Münxen platformasında Azərbaycan - RAKURS

Dəhlizlər, təhlükəsizlik və inkişaf strategiyası

Münxen Təhlükəsizlik Konfransı çərçivəsində keçirilən panel iclasında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Cənubi Qafqaz regionunun artan geosiyasi əhəmiyyətindən, nəqliyyat dəhlizlərinin formalaşdırdığı yeni iqtisadi reallıqlardan və TRİİP marşrutunun (Transregional İnnovativ İnkişaf Platforması kimi təqdim edilən təşəbbüs) strateji üstünlüklərindən danışıb. Prezidentin çıxışı təkcə regional deyil, Avrasiya miqyasında formalaşan yeni logistika və enerji arxitekturasının konturlarını da ortaya qoyub.

Prezident çıxışında vurğulayıb ki, Cənubi Qafqaz uzun illər geosiyasi rəqabət və münaqişələrlə assosiasiya olunsa da, hazırda region yeni mərhələyə qədəm qoyur. Azərbaycanın təşəbbüsləri nəticəsində region Şərqlə Qərbi, Şimalla Cənubu birləşdirən əsas tranzit qovşaqlardan birinə çevrilir. Bu kontekstdə Azərbaycanın həyata keçirdiyi iri infrastruktur layihələri – dəmir yolları, beynəlxalq hava limanları, avtomobil magistralları və dəniz limanı infrastrukturu ölkəni regional logistika mərkəzinə çevirib. Xüsusilə Orta Dəhliz kimi tanınan marşrutun əhəmiyyəti artıb. Bu xətt Çin–Mərkəzi Asiya–Xəzər–Cənubi Qafqaz–Avropa istiqamətində alternativ və təhlükəsiz daşımaları təmin edir.

Dəhlizlər siyasəti: iqtisadi təhlükəsizlik və suveren qərarvermə

Panel müzakirələrində qeyd olunub ki, müasir dünyada nəqliyyat dəhlizləri artıq təkcə iqtisadi layihə deyil, həm də geosiyasi alətdir. Enerji və logistika marşrutlarının şaxələndirilməsi dövlətlərin milli təhlükəsizliyinin əsas komponentinə çevrilib. Azərbaycanın təşəbbüsü ilə formalaşan enerji və nəqliyyat infrastrukturu, o cümlədən Cənub Qaz Dəhlizi Avropanın enerji təhlükəsizliyində mühüm rol oynayır. Eyni zamanda, ölkə tranzit potensialını genişləndirərək qeyri-neft sektorunun inkişafını sürətləndirir.

Bu baxımdan, dəhlizlər siyasəti Azərbaycanın çoxşaxəli xarici siyasət kursunun praktik nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Rəsmi Bakı həm Avropa İttifaqı, həm Türk dövlətləri, həm də Asiya ölkələri ilə paralel əməkdaşlıq platformaları quraraq balanslaşdırılmış mövqe nümayiş etdirir.

TRİİP marşrutu: yeni iqtisadi inteqrasiya modeli

Prezident İlham Əliyevin çıxışında xüsusi yer tutan TRİİP marşrutu regional və transregional iqtisadi əməkdaşlığın yeni mərhələsini ifadə edir. Bu təşəbbüs təkcə fiziki nəqliyyat bağlantılarını deyil, həm də rəqəmsal ticarət, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, yaşıl enerji və innovativ logistika həllərini əhatə edir.
TRİİP-in əsas üstünlüklərindən biri vaxt və məsafə üstünlüyüdür. Alternativ marşrutlarla müqayisədə daha qısa və təhlükəsiz daşımalardır. İkincisi risklərin şaxələndirilməsi, yəni geosiyasi risklərin artdığı dövrdə alternativ xətt kimi sabitlik təminatı. Üçüncüsü, rəqəmsal inteqrasiya, yəni elektron sənəd dövriyyəsi və vahid logistika platformaları vasitəsilə əməliyyat xərclərinin azalması. Dördüncüsü, yaşıl gündəm, yəni bərpaolunan enerji layihələrinin marşrut boyunca inteqrasiyası və karbon izinin azaldılması. Bu təşəbbüs Azərbaycanın regional iqtisadi liderlik iddiasını gücləndirir və ölkəni yalnız tranzit məkanı deyil, həm də dəyər yaradan mərkəzə çevirir.

Dəyişən dünya nizamında Azərbaycanın mövqeyi

Münxen platformasında səslənən fikirlər göstərir ki, qlobal güc balansının dəyişdiyi, ənənəvi ticarət yollarının risk altında olduğu bir dövrdə Cənubi Qafqazın rolu daha da artır. Azərbaycan isə öz coğrafi mövqeyini strateji üstünlüyə çevirə bilib. Regionda sülh və sabitliyin möhkəmlənməsi nəqliyyat layihələrinin tam reallaşmasının əsas şərtidir. Prezident çıxışında qeyd edib ki, kommunikasiyaların açılması bütün region ölkələri üçün qarşılıqlı fayda yarada bilər və iqtisadi əməkdaşlıq siyasi sabitliyin təminatına çevrilə bilər.

Münxen Təhlükəsizlik Konfransındakı müzakirələr bir daha göstərdi ki, Azərbaycan artıq qlobal logistika və enerji xəritəsində mühüm aktordur. Cənubi Qafqazın gələcəyi təkcə siyasi razılaşmalardan deyil, həm də iqtisadi inteqrasiya və infrastruktur sinerjisindən asılı olacaq. TRİİP marşrutu və digər nəqliyyat dəhlizləri Azərbaycanın uzunmüddətli inkişaf strategiyasının tərkib hissəsi kimi regionu yeni əməkdaşlıq modelinə doğru aparır. Bu isə Cənubi Qafqazı qarşıdurma zonasından Avrasiyanın strateji körpüsünə çevirmək potensialına malikdir.

Qarşıdurma məkanından əməkdaşlıq platformasına

Uzun illər ərzində Cənubi Qafqaz regionu geosiyasi rəqabət, silahlı münaqişələr və böyük güclərin maraqlarının toqquşduğu məkan kimi xarakterizə olunurdu. Lakin son illərdə dəyişən siyasi reallıqlar, iqtisadi zərurətlər və qlobal nəqliyyat-logistika xəritəsində baş verən transformasiya regionun mahiyyətini dəyişməkdədir. Bu gün Cənubi Qafqaz tədricən qarşıdurma məkanından əməkdaşlıq və inteqrasiya platformasına çevrilmək potensialını nümayiş etdirir.

Cənubi Qafqaz – Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan tarixən imperiyaların kəsişmə nöqtəsində yerləşib. XX əsrin sonlarında SSRİ-nin dağılması ilə region yeni müstəqillik mərhələsinə qədəm qoysa da, bu proses münaqişələrsiz ötüşməyib. Xüsusilə Qarabağ münaqişəsi regionda uzunmüddətli sabitliyə ciddi maneə yaradıb. Eyni zamanda, Rusiya, Türkiyə, İran və Qərb dövlətlərinin maraqları Cənubi Qafqazı geosiyasi rəqabət arenasına çevirmişdi. Enerji resursları və tranzit imkanları isə regionun strateji əhəmiyyətini daha da artırırdı.

Müasir dövrdə qlobal iqtisadi sistem sürətlə dəyişir. Təchizat zəncirlərinin şaxələndirilməsi, alternativ nəqliyyat marşrutlarının formalaşdırılması və enerji təhlükəsizliyi məsələləri dövlətlərin prioritetinə çevrilib. Bu kontekstdə Cənubi Qafqaz artıq yalnız risklər bölgəsi deyil, həm də imkanlar məkanı kimi qəbul olunur. Regionun coğrafi mövqeyi onu Şərqlə Qərb, Şimalla Cənub arasında təbii körpüyə çevirir. Xəzər hövzəsindən Avropaya uzanan enerji və nəqliyyat xətləri bu reallığın praktik ifadəsidir.

Enerji əməkdaşlığı: sabitliyin iqtisadi əsası

Cənubi Qafqazın əməkdaşlıq platformasına çevrilməsində enerji layihələrinin rolu danılmazdır. Xüsusilə Cənub Qaz Dəhlizi Avropanın enerji təhlükəsizliyində mühüm alternativ mənbə rolunu oynayır. Bu layihə yalnız iqtisadi gəlir mənbəyi deyil, həm də siyasi əməkdaşlıq mexanizmidir. Enerji ixracı marşrutlarının təhlükəsizliyi region ölkələrinin qarşılıqlı asılılığını artırır və sabitliyə stimul verir.

Son illər Orta Dəhliz kimi tanınan Transxəzər beynəlxalq nəqliyyat marşrutu Cənubi Qafqazın əhəmiyyətini daha da artırıb. Bu xətt Çin və Mərkəzi Asiyadan başlayaraq Xəzər dənizi vasitəsilə Azərbaycan və Gürcüstan üzərindən Avropaya uzanır. Bu marşrutun üstünlükləri alternativ və təhlükəsiz tranzit imkanı, vaxt və məsafə baxımından səmərəlilik, ticarət dövriyyəsinin artması, region ölkələri arasında praktiki əməkdaşlıqdır. Kommunikasiyaların açılması perspektivi, xüsusilə Azərbaycan və Ermənistan arasında nəqliyyat əlaqələrinin bərpası ehtimalı, regional iqtisadi inteqrasiyanı daha da gücləndirə bilər.

Cənubi Qafqazın əməkdaşlıq modelinə keçidində beynəlxalq platformalar da mühüm rol oynayır. Məsələn, Münxen Təhlükəsizlik Konfransı kimi qlobal müzakirə meydanlarında regionun gələcəyi ilə bağlı yeni yanaşmalar irəli sürülür. Artıq təhlükəsizlik anlayışı yalnız hərbi komponentlə məhdudlaşmır, iqtisadi təhlükəsizlik, enerji təhlükəsizliyi və logistika sabitliyi də əsas faktorlar kimi çıxış edir. Bu isə region ölkələrini qarşılıqlı fayda prinsipinə əsaslanan əməkdaşlığa təşviq edir.
Bununla belə, regionun tam əməkdaşlıq platformasına çevrilməsi üçün bir sıra çağırışlar qalmaqdadır. Sülh müqavilələrinin yekunlaşdırılması, sərhədlərin delimitasiya və demarkasiyası, qarşılıqlı etimad mühitinin formalaşdırılması, xarici təsirlərin balanslaşdırılması kimi məsələlər mərhələli şəkildə həllini tapsa, Cənubi Qafqaz Avrasiyanın əsas logistika və enerji qovşaqlarından birinə çevrilə bilər.

Cənubi Qafqaz artıq təkcə münaqişələrlə xatırlanan region deyil. Qlobal iqtisadi dinamika, enerji və nəqliyyat layihələri, eləcə də siyasi dialoq təşəbbüsləri onu yeni mərhələyə daşıyır. Qarşıdurmadan əməkdaşlığa keçid asan və qısa proses olmasa da, mövcud reallıqlar göstərir ki, region üçün ən rasional seçim məhz iqtisadi inteqrasiya və qarşılıqlı faydaya əsaslanan modeldir. Beləliklə, Cənubi Qafqaz XXI əsrdə geosiyasi risk zonasından geoiqtisadi imkanlar platformasına çevrilmək ərəfəsindədir.

V.VƏLİYEV