Tektonik dəyişikliklərin astanasında - RAKURS

Rusiya-Ermənistan münasibətlərində gözlənilən vəziyyət

Bu yaxınlarda Ermənistan müstəqilliyinin 35-ci ildönümünü böyük təntənə ilə qeyd etdi. Baş nazir Nikol Paşinyan bir çox görkəmli xarici liderlərdən və siyasətçilərdən, o cümlədən Çin prezidenti Si Cinpin, prezident Donald Tramp və ABŞ dövlət katibi Marko Rubiodan təbriklər aldı. Bu, tamamilə gözlənilən idi. Gözlənilməz olan Moskvadan göndərilən təbriklər idi.

Xatırladaq ki, Kreml Paşinyanı parlament seçkilərində qələbəsi və hökumətinin qurulması münasibətilə təbrik etməyi unutdu. Əksinə, Moskva dəfələrlə Ermənistana qarşı sərt ticarət və iqtisadi sanksiyalarını genişləndirdi, Rusiya rəsmiləri isə həm baş naziri, həm də Ermənistanın Avropa İttifaqı ilə yaxınlaşma kursunu sərt tənqid etdilər. Bu fonda AB Rusiyanın məhdudiyyətlərindən irəli gələn problemlərin aradan qaldırılması üçün İrəvana təcili olaraq 50 milyon dollar ayırdı və bu yaxınlarda Ermənistanın Avropa ölkələrinə ixracının təxminən 80%-ni iki il müddətinə rüsumlardan azad etdi.

Buna görə də Rusiyanın yüksək vəzifəli şəxslərinin bayram münasibətilə İrəvana göndərdiyi təbriklər sensasiyalı idi. Nikol Paşinyan Rusiya Prezidenti Vladimir Putin və Baş nazir Mixail Mişustindən təbriklər alıb, Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov da erməni həmkarını təbrik edib. Bu təbriklərin mücərrəd "qardaş erməni xalqı"na deyil, məhz təcrid olunmuş Paşinyana ünvanlanması diqqət çəkir. Yeri gəlmişkən, Aleksandr Lukaşenko erməniləri də eyni şəkildə təbrik etdi, amma bu, bir az fərqli bir hekayədir. Lukaşenkonun rezonans doğuran, emosional "Bu Ermənistan kimə lazımdır?" qeydindən sonra İrəvan Minskdəki səfirini geri çağırdı, Ermənistan rəsmilərinin ora səfərlərini qəti şəkildə qadağan etdi (ticarət davam etsə də) və münasibətlərin bərpasını gözlənilən üzr istəmə ilə əlaqələndirdi.

Beləliklə, Vladimir Putin Ermənistanın baş nazirinə "can sağlığı və səylərində uğurlar" (dəqiq nədə olduğunu bilmək maraqlı olardı) və erməni xalqına (Rusiyanın ticarət və iqtisadi məhdudiyyətləri fonunda) "sülh və firavanlıq" arzuladı. Mixail Mişustinə gəldikdə isə, təbrik mesajında o, Paşinyanın "qarşılıqlı hörmətə əsaslanan ticarət, iqtisadi, elmi, texnoloji və mədəni-humanitar sahələrdə konstruktiv əməkdaşlığın inkişafı hər iki ölkənin uzunmüddətli maraqlarına tam cavab verir" tezisini demək olar ki, sözbəsöz təkrarladı.

Aydındır ki, bütün bunlar Kremlin Ermənistan rəhbərliyinə münasibətdə kursunda ehtimal olunan dəyişikliyi göstərir. Və sual yaranır: bu dəyişikliyə nə səbəb oldu?

Əlbəttə ki, Paşinyan son vaxtlar buna nail olmaq üçün çox iş görüb: Yerevan yeni metro stansiyalarının tikintisini ruslara həvalə etməyə hazırdır və yeni atom elektrik stansiyası ilə bağlı da oxşar mövqe ortaya qoyulub. Digər sırf Rusiyayönlü addımlar və bəyanatlar da olub. Məsələn, nazirin respublika məktəblərində ingilis dilini məcburi etmək təklifinə cavab olaraq Paşinyan cavab verib: "Niyə ingilis dili? Digər dilləri də öyrənmək lazımdır. Məsələn, mən hazırda rus dilini öyrənirəm". Amma görünür ki, bu, kifayət deyil. Moskvanın mövqeyinə təsir edən başqa bir şey, çox əhəmiyyətli bir şey baş verib.

Ermənistanın Avropa İttifaqı ilə yaxınlaşma kursunun Kremlin ən böyük qıcıqlandırıcısı olduğu hamıya məlumdur. Və bir şübhə yarandı: İrəvan, necə deyərlər, bu məsələdə geri çəkilməyə hazırdırmı?

Bunun praktikada necə baş verə biləcəyini təsəvvür etmək çətindir, baxmayaraq ki, 2013-cü ildə Aİ ilə Assosiasiya Sazişini imzalamağa hazırlaşan prezident Serj Sarkisyan Rusiya lideri ilə çətin söhbətdən sonra geri çəkilməyə məcbur oldu. Bunun əvəzinə Sarkisyan ölkənin Gömrük İttifaqına - Ermənistanın tezliklə təsisçi üzvü olduğu Avrasiya İqtisadi İttifaqının (Aİİ) prototipinə qoşulduğunu elan etdi.

Lakin həmin illərdə həm regional vəziyyət, həm də Ermənistanın daxili siyasi vəziyyəti tamamilə fərqli idi. İndi isə "keçmişin təkrarı" qaçılmaz olaraq böyük daxili siyasi böhrana və hökumətin istefasına səbəb olacaqdı. Məhz buna görə də Kremlin Ermənistan hökumətinə münasibətindəki dəyişiklik bir çox nəzəriyyə və suallar doğurur.

Misal üçün, Moskvanın Ermənistanda erkən referendumda israr etməyə müvəffəq olduğunu və bu referendumda xalqın ölkənin gələcək istiqamətini özlərinin seçəcəyini düşünmək olar. Paşinyan dəfələrlə belə bir referendumun zəruriliyindən danışıb, lakin yaxın gələcəkdə yox.

İrəvanın dəmir yolu üçün Rusiya güzəştini (Rusiya Dəmir Yollarının tam mülkiyyətində olan Cənubi Qafqaz Dəmir Yolu) başqa bir ölkəyə vermək üçün israrlı səylərindən əl çəkməyə hazır olduğunu da tamamilə istisna etmək olmaz. Lakin bu halda Rusiya İrəvanın Türkiyəyə birbaşa dəmir yolu marşrutu açmaq planlarına daha yumşaq yanaşmalıdır. Hələlik Moskvanın buna o qədər də həvəsli olmadığı düşünülür.

Bir sözlə, bir çox nəzəriyyə və fərziyyələr, o cümlədən bəzi açıq sui-qəsd nəzəriyyələri mövcuddur. Yuxarıda qeyd olunan bütün məsələlər və suallar üzrə danışıqlar aparmaq üçün Paşinyanın Moskvaya qarşıdakı səfərinin nəticələrini gözləmək məqsədəuyğun görünür.

V.VƏLİLİ