması riskini artırdı və qlobal ərzaq bazarında qiymətlərin uzun müddət yüksək qalmasına səbəb oldu.

Müharibənin ən mühüm iqtisadi nəticələrindən biri qlobal inflyasiyanın sürətlənməsi oldu. Enerji, ərzaq və xammal qiymətlərinin artması istehsal və logistika xərclərini yüksəltdi. Nəticədə istehlak mallarının əksəriyyəti bahalaşdı. İnflyasiyanın rekord həddə çatması fonunda ABŞ Federal Ehtiyat Sistemi, Avropa Mərkəzi Bankı, İngiltərə Bankı və digər mərkəzi banklar uzun illərdən sonra faiz dərəcələrini kəskin artırmağa başladılar. Bu qərarlar inflyasiyanı cilovlamağa kömək etsə də, kreditlərin bahalaşmasına, biznes investisiyalarının azalmasına, ipoteka bazarında durğunluğa və iqtisadi artım tempinin zəifləməsinə səbəb oldu.

Beynəlxalq ticarət sistemində də ciddi dəyişikliklər baş verdi. Rusiyaya tətbiq edilən sanksiyalar nəticəsində yüzlərlə beynəlxalq şirkət bu ölkədə fəaliyyətini dayandırdı və ya bazarı tərk etdi. Bir çox istehsalçılar yeni satış bazarları və alternativ təchizatçılar axtarmağa başladılar. Nəqliyyat marşrutlarının dəyişməsi yükdaşımaların müddətini uzatdı, logistika və sığorta xərclərini artırdı. Xüsusilə Qara dəniz hövzəsində yaranmış risklər beynəlxalq yükdaşımalar üçün əlavə çətinliklər yaratdı.

Qlobal təchizat zəncirlərində yaranan problemlər avtomobil sənayesi, elektronika, tikinti materialları və digər istehsal sahələrinə də mənfi təsir göstərdi. Pandemiya dövründə artıq zəifləyən logistika sistemi müharibə ilə birlikdə daha da mürəkkəbləşdi. Şirkətlər istehsalın yalnız ucuz əmək qüvvəsinə əsaslanmasının risklərini görərək “friend-shoring”, “near-shoring” və regional istehsal modellərinə üstünlük verməyə başladılar.

Maliyyə bazarlarında da qeyri-müəyyənlik artdı. Müharibənin ilk aylarında fond indekslərində kəskin enişlər müşahidə olundu, investorlar qızıl, ABŞ dolları və dövlət istiqrazları kimi daha təhlükəsiz aktivlərə yönəldilər. Rusiya banklarının SWIFT sistemindən ayrılması beynəlxalq ödəniş mexanizmlərində yeni risklər yaratdı. Bunun nəticəsində bir sıra ölkələr milli valyutalarla hesablaşmaların genişləndirilməsi istiqamətində əməkdaşlığı artırmağa başladılar. Bu tendensiya uzunmüddətli perspektivdə beynəlxalq maliyyə sistemində yeni dəyişikliklərin baş verməsinə səbəb ola bilər.

Müharibə müdafiə sənayesinə də ciddi təsir göstərdi. Bir çox Avropa ölkəsi hərbi büdcəsini əhəmiyyətli dərəcədə artırdı. NATO ölkələrinin əksəriyyəti müdafiə xərclərini ÜDM-in ən azı 2 faizi səviyyəsinə çatdırmağa çalışır. Bu isə silah sənayesində sifarişlərin artmasına səbəb olsa da, dövlət büdcələrində əlavə yük yaradıb. Müdafiə xərclərinin artması bəzi ölkələrdə təhsil, səhiyyə, sosial müdafiə və infrastruktur layihələrinə ayrılan vəsaitlərin azalmasına səbəb olur.

İnkişaf etməkdə olan ölkələr müharibənin nəticələrini daha ağır hiss etdilər. Artan enerji və ərzaq qiymətləri onların idxal xərclərini yüksəltdi, xarici valyuta ehtiyatlarına təzyiqi artırdı. Dolların möhkəmlənməsi xarici borcların xidmət xərclərini yüksəltdi və bir sıra ölkələrdə borc böhranı riskini artırdı. Bəzi dövlətlərdə milli valyutaların dəyərdən düşməsi inflyasiyanı daha da sürətləndirdi və sosial-iqtisadi problemləri dərinləşdirdi.

Azərbaycan iqtisadiyyatı da müharibənin təsirlərini müxtəlif istiqamətlərdə hiss etdi. Müsbət tərəfdən baxdıqda, enerji daşıyıcılarının qiymətlərinin yüksəlməsi ölkənin neft və qaz ixracından əldə etdiyi gəlirləri artırdı. Dövlət büdcəsinin gəlirləri yüksəldi, Dövlət Neft Fonduna daxilolmalar artdı və enerji ixracı üzrə Azərbaycanın Avropa üçün strateji əhəmiyyəti daha da gücləndi. Xüsusilə Avropanın alternativ qaz mənbələri axtarması Azərbaycanın qaz ixracının genişlənməsi üçün yeni imkanlar yaratdı.

Digər tərəfdən, idxal məhsullarının bahalaşması daxili bazarda inflyasiyanın artmasına səbəb oldu. Tikinti materialları, ərzaq məhsulları, sənaye avadanlıqları və istehlak mallarının qiymətlərində artım müşahidə edildi. Sahibkarların logistika xərcləri yüksəldi, bəzi məhsulların tədarükündə gecikmələr yarandı. Bununla yanaşı, Orta Dəhliz (Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu) üzrə yükdaşımaların artması Azərbaycanın tranzit ölkə kimi rolunu daha da gücləndirdi və yeni iqtisadi imkanlar formalaşdırdı.

Uzunmüddətli perspektivdə müharibə dünya iqtisadiyyatının strukturunda fundamental dəyişikliklər yaradır. Dövlətlər enerji təhlükəsizliyinin gücləndirilməsini milli təhlükəsizlik məsələsi kimi qiymətləndirirlər. Təchizat zəncirlərinin şaxələndirilməsi, strateji ehtiyatların artırılması, rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafı və kritik texnologiyalar üzrə daxili istehsalın genişləndirilməsi prioritet istiqamətlərə çevrilib.

Bundan başqa, süni intellekt, avtomatlaşdırma və rəqəmsal logistika sistemlərinə investisiyalar da sürətlənir. Şirkətlər geosiyasi risklərin artdığı şəraitdə istehsal proseslərini daha çevik və davamlı qurmağa çalışırlar. Bu isə qlobal iqtisadiyyatın gələcək inkişaf modelini dəyişdirən əsas amillərdən biri hesab olunur.
Rusiya-Ukrayna müharibəsi dünya iqtisadiyyatına trilyonlarla dollar həcmində birbaşa və dolayı zərər vurub. Münaqişə enerji və ərzaq bazarlarında qiymət artımlarına, inflyasiyanın yüksəlməsinə, beynəlxalq ticarətin yenidən formalaşmasına, maliyyə bazarlarında qeyri-müəyyənliyin dərinləşməsinə və qlobal iqtisadi artımın zəifləməsinə səbəb olub. Eyni zamanda, bu hadisə dövlətlərə iqtisadi təhlükəsizliyin yalnız maliyyə göstəricilərindən deyil, enerji, ərzaq, logistika və təchizat zəncirlərinin dayanıqlılığından da asılı olduğunu göstərdi. Müharibənin nə vaxt başa çatacağından asılı olmayaraq, onun yaratdığı iqtisadi dəyişikliklər uzun illər dünya iqtisadi sisteminin inkişaf trayektoriyasına təsir göstərməyə davam edəcək”.