Marketlər necə yarandı ? - ARAŞDIRMA

Marketlər- bu gün gündəlik həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilmiş böyük və kiçik pərakəndə ticarət obyektləri əslində köklü bir tarixə malikdir. Onların yaranması təkcə malın satıldığı fiziki məkan yaratmaqla izah olunmur; bu, insan cəmiyyətinin iqtisadi, sosial və texnoloji inkişaf mərhələlərinin bir məhsuludur. Marketlərin yaranması iqtisadi münasibətlərin sadə barterdən müasir kompleks istehsal və istehlak sisteminə keçidi ilə bağlıdır.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Ən qədim bazar yerlərindən ilk mağazalara: tarixə qısa baxış
İnsan cəmiyyətində ticarət konsepsiyası eyni zamanda kənd təsərrüfatı və şəhər dövlətlərinin yaranması ilə başlamışdır. Qədim Misir, Mesopotamiya, Hindistan və Çin kimi sivilizasiyalarda mal mübadiləsi məskunlaşmış bazarlarda formalaşırdı. Bu bazarlar fiziki obyektlərdən çox “günün müəyyən vaxtında toplaşan ticarət nöqtələri” idi, satıcılar və alıcılar bir araya gələrək ehtiyaclarını qarşılayırdılar.
Zamanla bu bazarlarda daimi satıcılar yerləşməyə, müəyyən sahələrdə ixtisaslaşma yaranmağa başladı: meyvə-tərəvəz, ədviyyat, toxuculuq, metallurgiya və s. Bu proto-bazarlar daha sonra orta əsr Avropasında “han” və “çarşı” adlanan ilk mağaza və dükanlara çevrildi.

İlk mağazalar: sabit satış məntəqələrinin yaranması
Roma imperiyası dövründə müxtəlif malların daimi satışı üçün xüsusi dükanlar (latınca tabernae) qurulurdu. Bu məntəqələr artıq modern mağazalara bənzəyirdi: mallar vitrində göstərilir, alıcılar isə gəlib seçib ala bilərdi. Bu, bazar yerlərindəki dəyişkən mübadilə modelindən fərqli olaraq sabit bir ticarət məkanı idi.
Orta əsrlərdə Avropada şəhərlərin artması və sənətkarlar ittifaqlarının yaranması ilə bərabər ticarət də inkişaf etdi. Çarşılar fermerlər, sənətkarlar və tacirlər üçün daimi satış yeri oldu. Buna görə də “dükan” anlayışı müəyyən bir məkanda müəyyən mal satışı tədricən institusional şəkildə quruldu.

İnqilab dövrü və sənaye cəmiyyətinə keçid
18-19-cu əsrlər ərzində sənaye inqilabı ilə istehsal kütləvi şəkildə artdı. Daha çox mal istehsal edildi, nəqliyyat şəbəkələri genişləndi və şəhərlərdə əhali sıxlığı artdı. Bu dəyişikliklər ənənəvi dükan modelini kifayət etməz hala gətirdi. İnsanlar daha çox çeşid, daha aşağı qiymət və daha rahat alış-veriş axtarırdılar.
Bu mərhələdə mexanizasiya və ixtisaslaşma pərakəndə ticarətdə də öz əksini tapdı: satıcılar öz sahələrini məhdudlaşdıraraq yalnız qida, geyim və ya ev əşyaları kimi spesifik kateqoriyalar üzrə fokuslandılar. Bu tip satıcıların bir araya gəldiyi ilk sadə “bazar rəfləri” daha geniş mağazalara çevrildi.

XX əsrin başlanğıcı: super marketlərin prototipləri
20-ci əsrin əvvəllərində xüsusilə Şimali Amerikada yeni bir ticarət modeli ortaya çıxmağa başladı. Kiçik ailə dükanları əvəzinə özünü-xidmət (self-service) sistema əsaslanan mağazalar meydana gəldi. Bu modeldə alıcılar məhsulu özləri seçir, kassada ödəniş edirdi. Bu yenilik alış prosesini sürətləndirdi və mal itkisini azaltdı.
1929-cu ildə ABŞ-da King Kull Company kimi erkən özünü-xidmət mağazaları ortaya çıxdı və müştərilərə daha çox seçmə azadlığı verdi. Bu sistem daha geniş miqyasda 1930-40-cı illərdə Avropada da yayılmağa başladı. Bunun nəticəsində “market” termini satışın fiziki məkan və geniş məhsul çeşidi ilə bağlı ictimai anlayışa çevrildi.

Dünyanda İlk Supermarket Harada Açılıb ?

Dünyanın İlk Supermarketi 1 Sentyabr 1951-də Londonda Açıldı
İlk supermarket, 1951-ci ildə Londonda açılmış və bu günədək dünya miqyasında tanınan bir ticaret modeli halına gəlmişdir. Bu supermarketin açılması, müştərilərin alışveriş vərdişlərini dəyişdirmiş, onlara daha çox seçim imkanı təqdim etmişdir. Supermarketlər, son illərdə müasir ticarət anlayışının mərkəzi halına gəldi və geniş məhsul çeşidi ilə müştəri məmnuniyyətini artırmağa kömək etdi.

İlk Supermarketin Tarixindən Maraqlı Faktlar
Birinci supermarketin adı Sainsbury’s olmuşdur.
Bu supermarket yenilikçi özəllikləri ilə tanınırdı, məsələn, öz-özünə xidmət prinsipi.
Açılış günündə müştərilərə xüsusi endirimlər təqdim olunmuşdur.
İlk supermarket, müasir marketinq texnikalarından istifadəyə başlamışdır.
Supermarketə bombardman zamanı ciddi ziyan dəymiş, lakin yenidən açılmışdır.
Bu ilk supermarket, yalnız alışveriş yerindən ibarət olmamış, eyni zamanda müştəri təcrübəsini inkişaf etdirmək üçün yeni yanaşmalar təqdim etmişdir. Supermarket anlayışı, qısa müddətdə bütün dünyada yayılmağa başlamış, fərqli ölkələrdə müxtəlif formalarda inkişaf etmişdir. Bu da ticarətin dəyişən tələblərinə uyğun olaraq, alışverişin daha asan və rahat olmasına şərait yaratmışdır. Bu gün supermarketlər, geniş məhsul çeşidi və sərfəli qiymətləri ilə müştərilərin tələblərinə cavab verir.

SUPERMARKETLƏRİN TARİXİ
Supermarketlərin yaranması, istehlakçı mədəniyyətindəki dəyişiklikləri əks etdirir. İlk supermarketin açılması, ticarət dünyasında inqilabi bir dönüş nöqtəsi oldu. Londonda 1 sentyabr 1951-də açılan supermarket, geniş məhsul çeşidi və müasir alış-veriş təcrübəsi ilə istehlakçıların diqqətini cəlb etdi. Bu yeni konsepsiya, müştərilərə tək bir yerdə istədikləri qədər məhsul alaraq vaxt qazanma imkanı təqdim edirdi.

Supermarketlərin inkişafı, zamanla qida və gündəlik ehtiyac məhsullarının tədarükü sahəsində əhəmiyyətli dəyişikliklər yaratdı. Kənddən şəhərə köç edən əhalinin artması, supermarketlərin populyarlığını artırdı. İstehlakçıların birbaşa istehsalçından məhsul ala bilmələri, qiymətlərin aşağı salınmasına və mübariz səviyyənin yüksəlməsinə səbəb oldu. Bu da öz növbəsində, marketinq strategiyalarında yeni yanaşmaların ortaya çıxmasına gətirib çıxardı.

İlk supermarketin yaranmasından sonra, dünyanın müxtəlif bölgələrində bu tip satış nöqtələrinin sayı kəskin şəkildə artmağa başladı. ABŞ-dan Avropaya, Asiyaya qədər müxtəlif ölkələrdəki bazarlar, müasir supermarket konsepsiyası ilə tanış oldular. Supermarketlər, bir dam altında qida, ev əşyaları, geyim və daha çoxunu təqdim etməklə istehlakçıların tələblərinə uyğunlaşdı. Bu, alış-verişin daha rahat və sürətli hala gəlməsinə səbəb oldu.

Nəticədə, supermarketlərin tarixi, həm də istehlakçı davranışlarının dəyişməsi ilə bağlıdır. İnsanların alış-veriş etmə vərdişləri, bazar tələbləri ilə yanaşı, sosial və iqtisadi amillərlə də forma aldı. Bu təkcə supermarketlərin deyil, eyni zamanda ticarət və istehlakçı mədəniyyətinin inkişafını da əks etdirir. Supermarketlər, müasir dövrün ayrılmaz bir hissəsi halına gələrək, insanların gündəlik həyatına dərin təsir göstərdi.

Supermarketdən hipermarkete: marketlər necə təkamül etdi?
Özünü-xidmət modeli supermarket anlayışını doğurdu-bu mağazalar yalnız ərzaq məhsulları ilə məhdudlaşmır, həmçinin gigiyena, ev əşyaları və gündəlik istifadə məhsullarını bir arada təqdim edirdi. Supermarketlərin üstünlüyü aşağı qiymət, böyük seçim imkanı və rahat park infrastrukturu idi.
1960-70-ci illərdə isə bu model daha da böyük formatlara-hipermarketlərə çevrildi. Bu tip marketlərdə təkcə gündəlik ərzaq yox, texnika, geyim, mebel və başqa kateqoriyalar da satılırdı. Bu, istehlak mədəniyyətini “bir dayanacaqda bütün zəruri mallar” konsepsiyasına gətirdi.

Marketlərin modern formaya keçidi: texnologiya və logistik sistemlər
20-ci əsrin axırlarından başlayaraq RFID, bar-kod, loyallıq proqramları və daha sonra onlayn satış platformaları kimi texnoloji yeniliklər market konsepsiyasını daha da dərinləşdirdi. Artıq marketlər təchizat zənciri idarəçiliyi, real vaxt inventar nəzarəti, dəyərli müştəri məlumatı toplama və onlayn sifariş/çatdırılma sistemləri ilə fəaliyyət göstərir.
Bu inkişaf marketləri sadəcə fiziki mağazalardan ibarət obyekt deyil, iqtisadi sistemin nüvəsinə çevirdi. Marketlər istehsalçıdan son istehlakçıya qədər olan bütün logistika və satış proseslərini əhatə edir.

Marketlərin sosial-iqtisadi funksiyası
Marketlər təkcə mala çıxış yeri deyil; onlar ictimai məkanlar halına gəlib. Marketlərin yaranması və genişlənməsi bir çox sosial dəyişikliklərə də təsir edib: İstehlakçı hüquqlarının formalaşması: standart qiymətlər, qeyri-ədalətli qiymət davranışına qarşı tədbirlər, etik ticarət normativləri.
Əmək bazarının dəyişməsi: kasıbdan yüksək ixtisaslı logistika, marketinq və IT peşələrinə qədər böyük bir iş sahəsi.
Məkan planlaşdırması: böyük marketlərin yaranması şəhər mərkəzlərinin xaricində yeni ticarət zonalarının formalaşmasına səbəb oldu.

Market anlayışının gələcəyi
Bugünkü marketlər artıq klassik fiziki dükanlardan daha çox omni-kanal platformalara çevriliblər. Fiziki mağazalarla yanaşı, onlayn marketlər, sifariş-çatdırılma xidmətləri və əşyaların tez dəyişdirilməsi kimi xidmətlər də pərakəndə ticarətin ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Bu transformasiya alıcının rahatlığını artırmaqla yanaşı, marketləri data analitikası, süni intellektlə bazar analizləri və təcili lojistik qərarvermə sistemləri ilə idarə olunan kompleks iqtisadi aktora çevirir.

Marketlərin istehlak davranışına təsiri: ehtiyacdan vərdişə keçid
Marketlərin yayılması ilə insanların alış-veriş davranışı köklü şəkildə dəyişmişdir. Ənənəvi bazar və kiçik dükanlarda alış əsasən real ehtiyac üzərində qurulurdu: insan konkret bir məhsul almaq üçün mağazaya gedirdi. Marketlər isə istehlakı planlı ehtiyacdan çox impulsiv vərdişə çevirdi. Rəflərin düzülüşü, məhsulların göz səviyyəsində yerləşdirilməsi, endirim lövhələri və kampaniyalar alıcını ehtiyac duymadığı məhsulları da almağa sövq edir.
Bu proses istehlak mədəniyyətində “artıq alma” anlayışını normallaşdırdı. İnsan marketə yalnız çörək almaq üçün girsə də, çox zaman səbət dolu şəkildə çıxır. Bu, marketlərin təkcə satış yox, davranış formalaşdıran mexanizm olduğunu göstərir.

Marketlər və psixoloji təsir mexanizmləri
Marketlərdə tətbiq olunan işıqlandırma, musiqi, rəng seçimi və qoxu strategiyaları təsadüfi deyil. Araşdırmalar göstərir ki, sakit musiqi alıcıların mağazada daha uzun qalmasına, isti rəng tonları isə daha tez qərar verməsinə səbəb olur. Bu psixoloji təsir üsulları marketlərin elmi əsaslarla idarə olunduğunu sübut edir.
Xüsusilə böyük marketlərdə “itmə effekti” müşahidə olunur: alıcı məhsul axtararkən daha çox bölmədən keçir və bu proses alış ehtimalını artırır. Beləliklə, market yalnız mal satan yer deyil, istehlak psixologiyasını yönəldən məkandır.

Kiçik dükanlar və yerli bazarlar üçün nəticələr
Marketlərin genişlənməsi kiçik ailə dükanlarının və yerli bazarların mövqeyini zəiflətmişdir. Böyük market şəbəkələri aşağı qiymət, geniş seçim və logistika üstünlükləri ilə kiçik satıcılarla rəqabəti çətinləşdirir. Nəticədə bir çox ölkədə kiçik dükanlar ya bağlanır, ya da market şəbəkələrinə inteqrasiya olunmağa məcbur qalır.
Bu proses iqtisadi baxımdan effektivlik yaratsa da, mədəni və sosial baxımdan itkilərə səbəb olur. Yerli satıcı ilə alıcı arasındakı şəxsi münasibət zəifləyir, icma ruhu tədricən arxa plana keçir.

Marketlərin qida mədəniyyətinə təsiri
Marketlərin yayılması qida mədəniyyətində də ciddi dəyişikliklərə yol açıb. Ənənəvi, mövsümi və yerli məhsulların yerini çox zaman uzunömürlü, paketlənmiş və emal olunmuş qidalar tutur. Bu isə qidalanma vərdişlərinin dəyişməsi ilə yanaşı, sağlamlıq problemlərinin artmasına da təsir göstərir.
Marketlər eyni zamanda qida təhlükəsizliyini və standartlaşdırmanı gücləndirsə də, dad müxtəlifliyinin azalması və “kütləvi istehsal dadı”nın dominant olması kimi problemlər yaradır. Beləliklə, marketlər qida keyfiyyəti ilə rahatlıq arasında bir tarazlıq dilemması yaradır.

Marketlər və sosial bərabərsizlik məsələsi
Marketlərin yerləşdiyi məkanlar da sosial bərabərsizlik kontekstində mühüm rol oynayır. Böyük marketlər adətən şəhər mərkəzləri və ya gəlir səviyyəsi yüksək olan rayonlarda açılır. Bu isə aztəminatlı bölgələrdə yaşayan insanların daha məhdud seçimlə üzləşməsinə səbəb olur.
Bəzi ölkələrdə bu problem “qida səhraları” anlayışı ilə izah edilir — insanların sağlam və keyfiyyətli qidaya çıxışının məhdud olduğu ərazilər. Marketlərin yayılması hər zaman bərabər imkan demək deyil; düzgün planlaşdırılmadıqda sosial fərqləri daha da dərinləşdirə bilər.

Rəqəmsallaşma və market anlayışının yenidən formalaşması
Son illərdə onlayn marketlərin inkişafı klassik market anlayışını dəyişməkdədir. Artıq alıcı fiziki mağazaya getmədən mobil tətbiqlər vasitəsilə sifariş verir və məhsullar bir neçə saat ərzində evinə çatdırılır. Bu, vaxt qənaəti və rahatlıq baxımından böyük üstünlük yaratsa da, sosial əlaqələrin daha da azalmasına səbəb olur.
Eyni zamanda, rəqəmsal marketlər istehlakçının davranışını daha dəqiq izləmək və yönləndirmək imkanı verir. Bu isə etik suallar doğurur: marketlər alıcının seçimlərini nə dərəcədə manipulyasiya edə bilər?

Marketlərin gələcək modeli: haraya doğru gedirik?
Gələcəkdə marketlərin daha çox avtomatlaşdırılmış, kassasız, süni intellektlə idarə olunan modellərə keçəcəyi gözlənilir. Sensor texnologiyaları, üz tanıma sistemləri və fərdi alış tövsiyələri marketləri daha sürətli və fərdiləşmiş edəcək. Lakin bu inkişaf eyni zamanda məxfilik, iş yerlərinin azalması və sosial təcrid kimi riskləri də özü ilə gətirir.