Yaxın Şərq: Daşlar necə düzüləcək? - TƏHLİL

Yaxın Şərq tarixi boyu böyük güclərin maraqlarının toqquşduğu, din, etnos, enerji və geostrateji yolların kəsişdiyi kompleks bir regiondur. Günümüzdə baş verən hadisələr - Fələstin-İsrail münaqişəsi, Körfəz ölkələrinin daxili və xarici siyasətindəki köklü dəyişikliklər, ABŞ-nin strategiyası və regional gərginliklər - yaxın gələcək üçün yeni bir güc balansının formalaşdığını göstərir.

Regionun mövcud vəziyyəti, faktlar və gələcəyə dair analitik proqnozların geniş təhlilini apararkən Fələstin münaqişəsi və İsrailin təhlükəsizlik doktrinasına birgə baxmaq lazımdır. Fələstin məsələsi on illərdir ki, Yaxın Şərqdəki qeyri-stabilliyin mərkəzində dayanır. 1947-ci il BMT qətnaməsi ilə əsası qoyulan iki dövlətli həll modeli bu günə qədər tam reallaşmayıb. Qəzzada baş verən toqquşmalar, İordan çayının qərb sahilindəki məskunlaşma siyasəti və Qüdsün statusu münaqişənin əsas alovlanma nöqtələridir. İsrail hərbi-texnoloji üstünlüyünə söykənərək sərhədlərində hər hansı bir "ekzistensial" (varlığına yönəlmiş) təhlükənin qarşısını almağa çalışır.

Fələstin məsələsinin hərbi yolla tam həlli mümkün görünmür. "İki dövlətli həll" modeli kağız üzərində ən optimal yol olaraq qalsa da, İsrailin mövcud təhlükəsizlik yanaşması və Fələstin daxilindəki siyasi parçalanma (FƏTH və HƏMAS ziddiyyətləri) bu prosesi tormozlayır. Gələcəkdə Qəzzanın idarə olunması üçün beynəlxalq və ya ərəb ölkələrinin konsorsiumundan ibarət müvəqqəti təhlükəsizlik mexanizmlərinin qurulması ehtimalı yüksəkdir.

Körfəz ölkələri və neftdən onrakı era

Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Qətər və Küveyt kimi Körfəz Əməkdaşlıq Şurası (KƏŞ) ölkələri regionun əsas maliyyə və geoiqtisadi güc mərkəzlərinə çevriliblər. Səudiyyə Ərəbistanının "Vision 2030" və BƏƏ-nin analoji iqtisadi inkişaf proqramları bu ölkələrin neft asılılığını azaltmaq, yüksək texnologiyalar, turizm və logistika mərkəzi olmaq məqsədini daşıyır. 2020-ci ildə imzalanan "İbrahim Razılaşmaları" (Abraham Accords) vasitəsilə BƏƏ, Bəhreyn, Mərakeş və Sudan İsrail ilə diplomatik əlaqələr qurub.

Körfəz ölkələri böyük müharibələrdən və münaqişələrdən qaçmağa çalışırlar, çünki sabitlik onların yüz milyardlarla dollarlıq iqtisadi transformasiya layihələri üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Ər-Riyad və Əbu-Dabi təkcə Vaşinqtona arxalanmaq istəmir. Onlar Çin və Rusiya ilə iqtisadi tərəfdaşlığı dərinləşdirir, Pekinin vasitəçiliyi ilə İranla diplomatik əlaqələri bərpa edir və çoxvektorlu xarici siyasət yürüdürlər.

ABŞ və İsrailin regiondakı strategiyası həm hərbi, həm də diplomatik şaxələrə malikdir. Vaşinqton diqqətini Asiya-Sakit okean regionuna (Çinlə rəqabətə) yönəltmək istəsə də, Yaxın Şərqdən tam çıxa bilmir. ABŞ-nin əsas məqsədi İsrailin təhlükəsizliyini zəmanət altına almaq, Qırmızı dənizdə ticarət yollarının açılmasını təmin etmək və Çinin regiondakı təsirini məhdudlaşdırmaqdır.

İsrail isə ərəb dünyası ilə inteqrasiyasını ("İbrahim Razılaşmaları"nın genişləndirilməsi) davam etdirmək və regional müqavimət şəbəkəsini zəiflətmək istəyir. ABŞ doğrudan doğruya böyük hərbi müdaxilələr (İraq və ya Əfqanıstan modelində) əvəzinə, lokal nöqtə zərbələri, kəşfiyyat dəstəyi və müttəfiqlərini silahlandırmaq yolunu tutacaq.

Yaxın Şərqdəki əsas fay xətlərindən biri proksi müharibələri və logistik marşrutların təhlükəsizliyidir. Qırmızı dəniz və Babül-Məndəb boğazı qlobal ticarətin (xüsusilə enerji transferinin) 12%-dən çoxunun keçdiyi ərazidir. Yəməndəki Husilərin gəmilərə hücumları qlobal tədarük zəncirinə ciddi zərbə vurur. Livan ("Hizbullah"), Suriya, İraq və Yəməndəki müxtəlif hərbi-siyasi qruplaşmalar regional dinamikaya birbaşa təsir edir.

Qırmızı dəniz və digər su keçidlərinin təhlükəsizliyi üçün ABŞ və müttəfiqlərinin iştirakı ilə dəniz koalisiyalarının fəaliyyəti davam edəcək. Bu zonalarda asimmetrik döyüşlər və dron/raket təhdidləri gələcək dövrün əsas hərbi çağırışı olacaq.

Yaxın Şərqin gələcəyi

Yaxın Şərqin növbəti onillikdəki mənzərəsini formalaşdıracaq 4 əsas ssenari mövcuddur. Birincisi, qütbləşmə və çoxvektorluq. Region ölkələri tək bir böyük gücə (məsələn, yalnız ABŞ-yə) bağlı qalmayacaq. Çin (iqtisadiyyat) və Rusiya (siyasət/silah) ilə balanslaşdırılmış siyasət üstünlük təşkil edəcək. İkincisi, "yumşaq güc" və iqtisadi rəqabət. İdeoloji və dini qarşıdurmalar öz yerini iqtisadi rəqabətə verəcək. Neft gəlirlərinin texnologiya, yaşıl enerji və infrastruktur layihələrinə (məsələn, Hindistan-Yaxın Şərq-Avropa iqtisadi dəhlizi - IMEC) yatırılması sürətlənəcək. Üçüncüsü, iqlim və su böhranı. Region üçün gələcəkdə ən böyük ekzistensial təhlükə su qıtlığı və kəskin iqlim dəyişikliyi olacaq. Dəclə, Fərat və Nil çayları ətrafında su resursları üstündə gərginliklər artacaq. Dördüncüsü, fragmentar təhlükəsizlik. Böyük müharibələrdən ziyadə, локал (yerli) hibrid müharibələr, kibertəhdidlər və pilotsuz uçuş aparatları (PUA) vasitəsilə aparılan lokal toqquşmalar əsas xarakter alacaq.

Yaxın Şərq gələcəkdə həm münaqişə zonası, həm də qlobal iqtisadiyyatın mühüm mərkəzi olmaq arasında tarazlıq axtaracaq. Körfəz ölkələrinin iqtisadi praqmatizmi ilə regiondakı həll olunmamış etnik-dini problemlərin toqquşması gələcək onilliyin əsas dramını təşkil edəcək.

ABŞ və İsrailin İrana qarşı strategiyası eyni son hədəfə - İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaq və onun regional təsirini (müqavimət oxunu) neytrallaşdırmaq - söykənsə də, iki ölkənin istifadə etdiyi metodlar, risk limitləri və taktiki planları arasında ciddi fərqlər var.
İran ətrafında qurulan plan

İsrail İranın nüvə proqramını və onun sərhədlərindəki proksi qüvvələrini (Hizbullah, HƏMAS, Husi hərəkatı) birbaşa öz varlığına (ekzistensial) təhdid kimi görür. İsrail hərbi doktrinasına görə, artıq təkcə İranın "qolları" (bölgədəki proksiləri) ilə deyil, birbaşa "başı" (Tehran) ilə mübarizə aparılmalıdır. İsrail İranın Nətənz, Fordo kimi nüvə obyektlərini, raket bazalarını və hərbi altyapısını hər an vurmaq üçün hərbi planlarını hazır vəziyyətdə saxlayır. "Mossad" vasitəsilə İran daxilində nüvə alimlərinin sui-qəsdi, nüvə və hərbi obyektlərə kiberhücumlar (Stuxnet kimi) və təxribat əməliyyatları davam etdirilir. İsrail "İbrahim Razılaşmaları" və digər regional tərəfdaşlıqlar vasitəsilə İranın bilavasitə qonşuluğunda kəşfiyyat və hərbi iştirakını genişləndirməyə çalışır.

Vaşinqton üçün İran mühüm çağırış olsa da, ABŞ-nin qlobal prioritetləri (Çinlə rəqabət və Rusiya faktorları) səbəbilə strategiyası daha çox çəkindirmə və iqtisadi sıxışdırma üzərində qurulub. Sanksiyalar vasitəsilə İranın neft gəlirlərini kəsmək, maliyyə sistemini iflic etmək və rejimi daxildən sosial-iqtisadi böhrana sürükləmək. ABŞ üçün ana qırmızı xətt İranın nüvə silahı istehsal etməsidir (uraniymun 90%-ə qədər zənginləşdirilməsi). Bu baş verəcəyi təqdirdə, Vaşinqton hərbi variantın "masada olduğunu" bildirir.

ABŞ Yaxın Şərqdə minlərlə əsgərinin həyatını riske atacaq və qlobal enerjini iflic edəcək genişmiqyaslı bir müharibəyə girmək istəmir. Buna görə də İsrailin birbaşa genişmiqyaslı hücum planlarını zaman-zaman tormozlayır. Qırmızı dəniz, Hörmüz boğazı və Fars körfəzində İran və Husilərin gəmiçiliyə təhdidlərinə karşı beynəlxalq dəniz koalisiyaları ilə çəkindirici güc nümayiş etdirmək.

Aralarındakı taktiki fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, iki ölkənin birgə həyata keçirdiyi 3 əsas hərbi-siyasi plan mövcuddur: 1. Hibrid və kiber savaş (Nüvə və raket proqramına irimiqyaslı kiber təxribatlar). Suriyada İran yönümlü qüvvələrin, Livanda "Hizbullah"ın və Yəməndə Husilərin raket və dron potensialını mütəmadi aviazərbələrlə sıradan çıxarmaq. 2. Regional proksilər (Livan, Suriya və Yəməndə loqistikanı kəsmək). Körfəz ölkələri, İsrail və ABŞ-nin radarlarını və HHM (Hava Hücumundan Müdafiə) sistemlərini vahid şəbəkədə birləşdirərək İran raketlərinə karşı "regional qalxan" yaratmaq. 3. Birgə Hərbi təlimlər (“Juniper Oak” kimi simulyasiya zərbələri). Həm ABŞ, həm İsrail İran daxilindəki sosial narazılıqları, iqtisadi çökməni və gənclərin eirazlarını xüsusi kəşfiyyat və media vasitələri ilə dəstəkləyərək rejimin daxildən zəifləməsinə çalışır.

ABŞ və İsrailin İran planı "Nə müharibə, nə sülh" prinsipi ilə İranı daimi təzyiq altında saxlamaqdır. İsrail daha radikal və sürətli hərbi həllin tarafdarı olduğu halda, Vaşinqton diplomatiya, sanksiyalar və lokal cərrahi zərbələrlə İranı nüvə həddindən geridə saxlamağa üstünlük verir. Lakin İranın nüvə proqramında geri dönülməz bir mərhələyə keçməsi bu iki müttəfiqin birgə hərbi əməliyyat keçirməsini qaçılmaz edə bilər.

V.VƏLİLİ