“Tarixi yaddaş qorunmadan davamlı və ədalətli sülh mümkün deyil“ -ŞƏRH

“Qarabağın və ətraf rayonların təxminən 30 il ərzində işğal altında qalması Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında dərin iz buraxıb. Bu dövr təkcə ərazilərin itirilməsi ilə deyil, insan tələfatı, məcburi köçkünlük, yaşayış məntəqələrinin dağıdılması, tarixi-mədəni irsin məhv edilməsi və dini abidələrin təhqir olunması ilə müşayiət olunub”.

Bu sözləri SİA -ya açıqlamasında politoloq Züriyyə Qarayeva bildirib

Onun sözlərinə görə, Xocalıda 1992-ci ildə baş verən qətliam, şəhər və kəndlərin dağıdılması, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə dini-mədəni irs nümunələrinin ciddi zərər görməsi bu faciənin miqyasını göstərən əsas faktlar sırasında yer alır:

“Azərbaycan Prezidentinin çıxışlarında qeyd etdiyi məlumatlara görə, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə mövcud olmuş 67 məsciddən 65-i tamamilə dağıdılıb, digər iki məscid isə ciddi zərər görüb və təhqir olunub. Bu faktlar göstərir ki, münaqişənin nəticələri yalnız siyasi və hərbi müstəvi ilə məhdudlaşmayıb, həm də Azərbaycanın dini və mədəni irsinə ciddi zərər vurulması ilə nəticələnib.

Məhz buna görə Prezident İlham Əliyevin “Biz bunu heç vaxt unutmamalıyıq və unutmayacağıq” fikri tarixi yaddaş məsələsini xüsusi aktuallıqla gündəmə gətirir. Bu yanaşmanı Azərbaycanın rəsmi mövqeyində revanş çağırışından daha çox, keçmişdə baş vermiş hadisələrin unudulmaması, onların gələcək nəsillərə çatdırılması və oxşar faciələrin təkrarlanmaması istiqamətində mesaj kimi təqdim etmək mümkündür. Tarixi yaddaşın qorunması ilə sülh arasında ziddiyyət yoxdur. Əksinə, davamlı sülh üçün keçmişin ağrılı səhifələrinin obyektiv şəkildə öyrənilməsi, qurbanların xatirəsinin yaşadılması və baş vermiş hadisələrə hüquqi-siyasi qiymət verilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycan son illərdə sülh gündəliyinin irəli sürülməsini xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi təqdim edir. Lakin Bakı eyni zamanda bildirir ki, sülh tarixi həqiqətlərin və münaqişənin ağır nəticələrinin yaddaşdan silinməsi hesabına qurulmamalıdır. Bu baxımdan sülh prosesi yalnız gələcəyə dair siyasi razılaşmalarla deyil, həm də keçmişin nəticələrinin aradan qaldırılması, humanitar məsələlərin həlli, minalardan təmizləmə, itkinlərin taleyinin aydınlaşdırılması və mədəni irsin qorunması kimi məsələləri əhatə edir.

İşğal dövrünün başqa mühüm aspektlərindən biri beynəlxalq mexanizmlərin nəticəliliyi ilə bağlı müzakirələrdir. BMT Təhlükəsizlik Şurası 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrdə hərbi əməliyyatların dayandırılmasını və Azərbaycan ərazilərindən qüvvələrin çıxarılmasını tələb etmişdi. Məsələn, 822 saylı qətnamə Kəlbəcərdən və digər işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılmasını, 853 saylı qətnamə isə Ağdam və digər ərazilərdən dərhal və tam çıxmağı tələb edirdi. 874 və 884 saylı qətnamələrdə də əvvəlki tələblərin icrası və işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması məsələsi öz əksini tapmışdı.

Bununla belə, həmin qətnamələrin qəbulundan sonra uzun illər ərzində münaqişənin siyasi yolla həlli istiqamətində real irəliləyiş əldə olunmaması Azərbaycanda beynəlxalq münasibətlər sisteminə və vasitəçilik mexanizmlərinə dair ciddi suallar formalaşdırıb. ATƏT-in Minsk Qrupu çərçivəsində aparılan danışıqlar da təxminən üç onillik ərzində yekun siyasi nəticə ilə başa çatmadı. Azərbaycan tərəfi bu dövrü beynəlxalq hüquq normalarının icrası ilə bağlı ikili standartların mövcudluğu prizmasından qiymətləndirir.

2020-ci il Vətən müharibəsindən və 2023-cü ildə Qarabağda Azərbaycanın suverenliyinin tam bərpasından sonra isə regionda yeni reallıq formalaşıb. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpa edildiyini bildirərək, diqqəti postmünaqişə dövrünün quruculuğuna və sülh prosesinə yönəldib. Bununla yanaşı, rəsmi Bakı beynəlxalq hüququn bütün tərəflər üçün eyni şəkildə tətbiq edilməsinin vacibliyini vurğulayır.

AŞPA-nın 2024-cü ilin yanvarında Azərbaycan nümayəndə heyətinin etimadnaməsini təsdiqləməməsi də bu kontekstdə Azərbaycanda ciddi narazılıq doğuran qərarlardan biri oldu. AŞPA öz qərarını Azərbaycanın Avropa Şurasına üzvlükdən irəli gələn öhdəlikləri, demokratiya, insan hüquqları və hüququn aliliyi ilə bağlı məsələlər üzrə narahatlıqları ilə əsaslandırdı. Qərar 76 lehinə, 10 əleyhinə və 4 bitərəf səslə qəbul edildi.

Azərbaycanın mövqeyinə görə isə belə yanaşma regionda baş vermiş hadisələrin tarixi və siyasi kontekstinin tam nəzərə alınmadığını göstərir. Burada əsas mübahisə yalnız bir qurumun konkret qərarı ilə bağlı deyil. Daha geniş sual ondan ibarətdir ki, beynəlxalq institutlar müxtəlif münaqişələrə və müxtəlif dövlətlərin ərazi bütövlüyü məsələlərinə eyni prinsiplərlə yanaşırmı?

Avropa Parlamenti də 2024-cü ildə Azərbaycanla bağlı bir sıra qətnamələr qəbul edib. Məsələn, 25 aprel 2024-cü il tarixli qətnamədə əsas diqqət Azərbaycanda vətəndaş cəmiyyəti, hüquq müdafiəçiləri və media ilə bağlı məsələlərə yönəldilib və Avropa Parlamenti Azərbaycan hakimiyyətinə dair bir sıra tənqidi mövqelər ifadə edib. Azərbaycan tərəfi isə Avropa Parlamentinin bu cür qətnamələrini birtərəfli yanaşmanın nümunəsi kimi qiymətləndirir və həmin qurumun Azərbaycanla bağlı mövqeyinin regionun mürəkkəb tarixi-siyasi reallıqlarını tam əks etdirmədiyini bildirir.

Bütün bunlar göstərir ki, Azərbaycan üçün sülh anlayışı yalnız silahların susması və diplomatik sənədin imzalanmasından ibarət deyil. Davamlı sülh üçün qarşılıqlı hörmət, ərazi bütövlüyünə və suverenliyə münasibətdə vahid yanaşma, humanitar məsələlərin həlli, tarixi-mədəni irsin qorunması və keçmiş münaqişənin nəticələrinin aradan qaldırılması da vacibdir.

Tarixi unutmaq yeni qarşıdurmaya çağırış demək deyil. Əksinə, tarixdən nəticə çıxarmaq gələcək nəsillərin eyni faciələri yaşamaması üçün mühüm şərtdir. Azərbaycan üçün Qarabağın işğalı, Xocalı faciəsi, dağıdılmış şəhər və kəndlər, məhv edilmiş dini və mədəni abidələr yaddaşın bir hissəsidir. Bu yaddaşın qorunması isə sülh prosesinə maneə deyil, əksinə, gələcəkdə davamlı və etibarlı sülhün formalaşması üçün zəruri ictimai yaddaş amilidir”.