Taxıl ayrı, dron ayrı... - SÖZARDI

Moskva taxıl müqaviləsinə qayıtdı, lakin müqavilələrin taleyi hələ də şübhə altındadır

Rusiya Ukraynadan dünya bazarına çıxarılan kənd təsərrüfatı məhsulları ilə dolu olan gəmilərə Qara dənizdəki humanitar dəhlizlərdən keçməyə icazə verərək, taxıl müqaviləsində iştiraka qayıtdı. Sevastopol körfəzində gəmilərə və infrastruktura pilotsuz təyyarələrin hücumundan sonra Moskva Kiyevdən taxıl dəhlizlərinin hərbi məqsədlər üçün istifadə olunmayacağına dair zəmanət tələb etdi. Türkiyənin vasitəçiliyi sayəsində “Qara dəniz təşəbbüsü”nün həyata keçirilməsini bərpa etmək mümkün olub. Bu arada, qeyd etmək lazımdır ki, sövdələşmə tam olaraq həll olunmayıb, İstanbul razılaşmaları iki həftə ərzində fəaliyyətini dayandıra bilər, əgər...

Moskva "Qara Dəniz Təşəbbüsü"ndə iştirakını dayandırdıqdan sonra beşinci gün onun həyata keçirilməsinə qayıtmaq qərarına gəldi. Dünya ictimaiyyətinin rahatlığı üçün qeyd edək ki, bu müddət ərzində dəniz humanitar dəhlizlərində heç bir ciddi insident baş verməyib. Qara dəniz donanmasının gəmilərinə və infrastrukturuna pilotsuz təyyarə hücumundan sonra Rusiya taxıl müqaviləsində iştirakını dayandırdıqda, Qərb ölkələri bütün dünyada ciddi ərzaq böhranı və Qara dənizdə baş verən dron hücumlarından sonra yaranan təhlükəli vəziyyətdən qaçmaq üçün ard-arda Rusiya Federasiyasını müqavilələrin icrasına qayıtmağa çağırmağa başladılar..

Əvvəlcə hadisələri daim nəzarəti altında saxlayan, iyulun 22-də isə sövdələşmənin bağlanmasına səbəb olan danışıqlarda təşəbbüskar və əsas vasitəçi rolunda çıxış edən rəsmi Ankara Rusiya Federasiyasının qərarından yalnız bir gün sonra prosesə müdaxilə etdi. Bir tərəfdən Türkiyə hakimiyyəti İstanbul razılaşmalarının həyata keçirilməsini zəruri hesab etdiklərini açıqladılar, digər tərəfdən Moskva, Kiyev və Qərbdən fərqli olaraq heç kimi günahlandırmadılar, lakin dəhlizlərin davam edəcəyinə əminliklərini bildirdilər. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın dediyi kimi, “insanlığa xidmət etmək” üçün dəhlizin açılmasını zəruri hesab etdilər.

Eyni zamanda, hətta oktyabrın 29-dan sonra da Türkiyə, BMT və Ukrayna üç nəfərlik İstanbuldakı Birgə Koordinasiya Mərkəzində humanitar dəhlizlər boyu taxıl daşıyan gəmilərin hərəkəti qrafikini əlaqələndirməyə davam etdilər.

Oktyabrın 31-də Rusiya Müdafiə Nazirliyi “təhlükəsizlik dəhlizi boyunca gəmilərin hərəkətinin qəbuledilməz olduğunu” bildirərək Kiyevdən İstanbul razılaşmalarının hərbi məqsədlər üçün istifadə olunmayacağına dair zəmanət tələb etdi. Rusiyanın BMT-dəki daimi nümayəndəsi Vasili Nebenzya elə həmin gün dünya təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının iclasında xəbərdarlıq edib ki, Moskva onun razılığı olmadan buraxılmış gəmilərə nəzarət etmək üçün tədbirlər görməyə məcbur olacaq. Bundan əlavə, Qara dəniz donanmasına hücumlar taxıl müqaviləsinin humanitar ölçüsünə son qoydu.

Bütün bu müddət ərzində Türkiyə və BMT nümayəndələri Rusiya ilə danışıqlar aparırdılar, bunu Rusiya Federasiyası Prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskov da dəfələrlə təsdiqləyib. Taxıl sazişi üzrə təmasların davam etməsi faktını, Moskvanın iştirakının hələ də dayandırılmasına baxmayaraq, cənab Peskov da noyabrın 2-də günortadan sonra Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Rusiyanın sazişin icrasına qayıtması ilə bağlı bəyanatını verərkən açıqladı. Ötən gün cənab Ərdoğanın Rusiya prezidenti Vladimir Putinlə telefon danışığı olub. Daha sonra, görünür, sövdələşməyə qayıtmaqla bağlı məsələlərin əksəriyyəti artıq həll olunub.
Bu və ya digər şəkildə cənab Ərdoğanın sözlərini Rusiyanın Müdafiə Nazirliyi demək olar ki, dərhal təsdiqlədi.

“Beynəlxalq təşkilatın – BMT-nin iştirakı, eləcə də Türkiyənin yardımı sayəsində humanitar dəhlizdən və Ukrayna limanlarından hərbi məqsədlər üçün istifadə olunmaması ilə bağlı Kiyevdən lazımi yazılı təminat almaq mümkün olub. Onları əmin ediblər ki, Rusiya İstanbul razılaşmalarının icrasını bərpa edir.
Vladimir Putin də Rusiyanın sövdələşməyə qayıtdığını açıqlayıb. O, bunu noyabrın 15-16-da G20 sammitinə ev sahibliyi edəcək İndoneziya prezidenti Coko Vidodo ilə telefon danışığında deyib. Kremlin mətbuat xidmətinin məlumatına görə, Putin Rusiya tərəfinin “dünyanın ən yoxsul ölkələrinə humanitar yardım kimi əhəmiyyətli miqdarda taxılı pulsuz təqdim etməyə” hazır olduğunu da qeyd edib. Daha sonra Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının üzvləri ilə görüşdə Vladimir Putin vurğulayıb ki, Ukrayna dəhlizlərdən hərbi məqsədlər üçün istifadə etməmək tələbinə əməl etməsə, Rusiya sazişdən çıxmaq hüququnu özündə saxlayır.

Rusiyanın “Qara dəniz təşəbbüsü”ndə iştirakını bərpa etməsi ilə bağlı xəbər dərhal müsbət beynəlxalq reaksiyaya səbəb olub. Belə ki, ABŞ-ın BMT-dəki səfiri Linda Tomas-Qrinfild CNN telekanalına müsahibəsində əmin edib ki, Vaşinqton Rusiyanın qərarından məmnundur, çünki taxıl müqaviləsi “dünyanı lazımi qida ilə təmin edir”. Almaniyanın xarici işlər naziri Annalena Burbok isə Moskvanın bu addımının dünya birliyinin yekdilliyi sayəsində atıldığını bəyan edib. Onun fikrincə, Rusiya aclıqdan və taxıldan silah kimi istifadə etməyə çalışıb. “Dünya ölkələrinin bu taxıla ehtiyacı var, çünki dünyanın ən yoxsulları bu təcavüzkar müharibədən əziyyət çəkməməlidir”, - xanım Burbok bu barədə Welt telekanalının efirində bildirib. Maraqlıdır ki, Almaniyanın xarici işlər naziri Ankaranın səylərini qeyd etməyi belə lazım bilməyib.
Ancaq Türkiyə özünü kifayət qədər təriflədə bildi. Türkiyə Prezidentinin rəsmi nümayəndəsi İbrahim Kalının sözlərinə görə, bu, “konstruktiv və çoxsəviyyəli türk diplomatiyasının növbəti nailiyyətidir”. Eyni zamanda, cənab Kalın əmin edib ki, Ankara “müharibənin ədalətli və davamlı həllinə nail olmaq üçün səylərini davam etdirəcək”.

Bu arada, xatırladırıq ki, iyulun 22-də İstanbulda bağlanmış sazişlər iki hissədən ibarətdir: taxıl daşınması üçün Ukrayna limanlarının blokdan çıxarılmasına dair sənəd, həmçinin “Rusiya kənd təsərrüfatı məhsullarının və gübrələrin ixracına qoyulan müxtəlif məhdudiyyətlərin aradan qaldırılmasının zəruriliyi haqqında” memorandum. Və Moskvanın hələ də sazişlərin ikinci hissəsinin icrası ilə bağlı böyük sualları var. Ona görə də Rusiyanın “Qara dəniz təşəbbüsü”nün həyata keçirilməsinə qayıtması medalın yalnız bir üzüdür.

Problem ondadır ki, noyabrın 19-da taxıl müqaviləsi uzadılmasa dəhliz fəaliyyətini dayandıracaq.
Noyabrın 2-də xarici işlər nazirinin müavini Andrey Rudenko bildirib ki, müddətin uzadılması məsələsi "bütün əlaqəli amillər nəzərə alınmaqla qərar veriləcək ayrıca məsələdir". Eyni zamanda o, Rusiya taxılının, ərzaq və gübrələrin ixracı ilə bağlı hissənin “çox pis icra olunduğunu” gizlətməyib.

V.VƏLİYEV