Dünya köhnə avtomobillərlə vidalaşır: Bəs, Azərbaycan bu prosesdə haradadır? - ARAŞDIRMA

Avtomobil parkının yenilənməsi və ekoloji təhlükəsizliyin təmin edilməsi bu gün qlobal miqyasda bütün ölkələrin diqqət mərkəzindədir. Yaşlanan və ətraf mühitə mənfi təsir göstərən nəqliyyat vasitələrinin dövriyyədən çıxarılması, yəni utilizasiyası həm hava çirkliliyinin azaldılması, həm də yol təhlükəsizliyinin artması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Dünya üzrə bir çox inkişaf etmiş dövlətlər artıq uzun illərdir avtomobil utilizasiyası proqramlarını tətbiq edir, bu strategiyalarla həm yeni texnologiyaların istifadəsini təşviq edir, həm də köhnə avtomobillərin yaratdığı ekoloji və iqtisadi problemləri aradan qaldırır.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma aparıb.

Dünya Təcrübəsi: Utilizasiya proqramları və əldə olunan nəticələr

Bir çox Avropa ölkələri, Yaponiya və ABŞ kimi dövlətlər artıq bir neçə on illik təcrübəyə malikdirlər.

Avropa İttifaqı ölkələri - xüsusilə Almaniya və Fransa kimi ölkələr uzun illərdir ki, yaşlı avtomobillərin utilizasiyasını stimullaşdıran proqramlar tətbiq edir. Burada avtomobil sahiblərinə köhnə avtomobili geri verib yeni, az emissiyalı avtomobil almaqda vergi güzəştləri və dotasiyalar verilir.

Yaponiya - utilizasiya mexanizmlərini sahibkarlıqla əlaqələndirərək həm ekoloji standartları yüksəldir, həm də avtomobil sənayesində rəqabəti dəstəkləyir.

ABŞ - bəzi ştatlarda “Cash for Clunkers” kimi proqramlar vasitəsilə əhali köhnə avtomobillərini geri verərək yeni daha ekoloji avtomobillər üçün subsidiya alıb, bu da həm emissiyaların azalmasına, həm də sənaye stimullarına səbəb olub.

Bu ölkələrdə utilizasiya proqramlarının əsas məqsədi həm istehsalçıların yeni ekoloji tələblərə uyğun məhsullar istehsal etməsini stimullaşdırmaq, həm də istismar müddəti bitmiş, yanacaq sərfiyyatı yüksək və emissiyası çox olan nəqliyyat vasitələrini dövriyyədən çıxarmaqdır.

Azərbaycan. Utilizasiya prosesinin başlandığı tarix və məqsədlər

Azərbaycanın bu istiqamətdə addımları son illərdə sürətlənib. 2024-cü ilin əvvəlində Nəqliyyat vasitələrinin utilizasiya fondu yaradılıb və bu mexanizm artıq fəaliyyətə başlayıb. 1 sentyabr 2024-cü il tarixindən qanunun tətbiqi başlamış və ilk utilizatorlar qeydiyyata alınıb.

Əsas məqsədlərdən bəziləri:

-Yaşlanan və ekoloji standartlara cavab verməyən avtomobillərin dövriyyədən çıxarılması;
-Hava keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması;
-Yol təhlükəsizliyinin yüksəldilməsi;
-Yeni avtomobillərin alınması üçün stimulların yaradılması;
-Avtomobil parkının yenilənməsi.

Avtomobil sahiblərinə kompensasiya və stimullaşdırma mexanizmləri

Azərbaycan modeli əsasən könüllü proqram kimi nəzərdə tutulur və aşağıdakı mexanizmlərlə həyata keçirilir:

Utilizasiya fondu və ödənişlər

2024-cü ilin fevralında Utilizasiya Fondu yaradılıb və vəsaitlər həmin fonda daxil olur.
Sahiblər köhnə avtomobilini utilizasiyaya verdikdə fonddan kompensasiya ödənilə bilər. Belə ki, avtomobil sahibinin yeni yerli istehsal avtomobili alması halında ödəmə tam, digər məqsədlər üçün istifadə etdikdə isə təxminən 70 % məbləğində həyata keçirilə bilər.

Eyni zamanda, bəzi məlumatlara görə, dövlət büdcəsi çərçivəsində fonda əhəmiyyətli məbləğlər ayrılır və ödənişlərin məbləği avtomobilin istehsal ilinə görə müxtəlif səviyyələrdə ola bilər.

Gömrük ödənişləri və utilizasiya rüsumu

Xaricdən gətirilən avtomobillər üçün gömrük rəsmiləşdirilməsi zamanı utilizasiya haqqı tətbiq ediləcək: 4–7 yaşlı avtomobillər üçün təxminən 400 manat, 7 yaşdan yuxarılar üçün isə 700 manat rüsum nəzərdə tutulur.

Bundan əlavə, istehsal ilinə görə avtomobil istifadə olunduqca dövlət texniki baxışı zamanı illik əlavə faiz formasında rüsumlar da tətbiq edilə bilər (məsələn, 4–10 yaş üçün 10 manat, 10–20 yaş üçün 20 manat və s.).

Qanunla tənzimlənən aspektlər

Utilizasiya mexanizmi Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyinə daxil edilməkdədir:

-“İstehsalat və məişət tullantıları haqqında” qanuna dəyişiklər hazırlanıb və bu sənəd avtomobillərin utilizasiya haqqı, metodologiyası və prosesin hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirir.

-Proqramın tətbiqi mexanizmi - reyestr, utilizatorlar, rüsumlar və güzəştlər - məhz bu hüquqi çərçivə əsasında tənzimlənir.

-Gömrük və texniki baxışlarla bağlı ödənişlərin hansı hallarda və necə həyata keçiriləcəyi də qanunda müəyyən edilir.

Köhnə avtomobillərin utilizasiyası yalnız ekoloji problem deyil, həm də modern nəqliyyat infrastrukturunun formalaşması üçün strateji addımdır. Dünya təcrübəsi göstərir ki, düzgün hüquqi çərçivə, maliyyə stimulları və məqsədyönlü kompensasiya mexanizmləri bu proqramların uğurunu təmin edir. Azərbaycan da son illərdə bu istiqamətdə mühüm addımlar atır və yeni qanunvericilik strukturunun tətbiqi ilə proses daha şəffaf və səmərəli hala gətirilir.

Dünya üzrə əsas statistik göstəricilər

Dünya avtomobil parkı təxminən 1,25 milyard nəqliyyat vasitəsindən ibarətdir ki, bu da böyük miqyasda polad, plastik və digər materialların tullantısına səbəb olur. Avtomobillərin orta yaşı dünya üzrə artmaqdadır — bu rəqəm təxminən 14,5 il ətrafındadır və hər keçən il yüksəlməkdədir. Bir çox inkişaf etmiş ölkələrdə avtomobil parkı daha “gənc” olsa da, ümumilikdə orta yaş qlobal səviyyədə yüksəlməkdədir.

Bu statistik göstəricilər göstərir ki, dünya üzrə avtomobil parkının yaşlanması bütün ölkələr üçün ümumi problemə çevrilib. Bu da yanacaq sərfiyyatının çoxluğu, emissiyaların artması və utilizasiya məsələlərinin aktuallığını izah edir.

Avropa Birliyi (AB) üzrə vəziyyət

AB-də minik avtomobillərinin orta yaşı 12,3 il civarındadır, yük avtomobilləri isə orta hesabla 13,9 yaşındadır.

Avropa ölkələrinin əksəriyyətində avtomobillər ətraf mühit tələblərinə uyğunlaşdırmaq üçün müəyyən illik səviyyəyə qədər istifadə olunur və daha sonra utilizasiya məcburiyyətləri tətbiq edilir.

Bu rəqəmlər də göstərir ki, Avropada parkın orta yaşı dünya ortalamasına yaxın olsa da utilizasiya proqramları daha planlaşdırılmış şəkildə həyata keçirilir, bu da ekoloji standartların güclü tətbiqi ilə sinxronlaşır.

Azərbaycan nəqliyyat parkı

Ümumi avtomobil sayı:

Azərbaycanda ümumilikdə təxminən 1,63–1,85 milyon nəqliyyat vasitəsi qeydiyyatdadır (dəqiq rəqəmlər il üzrə dəyişə bilər).

Orta yaş və struktur:

Parkın təxminən 84%–85%-i 10 ildən yuxarı yaşa malik avtomobillərdir.

2022-ci il üzrə statistikaya görə Azərbaycandakı minik avtomobillərinin 45%-i 20 ildən çox yaşı olan avtomobillərdən ibarətdir, 38%-i 10–20 il, 12%-i 5–10 il, yalnız 5%-i 5 ilədək yaşı olan avtomobillərdən ibarətdir.

Müqayisə üçün nümunə:

AB-də avtomobillərin orta yaşı təxminən 12,3 il civarındadır, halbuki Azərbaycanda parkın böyük hissəsi 10 ildən çox istifadə olunmuş avtomobillərdən ibarətdir və bir çoxu 20 yaşdan yuxarıdır.

Bu fərq aydın göstərir ki, Azərbaycanın avtomobil parkı dünya standartlarına nisbətən köhnədir, bu da emissiya səviyyələrinin yüksək olması, texniki baxış və təhlükəsizlik məsələlərinin önə çıxması kimi problemlər yaradır.

Ayşən Sadıxzadə