Novruz öncəsi qeyd olunan dörd çərşənbədən birincisi olan Su çərşənbəsi Azərbaycan xalq təqvimində xüsusi yer tutur. Bu gün suyun oyanması, təbiətin dirilməsi və həyatın başlanğıcı ilə əlaqələndirilir. Lakin zaman keçdikcə bu ənənə ilə bağlı bir sıra yanlış təsəvvürlər formalaşıb.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Su çərşənbəsinin tarixi kökü haradan gəlir?
Su çərşənbəsinin kökü qədim türk inanclarına və zərdüştilik dövrünə qədər gedib çıxır. Qədim inanclara görə kainat dörd ünsürdən - su, od, yel və torpaqdan ibarətdir. Novruz öncəsi qeyd edilən çərşənbələr də bu dörd ünsürün oyanışını simvolizə edir.
Tarixi mənbələr göstərir ki, su qədim türklərdə təmizlik, dirilik və müqəddəslik rəmzi idi. Çaylara, bulaqlara and içmək, suya hörmət etmək geniş yayılmış ənənə olub. Zərdüştilikdə isə su müqəddəs sayılırdı və çirkləndirilməsi böyük günah hesab olunurdu.
Deməli, Su çərşənbəsi sırf folklor elementi deyil, minilliklərə söykənən kosmoqonik düşüncənin bir hissəsidir.
Səhv təsəvvür 1: “Su çərşənbəsi sadəcə yazın ilk çərşənbəsidir”
Bir çox insan düşünür ki, Su çərşənbəsi sadəcə Novruza gedən yolun ilk mərhələsidir və xüsusi mənası yoxdur. Halbuki bu gün təbiətin oyanmasının başlanğıcı kimi qəbul edilir.
Qədim inanclara görə:
Sular bu gün “oyanır”
Axar sular yenilənir
Təbiətdə enerji hərəkətə başlayır
Bu düşüncə mifoloji xarakter daşısa da, yaz fəslində qarların əriməsi və su dövranının aktivləşməsi ilə təbiətdə real dəyişikliklər baş verir. Yəni mifoloji izahın arxasında təbiət müşahidəsi dayanır.
Səhv təsəvvür 2: “Bu, sırf dini bayramdır”
Su çərşənbəsi dini mərasim deyil. O, islamdan əvvəlki dövrə aid ənənədir və daha çox təbiət kultuna əsaslanır.
İslam dövründə də bu ənənə qorunub saxlanılıb, lakin dini bayram statusu daşımır. Bu, xalq təqviminin və mövsüm mərasimlərinin bir hissəsidir.
Səhv təsəvvür 3: “Suya getmək sadəcə folklor oyunu üçündür”
Su çərşənbəsində axar su üstündən atlanmaq, sudan üzə çiləmək, səhər tezdən bulaqdan su gətirmək kimi adətlər var. Bəziləri bunu yalnız “ənənəvi əyləncə” kimi görür.
Əslində isə bu hərəkətlər simvolik məna daşıyır:
Su ilə yuyunmaq - köhnə ilin çətinliklərini təmizləmək
Axar sudan keçmək - yenilənmək
Su gətirmək - evə bərəkət və ruzi arzulamaq
Bu mərasimlərdə su həyatın başlanğıcı və təmizlənmə rəmzi kimi qəbul edilir.
Səhv təsəvvür 4: “Dörd çərşənbənin ardıcıllığı təsadüfidir”
Dörd çərşənbənin sırası (Su, Od, Yel, Torpaq) təsadüfi deyil. Qədim kosmoqonik düşüncəyə görə yaradılış ardıcıllığı belə təsəvvür olunurdu:
Su - həyatın başlanğıcı
Od - istilik və enerji
Yel - hərəkət
Torpaq - maddi varlıq və məhsuldarlıq
Bu ardıcıllıq təbiətin mərhələli oyanışını simvolizə edir.
Səhv təsəvvür 5: “Su çərşənbəsində istənilən su müqəddəsdir”
Tarixi mənbələrdə xüsusilə axar suyun müqəddəs sayıldığı vurğulanır. Durğun su eyni rəmzi mənanı daşımırdı. Çay, bulaq və axan su təmizləyici gücə malik hesab olunurdu.
Bu baxımdan müasir dövrdə suyun ekoloji çirklənməsi məsələsi də aktualdır. Ənənəvi olaraq müqəddəs sayılan su mənbələrinin qorunması mədəni məsuliyyət kimi qəbul olunmalıdır.
Su çərşənbəsinin sosial funksiyası
Su çərşənbəsi yalnız mifoloji deyil, sosial funksiyaya da malikdir:
İnsanları bir araya gətirir
Ailə və icma bağlarını gücləndirir
Mövsümi dəyişikliklərə psixoloji hazırlıq yaradır
Kollektiv ümid və yenilənmə hissi formalaşdırır
Kənd yerlərində bu gün hələ də kollektiv şəkildə bulaq başına getmək, süfrə açmaq kimi adətlər qorunur.
Müasir dövrdə dəyişən yanaşma
Şəhər həyatında Su çərşənbəsinin bir sıra ritualları formal xarakter alıb. Bəzi hallarda isə yalnız sosial şəbəkələrdə paylaşım xarakterli mərasimə çevrilir.
Lakin ənənənin mahiyyəti təbiətlə əlaqə, suya hörmət və yenilənmə ideyasıdır. Əsas məsələ ritualın zahiri deyil, mənəvi məzmunudur.
Nəticə...
Su çərşənbəsi sadəcə Novruza aparan bir mərhələ deyil; onun kökü qədim türk və zərdüşti inanclarına dayanır. Su həyatın, təmizliyin və başlanğıcın simvoludur. Bu günlə bağlı yayılmış yanlış fikirlər isə əsasən ənənənin mənasının unudulması və sadələşdirilməsi ilə bağlıdır.
Su çərşənbəsini doğru anlamaq üçün onu:
dini deyil, mədəni-tarixi hadisə kimi,
folklor oyunu deyil, kosmoqonik düşüncə nümunəsi kimi,
sadə adət deyil, kollektiv yenilənmə rəmzi kimi qəbul etmək lazımdır.
Bütün xəbərlər Facebook səhifəmizdə
USD
EUR
GBP
RUB