Məktəblərdə qiymət sistemi bilik ölçür, yoxsa stres yaradır ? - ARAŞDIRMA

Məktəblər təhsil sisteminin mərkəzidir və qiymət sistemi bu mühitin ən vacib elementlərindən biridir. Müəllimlər, valideynlər, siyasətçilər və təhsil ekspertləri uzun müddət qiymət sisteminin məqsədini müzakirə edir: bu sistem həqiqətən şagirdin bilik səviyyəsini ölçürmü, yoxsa bir çox hallarda stres və narahatlığı artıran mexanizmə çevrilib?

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Qiymət sisteminin yaranma səbəbi və funksiyası
Məktəbdə qiymət sistemi XIX əsrdə standartlaşdırılmış təhsilin formalaşması ilə birlikdə ciddi şəkildə inkişaf etdi. Əsas funksiyası şagirdin müəyyən bir kurikulum üzrə bilik və bacarıqlarını obyektiv şəkildə qiymətləndirmək idi. Tarixən qiymətlər bir rəy deyil, ölçü kimi istifadə olunurdu: kim daha çox bilik əldə edib və müəyyən standartlara uyğun performans göstərir. Bu “ölçü” həm şagirdə özünü dərk etmə imkanı verir, həm də gələcək üçün seleksiya sistemi kimi görülə bilər (məzuniyyət, universitetə qəbul və s.).
Əslində, qiymətlər nəticəni ölçməli və yönləndirməlidir. Bu baxımdan aktiv və formatif qiymətləndirmə — davamlı rəy və inkişaf yönümlü qiymət - müsbət təsir göstərə bilər.

Qiymət sisteminin praktik tətbiqi və problemlər
Müasir məktəb sistemlərində qiymət çox vaxt nəticə-mərkəzli, yəni test və yazılı imtahanların performansına əsaslanan göstəricilər kimi istifadə olunur. Bu modeldə şagirdin öyrənmə prosesi deyil, imalat nöqtəsindəki çıxışı (testi) qiymətləndirilir. Bu isə təhsilin mahiyyətini sadələşdirir - əslində prosesin özü qiymətin ölçü vahidi olmaqdan çıxır.
Problemlərdən biri ondan ibarətdir ki, qiymət performansı ölçür - məsələn, test nəticəsi, lakin bu nəticə həmişə bilik və anlayışı ölçmür. Bir şagird çoxlu yadda saxlayıb testə yaxşı hazırlaşa bilər, amma dərindən anlayışı zəif qala bilər. Digər tərəfdən, qiymət yalnız “doğru” və “yanlış” cavablarla ölçüldüyü üçün yaradıcı, tənqidi düşünmə və problem həll etmə kimi bacarıqlar kifayət qədər qiymətləndirilməyir.

Stres: qiymət sisteminin ən real yan təsiri
Qiymət sisteminin şagirddə yaratdığı ən geniş yayılmış reaksiya stresdir. Bu stres təkcə imtahan günü ilə məhdudlaşmır; davamlı qiymət təzyiqi, valideyn və müəllim gözləntiləri, rəqabət mühiti bu psixoloji yükü gündəlik həyata çevirir.
Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, qiymətlər bəzi şagirdlərdə:
– Narahatlıq və qorxu hissini artırır
– Test fobiya və sosial müqayisə xarakterli stress yaradır
– Düşüncə və yaddaş performansını mənfi təsir edir
– Motivasiya əvəzinə qaçış davranışına səbəb olur
Bu stresin miqyası fərdi olaraq dəyişir, lakin ümumi tendensiya onu göstərir ki, qiymət sistemi çox vaxt stress yaratmaqla yanaşı, təhsil prosesini zəhərləyir.

Qiymət sisteminin stresslə bilik ölçməsi arasındakı əlaqə
Bir çox hallarda qiymət sistemi bilik ölçməsindən çox performans nəticəsi ölçür və bu ölçü də streslə əlaqəlidir. Psixoloji açıqlama belədir:
Yüksək qiymət gözləntisi performans narahatlığını artırır.
Nəticəyə bağlı motivasiya - “yaxşı qiymət almalıyam” - şagirdin diqqətini öyrənmədən çox nəticəyə yönəldir.
Stress vəziyyətində beyin sorğu və tətbiq tələb edən tapşırıqlarda daha zəif performans göstərir.
Nəticədə qiymət sistemi bəzən bilik yox, stressin performansa təsirini ölçür kimi çıxış edir.

Ölçmənin elmi əsasları və məhdudiyyətləri
Qiymət sisteminin ölçmə aləti kimi elmi əsasları var. Standartlaşdırılmış testlər müəyyən bacarıqları obyektiv qiymətləndirmək üçün nəzərdə tutulub. Lakin burada iki böyük məhdudiyyət yaranır:
Testə uyğunlaşma - test formatına uyğun tapşırıqlarda yaxşı cavab verən şagirdin faktiki dərsi anladığı nəticəsi səhv ola bilər.
Qısa səciyyəli ölçü - bilik uzunmüddətli yaddaşdan çıxarış, tətbiq və yaradıcılıq kimi aspektləri əhatə etmir.
Bu məhdudiyyətlər onu göstərir ki, qiymətlər bilik ölçməyin yalnız bir hissəsini ölçür və bu hissə də stressin təsiri ilə daha mürəkkəbləşir.

Alternativ yanaşmalar: qiymət əvəzinə rəy və inkişaf
Bir sıra təhsil sistemləri qiymət sistemini daha balanslı hala gətirmək üçün:
Formatif qiymətləndirmə - davamlı rəy və səhv/duzəlişlə öyrənməyə kömək
Portfel əsaslı qiymətləndirmə - layihə, təqdimat, refleksiya əsasında qiymət
Öz-qiymətləndirmə və həmyaşıd qiymətləndirmə - öyrənmə prosesinə məsuliyyət daxil etmək
Bu modellər biliki daha çox proses kimi görür, nəticə ilə stress arasında balans yaratmağı hədəfləyir.

Məktəb dəyərlərindən gələcək uğurlara keçid
Qiymət sistemi ədalətli, obyekti və dəqiq ola bilər; lakin bu yalnız qısa müddətli performansı ölçür. Bir tələbə yaxşı qiymət aldıqda dərsi anlamış görünə bilər, lakin həyati bacarıqlar və davamlı öyrənmə bacarıqları qiymət sistemində kifayət qədər əks olunmur. Bu isə gəncin daha geniş bilik ölçüsü üçün streslə mübarizə aparmasına səbəb olur.

Qiymət və şəxsiyyət formalaşması: məktəb psixologiyasının görünməyən tərəfi
Qiymət sistemi təkcə akademik nəticəni deyil, şagirdin özünüdərkini və şəxsiyyət inkişafını da formalaşdırır. Uşaqlıq və yeniyetməlik dövrü insanın “mən kiməm?” sualına cavab axtardığı mərhələdir. Bu mərhələdə davamlı olaraq rəqəmlərlə və hərflərlə qiymətləndirilən şagird öz dəyərini tədricən qiymətlə eyniləşdirməyə başlayır. “Mən 5-lik şagirdəm” və ya “mən zəif oxuyanam” kimi ifadələr zamanla daxili identitetə çevrilir.
Psixoloji baxımdan bu, təhlükəli mexanizmdir. Çünki qiymət dəyişkəndir, amma formalaşan özünə dəyər hissi uzunmüddətli olur. Nəticədə bəzi şagirdlər uğursuzluq qorxusu səbəbindən risk etməkdən, sual verməkdən və yaradıcı düşünməkdən çəkinir. Digərləri isə yüksək qiymət almağa alışdığı üçün kiçik uğursuzluğu belə şəxsi məğlubiyyət kimi qəbul edir.

Valideyn gözləntiləri və qiymət təzyiqinin güclənməsi
Qiymət sisteminin stress yaratmasında valideyn amili mühüm rol oynayır. Bir çox ailələr üçün qiymət uşağın gələcəyinin əsas göstəricisi kimi təqdim olunur. “Yaxşı oxu ki, yaxşı insan olasan” kimi yanaşmalar zamanla “yaxşı insan olmaq = yüksək qiymət almaq” düşüncəsini formalaşdırır.
Bu vəziyyət məktəb–ev münasibətini təhsil mühitindən daha çox nəzarət və hesabat mexanizminə çevirir. Şagird dərsi öyrənmək üçün yox, valideyn reaksiyasından qaçmaq üçün oxumağa başlayır. Bu isə daxili motivasiyanı zəiflədir və öyrənmə prosesini emosional yükə çevirir.

Müəllim faktorunun qiymət sistemindəki rolu
Qiymət sisteminin necə işləməsi böyük ölçüdə müəllimin yanaşmasından asılıdır. Eyni qiymət sistemi daxilində belə, bir müəllim qiyməti rəy və inkişaf aləti kimi istifadə edə bildiyi halda, digəri onu cəza və nəzarət vasitəsinə çevirə bilir. Bu fərq şagirdin məktəbə münasibətində həlledici rol oynayır.
Araşdırmalar göstərir ki, şagird müəllimi tərəfindən ədalətli və şəffaf qiymətləndirildiyini hiss etdikdə stress səviyyəsi azalır və öyrənməyə maraq artır. Əksinə, subyektiv və izahsız qiymətlər şagirdin həm müəllimə, həm də təhsil sisteminə etimadını sarsıdır.

Rəqabət mühiti: inkişafmı, yoxsa psixoloji gərginlik?
Qiymət sistemi məktəblərdə təbii olaraq rəqabət mühiti yaradır. Müəyyən səviyyədə rəqabət motivasiyaedici ola bilər, lakin bu mühit həddindən artıq gücləndikdə əməkdaşlıq yerini müqayisəyə verir. Şagirdlər artıq “nə öyrəndim?” sualını deyil, “kimdən geri qaldım?” sualını düşünməyə başlayır.
Bu isə sosial münasibətlərə də təsir göstərir. Rəqabətə əsaslanan mühitdə empatiya azalır, uğur başqasının məğlubiyyəti üzərindən dəyərləndirilir. Uzunmüddətli perspektivdə bu yanaşma cəmiyyət üçün də risklidir, çünki əməkdaşlıq bacarığı zəifləyir.

Rəqəmsal dövrdə qiymət sisteminin yeni çağırışları
Rəqəmsal təhsil platformaları və elektron jurnallar qiymətə çıxışı daha asan edib, lakin bu, stres faktorunu azaldıb demək çətindir. Əksinə, qiymətin hər an görünən olması şagird və valideyn üçün davamlı psixoloji nəzarət hissi yaradır. Bir qiymətin dərhal paylaşılması, müqayisə imkanlarının artması təzyiqi daha da gücləndirir.
Eyni zamanda, rəqəmsal mühitdə ölçmənin avtomatlaşdırılması insan faktorunu azaltsa da, şagirdin emosional vəziyyətini nəzərə almayan mexaniki qiymətləndirmə riskini artırır.

Gələcək üçün əsas sual
Müasir təhsil sistemi qarşısında duran əsas sual artıq təkcə “necə qiymətləndirək?” deyil, “nəyi qiymətləndirək?” sualıdır. Bilik, bacarıq, düşünmə tərzi, əməkdaşlıq və emosional intellekt kimi sahələr klassik qiymət sistemi ilə tam ölçülə bilmir. Bu isə yeni qiymətləndirmə modellərinə ehtiyacı qaçılmaz edir.

Ümumi yekun
Qiymət sistemi nə tamamilə zərərli, nə də tamamilə faydalıdır. O, necə və hansı məqsədlə istifadə olunmasından asılı olaraq ya bilik ölçən alətə, ya da stress yaradan mexanizmə çevrilir. Əgər qiymət öyrənməni istiqamətləndirirsə, inkişafı göstərirsə və şəxsiyyəti zədələmir­sə, faydalıdır. Əks halda, o, bilikdən çox qorxu və narahatlıq istehsal edir.