Azərbaycanın plastik tullantıların idarə olunması hansı vəziyyətdədir? - ARAŞDIRMA

Azərbaycanın plastik tullantıların idarə olunması sistemi hazırda hələ tam funksional və səmərəli şəkildə qurulmayıb. Plastik qablaşdırma tullantılarının toplanması, çeşidlənməsi və təkrar emalı sahəsində müəyyən təşəbbüslər olsa da, bu iş hələ də geniş sistematik modelə çevrilməyib və yalnız pilot layihələr səviyyəsində həyata keçirilir - məsələn, bəzi şəhərlərdə plastik konteynerlərin quraşdırılması və maarifləndirmə kampaniyaları aparılır. Dövlət və qeyri-hökumət təşkilatlarının birgə təşəbbüsləri ilə forumlar, tədbirlər və layihələr keçirilir ki, bu da ictimaiyyətin problemlə bağlı məlumatlandırılmasına kömək edir. Bununla yanaşı, plastik tullantıların idarə olunması sahəsində struktur problemlər hələ də qalır. Ən böyük çətinliklərdən biri çox hissədə tullantıların düzgün ayrılmaması və çeşidlənməməsidir ki, bu da onların təkrar emal və səmərəli təkrar istifadəyə yönəldilməsini əngəlləyir. Çox vaxt plastik tullantılar yandırılır, çaylar və torpaqlar ətrafında qalır, bu da ekosistemi zədələyir və təbiətə ciddi mənfi təsir göstərir.

Digər əsas problem istehsalçı məsuliyyətinin tam tətbiq olunmamasıdır. Azərbaycanda plastik qablaşdırma tullantılarının idarə edilməsi üçün “istehsalçının genişləndirilmiş məsuliyyəti” mexanizmi hələ tam işlək vəziyyətdə deyil və bir çox hallarda bu sistem sadəcə layihə mərhələsindədir. Bu isə tullantıların çirklənmədən ayrılmasını və təkrar emal üçün vəsaitin toplanmasını zəiflədir. Bununla əlaqədar olaraq, plastik tullantıların artan həcmi həm şəhər ərazilərində, həm də çay sahillərində və turizm zonalarında ətraf mühitə mənfi təsir göstərir və sağ qalma müddəti uzun olan plastik materialların torpaqda və suda uzun müddət qalması ilə bağlı ciddi narahatlıqlar yaranır.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Azərbaycanın idarəetmə sisteminin çətinlikləri
1. sistemli tullantı yığımı və çeşidləmə mexanizmlərinin yetərsizliyi
Hazırda ölkə miqyasında plastik tullantıların səmərəli şəkildə ayrılması üçün vahid, vahid standartlı sistem yoxdur. Belə ki, paytaxt və böyük şəhərlərdə yalnız müəyyən məntəqələrdə konteynerlər yerləşdirilsə də, onların xeyli hissəsi plastik tullantıların qarışıq şəkildə toplanması fenomeni ilə üzləşir. Bu isə təkrar emalı çətinləşdirir və tullantıların böyük hissəsinin yüngül və asan yandırılan və ya ətraf mühitə atılan halda qalmasına səbəb olur. Bu yanaşma eyni zamanda plastik materialların təkrar emal üçün yararlı hissəsini azaldır və sonda sistemin effektivliyini zəiflədir.
2. qanunvericilik və məsuliyyət mexanizmlərinin tamamlanmaması
Azərbaycanın tullantıların idarə olunması ilə bağlı qanunvericilik bazası mövcuddur və dövlət proqramları qəbul olunub, lakin real tətbiq və nəzarət mexanizmləri hələ yetərincə güclü deyil. Bu da nəticədə istehsalçıların və istehlakçıların məsuliyyətini tam təmin etməyə mane olur. Belə ki, bəzi hüquqi mexanizmlər hələ yekunlaşdırılmadığı üçün plastik tullantıların idarə olunması sisteminin optimallaşdırılması gecikir.
3. ictimai maarifləndirmənin az olması
Azərbaycanda plastik tullantıların təhlükələri ilə bağlı ictimaiyyətin məlumatlandırılması böyük səviyyədə aparılsa da, bu sahədə əhali davranışını dəyişəcək geniş maarifləndirmə və uzunmüddətli təhsil proqramları hələ kifayət qədər deyil. Bu da nəticəsində plastik materialların tullantı kimi atılmasına və düzgün toplanmamasına səbəb olur.

Almaniya depozit-qaytarma (Pfand) modeli
Almaniya dünyada depozit-qaytarma (Pfand) sisteminin ən uğurlu nümunəsi hesab olunur. Bu sistem plastik, şüşə və alüminium içki qabları üçün tətbiq olunur və alıcı içki satın alarkən kiçik depozit ödəyir. Qab boşaldıqdan sonra alıcı bu qabı supermarket və ya qəbula yerlərdə geri qaytardıqda onu ödədiyi depozit geri alır. Bu yanaşma istehlakçını qablaşdırma materialını tullantı olaraq atmamaq üçün stimullaşdırır və təkrar emal prosesini gücləndirir.
Pfand sistemi nəticəsində Almaniyada təkrar emal üçün qabların geri qaytarma nisbəti çox yüksəkdir. Beynəlxalq mənbələr göstərir ki, təkcə içki qabları üzrə bu nisbət təxminən 98 % səviyyəsinə çatır və bu, dünyada qeydə alınan ən yüksək təkrar emal göstəricilərindən biridir.
Almaniya modeli daha çox depozit dəyərinin məqbul və alıcılar üçün rahat şəkildə geri alınması, geniş qəbula məntəqələrinin mövcudluğu və qanunvericiliklə stimullaşdırılması ilə seçilir. Sistem həm dəfəlik (single-use) PET plastik şüşələri, həm də çox dəfə istifadə oluna bilən şüşə və plastik qabları əhatə edir və bu, təkrar emal və yenidən istifadə dövriyyənində əhəmiyyətli rol oynayır.

Müqayisəli təhlil: hansının daha effektli mexanizm olduğunu müəyyənləşdirmək
Azərbaycan modeli
Azərbaycanda plastik tullantıların idarə olunması sistemi qismən mərhələli və yanaşma olaraq hələ formalaşma mərhələsindədir. Müxtəlif pilot layihələr və təşəbbüslər olmasına baxmayaraq, sistemin ümumi cavabdehlik mexanizmi, tullantıların çeşidlənməsi, təkrar emalı və istehsalçı məsuliyyəti kimi künc problemləri hələ də həll olunmamışdır. Buna görə də plastik tullantıların səviyyəsi hələ də yüksəkdir və bu tullantıların böyük hissəsinin düzgün şəkildə idarə olunması çətinliyi qalmaqdadır.
Almaniya Pfand sistemi
Almaniya depozit-qaytarma modeli, təkcə tullantıların toplanmasını deyil, həm də istehlakçı davranışını dəyişdirməkdə güclü təsir göstərir. Yüksək geri qaytarma nisbəti və sistemin geniş qəbul olunması ilə bu mexanizm tullantıların axını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır və təkrar emalın yüksək səviyyədə həyata keçirilməsinə şərait yaradır.

Hansı yanaşma daha effektiv nəticə verə bilər?
Araşdırmalar göstərir ki, təkrar emal və tullantının azaldılması üçün yalnız mövcud qanunvericilik yetərli deyil. İstehlakçı davranışının dəyişdirilməsi, faizlə geri qaytarma mexanizmi, istehsalçılara məsuliyyət yükünün qoyulması və tullantı həcminin azaldılması üçün daha güclü stimullar tələb olunur.
Bu baxımdan, Almaniya Pfand modelinin tətbiqi Azərbaycan üçün bir çox faydalı elementləri özündə cəmləşdirir:
-istehlakçıların davranışını dəyişdirmə potentialı
-yüksək təkrar emal nisbəti
-sistemin geniş qəbul olunması və istifadəsi üçün stimullar
Belə bir depozit-qaytarma yanaşmasının ölkədə tətbiqi plastik tullantıların idarə edilməsində daha effektli nəticə verə bilər, xüsusilə istehsal və istifadə mərhələləri arasında ciddi məsuliyyət mexanizmi yaradır. Bu isə tullantıların miqdarını azaldaraq ətraf mühitə zərərin azaldılmasına və uzun müddətli davamlı idarəetmə sisteminin qurulmasına kömək edə bilər.

Nəticə...
Azərbaycanda plastik tullantıların idarə olunması sistemi hələ tam şəkildə formalaşmayıb və böhranla mübarizədə bir sıra struktur problemlər üzə çıxır. Plastik tullantıların düzgün ayrılmaması, təkrar emalın səmərəsizliyi və istehsalçı məsuliyyət mexanizminin yetərsizliyi bu çətinlikləri artırır. Buna qarşılıq olaraq, Almaniyanın depozit-qaytarma modeli kimi sistemlər plastik tullantıların idarə olunmasına çox güclü təsir göstərir.

Bu cür modeli özündə əks etdirən stimullaşdırıcı mexanizmlər Azərbaycan üçün də potensial olaraq daha effektiv nəticələr verə bilər və ölkədə plastik tullantıların idarə olunmasının daha dayanıqlı, sistemli formaya çevrilməsi üçün faydalı təcrübə təşkil edə bilər.