Universitetlərə qəbul olmaq qaydaları niyə qarışıqdır? - ARAŞDIRMA

Daha əvvəl imtahan vermiş və müvəffəqiyyətsizliyə rastlamış tələbələr üçün uğursuzluğun səbəblərini soruşduqda cavablarının bir-birinə çox yaxın olduğunu görə bilərik. Bu cavablar abituriyentin imtahana hazırlaşarkən nələrdən uzaq durmalı olduğunu göstərir. Hamımız uğur qazanmaq istəyirik. Amma bunun üçün həyatımızda olan vəzifələri prioritetləşdirib, ən qısa zamanda hərəkətə keçməliyik. Aşağıda sadalanan xüsusiyyətlərdən hətta birinə belə sahibsinizsə, dərhal vərdişlərinizi dəyişməyə başlayın. Çünki bütün bu vərdişlərə sahib olmaq və əl çəkmək öz əlimizdədir.

İmtahanlarda istədikləri balı toplaya bilməyən tələbələrin 7 xüsusiyyəti:

1- İşləmək istəyini gözləyirlər

İmtahana hazırlaşan tələbə üçün bir dəqiqə belə önəmlidir. Əgər özünüzdə bu istəyi oyatsanız və mümkün qədər tez başlasanız, gözlənilməz nəticələr əldə edəcəksiniz.

2- Plansız işləyirlər

Öyrənmək özünü tərbiyə etməyin bir formasıdır. Ona görə də ilk növbədə nə qədər vaxtınız olduğunu bilmək və dərsdənkənar işləri hesablayaraq bu vaxtdan ən səmərəli şəkildə necə istifadə etməyi planlaşdırmaq lazımdır. Əks halda planladığınız fəaliyyətlərə və vaxta əməl etmək sizin üçün çətin olacaq və bu motivasiyanızı azalda bilər.

3- Televiziya, kompüter, mobil telefonu kimi imtina etmədikləri vərdişləri var.

Texnologiyanın ön plana çıxdığı bir dövrdə yaşayırıq. Uğur bəzi şeyləri qurban verməklə mümkündür. Xüsusilə mobil telefonlar, kompüterlər və televizorlardan uzaq durmaq lazımdır. Eyni zamanda musiqi dinləmək və dərs oxumaq sizə heç bir fayda verməyəcək. Ancaq eyni anda yalnız bir iş görsəniz, səmərəlilik əldə edə bilərsiniz. Uğurlu olmaq istəyirsinizsə, zehninizi rahatlaşdıracaq və hədəfinizə çatmağınıza kömək edəcək fəaliyyətlərlə bu vərdişləri təcrid etməyə çalışın.

4-Özlərinə məqsəd qoymurlar, qoyanda da tez əl çəkirlər.

Məqsədlər qoymaq həm də vaxta qənaət edir. Hədəf təyin oluna bilməyəndə və ya qoyulan hədəflər unudulanda ilk olaraq vaxt itməyə başlayır. Qarşıya qoyulan məqsəddən geri dönmək özünə inamın itirilməsini dərinləşdirir. Heç bir məqsəd və gözlənti olmadan uğur əldə olunmayacağı kimi, uğursuzluğun artmasına da mənfi təsir göstərən amillərdən biridir.

5- Düzənsiz həyatları var (yuxu və yeməkdə pozğunluqlar)

Yuxu beynimizin daha effektiv işləməsi üçün vacibdir. Əslində, beyin yuxu zamanı dincəlmir, oyaqkən olduğu kimi çox işləyir, xaricdən deyil, bədəndən və özündən gələn məlumatları emal edir. İnsanları ən səmərəli şəkildə işləməyə hazırlayır. Bunun üçün beyin verilənləri emal etmək, yaddaşda saxlamaq, məlumatı əlaqələndirmək, təsnif etmək, lazım olduqda asanlıqla və dəqiq yadda saxlamaq və düzgün nəticə çıxarmaq üçün yuxu zamanı lazım olan əksər prosesləri yerinə yetirir. Bundan əlavə, nizamsız qidalanma da uğursuzluqla nəticələnir. Gün ərzində fiziki və zehni performansı ən yüksək səviyyədə saxlamaq müntəzəm olaraq qəlyanaltılar və əsas yeməklər qəbul etməklə mümkündür.

6- Çatışmayan fənləri və dərsləri tamamlamadan həmişə yeni mövzuları öyrənməyə çalışırlar.

Geridə qoyduğunuz, əskik olduğunuzu bildiyiniz, sualla qarşılaşdığınız zaman həll edə bilməyəcəyiniz məsələləri tamamlamadan yeni mövzuya keçmək uğursuzluq gətirir. Çünki imtahan proqramında bir-biri ilə əlaqəli çoxlu fənlər var. Birini öyrənmədən digərini öyrənmək mümkün deyil. Bundan əlavə, öyrənilməmiş bir mövzunu möhkəmləndirmək mümkün olmayacaq və bu, həll etdiyiniz sualların sayının azalacağı və alacağınız balın buna görə də istədiyiniz diapazonda olmadığı anlamına gəlir. Hər bir mövzunu hərtərəfli öyrənərək və möhkəmləndirmə suallarınızı həll edərək yeni mövzuya keçin.

7 - Müvəffəqiyyətli olmaq üçün mövcud (sınanmış və uğurlu) üsullar yerinə unikal üsullar inkişaf etdirirlər.

Orijinal olmaq həmişə yaxşıdır. Amma bir uğurdursa, bu barədə heç birimiz özümüz inkişaf etdirəcəyimiz üsulların 100% uğur gətirəcəyinə əmin ola bilmərik və vaxtımız bu qədər məhdud olsa da, əvvəllər sınaqdan keçirilmiş və həm də uğurlu olan üsullardan istifadə etmək bizim zərərimizə olmaz.

Hər kəs imtahanlarda istədiyi uğuru əldə edə bilmir. İmtahanda uğursuzluğun səbəbləri çox fərqlidir. Bəziləri az hazırlaşdığı halda yüksək bal toplayarkən, bəzi abituriyentlərin isə əziyyəti yerdə qalır. Bu onların savadsız olması demək deyil. Bu tip gənclər imtahana ciddi şəkildə hazırlaşsalar da həyəcanın qurbanı olurlar. Vacib olan problemin nə olduğunu bilmək və onu həll etməkdir. Bunun üçün isə bir neçə məsləhətə ehtiyac var:

Mövzuları aydın anlamaq

İmtahanda uğursuzluğun ən böyük səbəbi əsaslı uğursuzluqdur. Bu problemi həll etmək daha çətin olduğundan, məsələləri aydın şəkildə başa düşmək mütləqdir. Məsələlərin tam başa düşülməməsi problemin daha vacib olduğunu göstərir. Bu problem daha pis nəticələr əldə etməyə imkan verir. İmtahanda uğur qazanmaq üçün fənlər düzgün və tam başa düşülməlidir.

İmtahana lazımi qədər hazırlaşmamaq

İmtahanda fənlərin tam başa düşülməsinin çox vacib olması ilə yanaşı, adekvat və düzgün oxumamaq da imtahanda uğursuzluğun digər səbəbidir. Xüsusən də bəzi fənlərin öyrənilməsi daha çətindirsə və çox yadda qalmırsa, onlar başa düşənə qədər təkrarlanmalıdır. Bundan əlavə, hətta asan başa düşülən mövzuların da zaman keçdikcə daim yenidən işləndiyi barədə bilikləri təzələmək vacibdir. İmtahanda uğursuz olmamaq üçün təcrübə aparılmalı və mövzular yenidən nəzərdən keçirilməlidir. Bu yolla həm düzgün oxuyacaq, həm də imtahanda daha uğurlu olacaqsınız.

İmtahan öncəsi valideynləri və abituriyentləri çaşdıran, yanlış yönləndirən digər məsələ də hər dəfə qaydaların yeni bir mərhələyə keçid etməsidir. Yəni, hər il qəbul qaydalarında fərqli dəyişikliklər olur. SİA məsələ ilə bağlı araşdırma apararaq təhsil ekspertləri və psixoloqların fikirlərini öyrənib.

Təhsil məsələləri üzrə ekspert Elçin Əfəndi: “Qəbul imtahanları artıq start götürür. Qəbulun ilk mərhələsi buraxılış mərhələsi hesab olunur və buraxılış imtahanları artıq mart ayının 5-dən etibarən, cari ilin məzunları üçün 5-6 mart tarixində bir imtahan keçiriləcək. İmtahanlar müxtəlif istiqamətlər, yəni bölgələr üzrə, 12-13 mart tarixində isə bir istiqamət üzrə keçiriləcək.

Aprel ayının 2-3-də isə əvvəlki ilin məzunları üçün həmin imtahan keçiriləcək. Sonra isə may ayında və iyun ayının əvvəlləri blok mərhələsi üzrə imtahan keçiriləcək. İyul ayının əvvəlindən sonuna qədər isə blok mərhələsi üzrə abituriyentlərə ikinci şans veriləcək. Ümumi bu imtahanlar əsasında əldə olunan nəticələrə görə müsabiqədə iştirak edib etməyəcəklərinə aydınlıq gələcək.

Qeyd edim ki, qəbul imtahanları ali təhsil müəssisələrinə son 2-3 ildir ki, buraxılış imtahanları blok imtahanları nəticələri əsasında həyata keçirilir. Abituriyentlər əvvəlcə buraxılış imtahanı verirlər. Orada əldə edə biləcəkləri maksimum nəticə 300 baldır və həmin balın üzərinə isə blok imtahanında əldə etdiyi nəticələr üst-üstə toplanılır. Onun əsasında müsabiqə şərtlərini ödəyəcəkləri nəticə varsa onlar bu müsabiqəyə buraxılırlar.

Orta ixtisas təhsil müəssisələrinə gəldikdə isə orta ixtisas təhsil müəssisələrinə əsasən buraxılış imtahanlarında əldə olunan nəticə əsasında qəbul aparılır. Həmin prosedurda müsabiqə şərtini ödəyən sırf cari və əvvəlki ilin məzunları iştirak edə bilirlər. Artıq ali təhsil müəssisələrinə ərizə qəbulu eyni zamanda orta ixtisas təhsil müəssisələrinə 11illik ərizə qəbulu bu ayın 4-dən etibarən başlanacaq və mart ayının 17-də proses bitəcək. Həmin ərizə qəbulu prosesində həm cari ilin, həm də əvvəlki ilin məzunları mütləq iştirak etməlidirlər. Onların ali təhsil müəssisələrinə, eyni zamanda orta ixtisas təhsil müəssisələrinə müsabiqəsində iştirakları təmin olunsun.

Qəbul qaydalarına gəldikdə isə qəbul qaydaları düşünürəm ki, artıq sadələşir. Düzdür, kurikulum sisteminə keçiddən sonra bir qədər format dəyişikliyi baş verdi. Eyni zamanda pandemiya ilə əlaqədar olaraq ötən il və ondan əvvəlki il imtahanlar buraxılış imtahanları keçirildi və blok imtahanı bir dəfə oldu. Amma bu ildən etibarən yenə neçə buraxılış imtahanları bir dəfə, blok imtahanına isə iki dəfə abituriyentlərə şans verilməsi nəzərdə tutulur.

Ümumiyyətlə, qəbul imtahanı iki mərhələlidir. Birinci mərhələ buraxılış imtahanıdır, ikinci mərhələ də blok imtahan hesab olunur.

Qeyd edim ki, bu ilki dəyişiklik əsasında artıq 3-cü qruplara beynəlxalq münasibətlər və regionşünaslıq ixtisasları qaytarıldı. Əvvəl 2-ci ixtisas qrupunda bu ixtisaslar yer almışdır və o ixtisaslar Nazirlər Kabinetinin Qərarından sonra 3-cü qrupa qaytarıldı. Bu illəri artıq həmin ixtisaslara 3-cü qrupda qəbul aparılacaq. 3-cü qrup üzrə hazırlaşan abituriyentlər isə mütləq Coğrafiya fənnindən imtahan verməlidirlər. Burada artıq iki alt qrup var: DT və TC alt qrupları. DT alt qrupu əvvəlki ixtisasların hər birini əhatə edir, TC isə yalnız Beynəlxalq münasibətlər və Regionşünaslıq ixtisaslarını əhatə edir ki, burada Coğrafiya fənnindən abituriyent əlavə olaraq imtahan verməlidir.

Onu da qeyd edim ki, növbəti ildən etibarən artıq birinci ixtisas qrupunda da bu dəyişiklik olacaq. Orada da İnformatika fənni qrupa əlavə olunacaq və müvafiq olaraq İnformatika fənnindən abituriyentlər imtahan verəcəklər. O abituriyentlər ki, onlar yalnız kompyuter mühəndisliyi, informasiya texnologiyaları, informasiya təhlükəsizliyi, proseslərin avtomatlaşdırılması mühəndisliyi və bu qəbildən olan yəni, kompyuter informasiya texnologiyalarnı əhatə edəcək ixtisasları yazmaq hüququ qazanmış olacaqlar”.

Psixoloq Fidan Nizamova: “Əgər sabah sizin imtahanınız varsa bu gün dərs təkrarlamaq lazım deyil. Beyinə biraz istirahət vermək lazımdır ki, informasiyalar necə varsa qalsın. Çünki axşam oxuyub yatsalar yalnız ən son oxuduqları yadlarında qalacaq.

Bəzən abituriyentlərə elə gəlir ki, bildiklərini unudublar və yaxud da heç nə oxumuyublar. Bu zaman dərs oxuduqları məqamı xatırlasınlar ki, “yəni mən bunları oxumuşam, sadəcə xatırlamalıyam”.

Valideyn isə sakitliyi qorumalı, uşağın üzərinə getməməlidir. Onlar övladlarına “səndən bir nəticə gözləyirəm” yox, “mən sənə inanıram, bacaracağını bilirəm, yaxşı nəticəyə laiqsən” deməlidirlər”.

Təhsil eksperti Kamran Əsədov: “İlk növbədə qeyd edim ki, cari ildə ali təhsil müəssisələrində keçirilən qəbul imtahanlarında məzmun baxımından hər hansısa bir dəyişiklik yoxdur. Sadəcə olaraq forma olaraq ixtisas dəyişikliyi var. Belə ki, 3-cü ixtisas qrupunda beynəlxalq münasibətlər və regionşünaslıq ixtisasları əlavə olunub və bunun fonunda imtahana əlavə olaraq bu ixtisaslara qəbul olmaq istəyənlər coğrafiya fənnindən imtahan verəcəklər.

Belə ki, 4 martdan 17 marta qədər ali təhsil müəssisələrinə qəbul olmaq istəyən şəxslər elektron ərizə dolduran zaman elektron ərizələrində alt qrup olaraq mütləq şəkildə əgər istəsələr beynəlxalq münasibətlər ixtisasını da seçsinlər, o zaman bu dəyişikliyi alt qrupda seçməlidirlər və 15 manat əlavə pul ödəməlidirlər.

İmtahanlar ümumiyyətlə bu il bildiyimiz kimi mart ayında cari ilin məzunları üçün buraxılış imtahanları keçiriləcək. May ayında isə qəbul imtahanları keçiriləcək və imtahanlar yenə əvvəlki qiymətləndirmə meyarları və alətləri ilə yoxlanılıb ölçüləcəkdir. Təbii ki, bu il 3-cü ixtisas qrupu üzrə ali təhsil müəssisələrinə qəbul olmaq istəyən abituriyentlərin şansları biraz çoxdur. Amma 2-ci ixtisas qrupu üçün bunu demək olmur. 2-ci ixtisas qrupundan beynəlxalq münasibətlər və regionşünaslıq ixtisaslarının çıxması müəyyən qədər plan yerlərini azaldıb. Bu da onların şansının da biraz azalması ilə müşahidə olunacaqdır. Ona görə də 2-ci ixtisas qrupunun abituriyentləri müəyyən qədər diqqətli olmalıdırlar və mən düşünürəm ki, bizim bu il ixtisas seçimi edə biləcək şəxslərimiz də mütləq bu amili nəzərə almalıdırlar ki, ali təhsil müəssisələrində vəziyyət qəbul zamanı fərqli olacaq.

Düzdür, bu dəyişiklik 3-cü ixtisas qrupunda yəni, 3-cü ixtisas qrupuna Beynəlxalq münasibətlər və Regionşünaslığın salınması həmin ixtisaslara da abituriyentlərin yüksək balla qəbul olunmasına və yekun nəticədə daha ixtisaslı şəxslərin təhsillərini davam etdirməyə gətirib çıxardacaq. Ali təhsil müəssisələrinin plan yerlərinin daha çox dolması ilə müşahidə olunacaq. Çünki əvvəlki illərdə beynəlxalq münasibətlər və regionşünaslıq ixtisasları o qədər də dolmurdu. Boş qalan ixtisaslar idi və bu da universitetlərin maliyyə itkisinə gətirib çıxardırdı. İndi isə bu hal olmayacaqdır. Yəni, dəyişiklik 3-cü ixtisas qrupuna Beynəlxalq münasibətlər və Regionşünaslıq ixtisaslarının əlavə edilməsi və bunun fonunda bu ixtisasların qəbul olunmaq imkanına malik olmaqdan ötrü mütləq şəkildə Coğrafiya fənninin imtahan fənnləri arasına daxil edilməsi lazımdır. Yəni, tələbələr mütləq bunu verməlidirlər”.

Ayşən Vəli