Tarixi qardaşlıqdan strateji müttəfiqliyə və yeni mərhələyə - GÜNDƏM

Azərbaycan və Özbəkistan münasibətləri son illərdə türk dünyasında ən sürətlə inkişaf edən və ən çoxşaxəli əməkdaşlıq modellərindən birinə çevrilib. Bu münasibətlərin təməlində yalnız müasir dövlətlərarası maraqlar deyil, əsrlər boyu formalaşmış tarixi, mədəni və mənəvi yaxınlıq dayanır. Bakı ilə Daşkənd arasında siyasi dialoqun intensivləşməsi, iqtisadi və nəqliyyat layihələrinin genişlənməsi, Qarabağın bərpasında Özbəkistanın iştirakı, Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlığın dərinləşməsi və nəhayət, münasibətlərin müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlməsi iki ölkənin gələcək perspektivlərinin kifayət qədər geniş olduğunu göstərir.

Bu baxımdan Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 23–24 avqust 2026-cı il tarixlərində Özbəkistana dövlət səfəri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Səfər Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin dəvəti ilə həyata keçirilir. Özbəkistan Prezidentinin rəsmi məlumatına görə, səfər çərçivəsində yüksək səviyyəli danışıqların, Azərbaycan–Özbəkistan Ali Dövlətlərarası Şurasının üçüncü iclasının keçirilməsi, beynəlxalq və regional məsələlərin müzakirəsi, həmçinin yeni sənədlər paketinin imzalanması və bir sıra iqtisadi-humanitar layihələrin başlanması gözlənilir.

Tarixin dərinliklərindən gələn yaxınlıq

Azərbaycan və özbək xalqları arasındakı münasibətlərin kökləri müasir diplomatik əlaqələrdən çox-çox əvvələ gedib çıxır. Böyük İpək Yolunun əsas marşrutlarından biri məhz Azərbaycanı Mərkəzi Asiyanın qədim şəhərləri ilə birləşdirib. Bakı və Xəzər sahilləri ilə yanaşı, Buxara, Səmərqənd və Xivə kimi şəhərlər əsrlər boyu ticarət, elm və mədəniyyət mübadiləsinin mühüm mərkəzləri olub. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin məlumatlarında da xalqlarımız arasında tarixi ticarət və elmi əlaqələrin mövcudluğu, İçərişəhərdəki Buxara karvansarası kimi nümunələr qeyd olunur.

Bu tarixi yaxınlıq ortaq dil, mədəniyyət, adət-ənənələr, mənəvi dəyərlər və türk-islam sivilizasiyasının ümumi irsi ilə daha da möhkəmlənib. Ona görə də Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərini yalnız diplomatik və iqtisadi əlaqələr çərçivəsində qiymətləndirmək kifayət deyil. Burada xalqlar arasında formalaşmış xüsusi mənəvi bağlılıq da mühüm rol oynayır.

Müasir dövlətlərarası münasibətlərin hüquqi əsası isə 2 oktyabr 1995-ci ildə diplomatik əlaqələrin qurulması ilə yaradılıb. Azərbaycanın Özbəkistandakı səfirliyi 1996-cı ildə, Özbəkistanın Azərbaycandakı səfirliyi isə 1998-ci ildə fəaliyyətə başlayıb.

Müstəqilliyin ilk illərindən etibarən iki ölkənin liderləri arasında qarşılıqlı səfərlər münasibətlərin siyasi dayaqlarını möhkəmləndirib. 1996-cı ilin mayında Özbəkistan Prezidenti İslam Kərimovun Azərbaycana rəsmi səfəri zamanı iki ölkə arasında dostluq və əməkdaşlıq haqqında müqavilə də daxil olmaqla, mühüm sənədlər paketi imzalanıb. 1997-ci ilin iyununda isə Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin Özbəkistana rəsmi səfəri əlaqələrin daha da inkişafına mühüm impuls verib.
Heydər Əliyev–İslam Kərimov münasibətləri Azərbaycan–Özbəkistan dostluğunun siyasi tarixində xüsusi yer tutur. Bu münasibətlər sonrakı dövrlərdə iki ölkənin liderləri arasında yaranan etimad mühitinin də əsasını qoyub. 2022-ci ildə Daşkənddə Heydər Əliyev meydanının açılması bu tarixi irsə verilən yüksək qiymətin simvolik ifadələrindən biri oldu.

İlham Əliyev–Şavkat Mirziyoyev dialoqu: yeni yüksəliş mərhələsi

Azərbaycan–Özbəkistan əlaqələrinin xüsusilə sürətlə inkişaf etdiyi dövr Şavkat Mirziyoyevin Özbəkistan Prezidenti kimi fəaliyyətə başlamasından sonra daha aydın nəzərə çarpır. İlham Əliyev və Şavkat Mirziyoyev arasında formalaşan şəxsi dostluq və qarşılıqlı etimad münasibətlərin praktiki məzmununun genişlənməsinə ciddi təsir göstərib.

Son illərdə prezidentlər arasında qarşılıqlı səfərlərin və görüşlərin intensivliyi diqqət çəkir. Azərbaycan Prezidentinin 2026-cı il avqustun 21-də Özbəkistan Milli İnformasiya Agentliyinə verdiyi müsahibədə bildirildiyi kimi, son beş ildə iki ölkə liderləri səviyyəsində 15 qarşılıqlı səfər və çoxsaylı təmaslar həyata keçirilib. Prezident İlham Əliyev Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin hazırda ən yüksək mərhələyə — müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldiyini vurğulayıb.

2022-ci ildə İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri, 2023-cü ildə qarşılıqlı yüksək səviyyəli görüşlər, 2024-cü ilin avqustunda Azərbaycan Prezidentinin Daşkəndə dövlət səfəri və 2025-ci ilin iyulunda Şavkat Mirziyoyevin Azərbaycana dövlət səfəri bu dinamikanın əsas mərhələlərindəndir.

Xüsusilə 2024-cü ilin avqustunda Daşkənddə imzalanan Azərbaycan–Özbəkistan Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə tarixi əhəmiyyət daşıyır. Bu sənədlə münasibətlər strateji tərəfdaşlıqdan daha yüksək siyasi səviyyəyə qaldırılıb. 2025-ci ilin iyulunda Bakıda keçirilən Ali Dövlətlərarası Şuranın ikinci iclasında isə tərəflər müttəfiqlik münasibətlərinin praktiki məzmunla zənginləşdirilməsi istiqamətində yeni addımlar müəyyənləşdiriblər.

2025-ci ildə Azərbaycan və Özbəkistan arasında müttəfiqlik münasibətlərinin həyata keçirilməsi üzrə 2025–2029-cu illər üçün “Yol Xəritəsi”nin qəbul edilməsi də mühüm hadisə oldu. Beləliklə, siyasi bəyanatlar konkret fəaliyyət istiqamətləri ilə tamamlandı.

Qarabağ amili: qardaşlığın real ifadəsi

Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin emosional və mənəvi baxımdan ən mühüm istiqamətlərindən biri Özbəkistanın Qarabağın bərpasında iştirakı olub. Özbəkistan işğaldan azad edilmiş Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəbin tikintisini həyata keçirib. Məktəbin açılışı 23 avqust 2023-cü ildə Azərbaycan və Özbəkistan prezidentlərinin iştirakı ilə baş tutub.

Bu layihənin əhəmiyyəti onun yalnız infrastruktur layihəsi olmasından ibarət deyil. Qarabağda yeni həyatın qurulmasına dost və qardaş dövlətin birbaşa töhfəsi Azərbaycan cəmiyyətində xüsusi mənəvi məna daşıyır. Prezident İlham Əliyev də Özbəkistanın Qarabağın bərpasına yardım göstərmək təşəbbüsünü irəli sürən ilk ölkə olduğunu və bu dəstəyi yüksək qiymətləndirdiyini dəfələrlə vurğulayıb.

2025-ci ildə isə Bakı ilə Daşkənd arasında bu mənəvi körpünün başqa bir simvolik ifadəsi ortaya çıxdı: Bakıda “Özbəkistan” parkının təməli qoyuldu. Beləliklə, Daşkənddə Heydər Əliyev meydanı və Bakıda “Özbəkistan” parkı iki xalqın qarşılıqlı ehtiramının şəhər məkanındakı simvollarına çevrilir.

TDT çərçivəsində yeni imkanlar

Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin son illərdəki inkişafını Türk Dövlətləri Təşkilatından kənarda təsəvvür etmək mümkün deyil. Özbəkistan 2019-cu ildə Bakıda keçirilən Türk Şurasının VII Zirvə Görüşündə təşkilata tamhüquqlu üzv qəbul edilib. Bu hadisə Türk dünyasının siyasi və iqtisadi inteqrasiyası baxımından mühüm mərhələ idi. Təşkilatın məlumatına görə, Özbəkistanın üzvlüyü Naxçıvan Sazişinin imzalanmasının 10-cu ildönümünə təsadüf edib və Bakıda keçirilən zirvə görüşünün ən mühüm nəticələrindən biri olub.

Özbəkistanın TDT-yə tamhüquqlu üzv olması Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinə ikitərəfli formatdan əlavə çoxtərəfli platformada da yeni imkanlar yaradıb. Bakı və Daşkənd artıq ticarət, investisiya, nəqliyyat, rəqəmsal transformasiya, mədəniyyət, təhsil və digər istiqamətlər üzrə yalnız iki dövlət arasında deyil, Türk dünyasının daha geniş inteqrasiya prosesinin iştirakçıları kimi çıxış edirlər.

2024-cü ildə Şuşada keçirilən TDT-nin qeyri-rəsmi Zirvə Görüşü, həmin ilin noyabrında Bişkekdə keçirilən XI Zirvə Görüşü və 2025-ci ildə Qəbələdə təşkil olunan XII Zirvə Görüşü Türk dövlətləri arasında əlaqələrin institusional dərinliyini artırıb. 2025-ci il Qəbələ Zirvəsi Azərbaycanın ev sahibliyi etdiyi və “Regional sülh və təhlükəsizlik” mövzusuna həsr olunan mühüm tədbir kimi tarixə düşüb.

TDT çərçivəsində əməkdaşlığın mahiyyəti də dəyişir. Əvvəllər əsasən mədəni-humanitar əlaqələrlə assosiasiya olunan türk əməkdaşlığı indi iqtisadi inteqrasiya, nəqliyyat dəhlizləri, rəqəmsal iqtisadiyyat, yaşıl inkişaf, təhlükəsizlik və investisiyalar kimi sahələri əhatə edir. 2024-cü il Bişkek Zirvəsində rəqəmsal iqtisadiyyat, yaşıl maliyyə, kosmik fəaliyyət və digər istiqamətlər üzrə yeni mexanizmlərin qəbul edilməsi bu dəyişimin göstəricisidir.

Azərbaycan və Özbəkistan üçün TDT xüsusilə mühüm platformadır. Çünki iki ölkə coğrafi baxımdan Xəzər dənizi ilə ayrılmış olsa da, Orta Dəhliz vasitəsilə vahid nəqliyyat və logistika məkanının bir hissəsinə çevrilirlər.
Orta Dəhliz və iqtisadi əməkdaşlığın genişlənməsi

Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin gələcəyində iqtisadiyyat və nəqliyyat xüsusi yer tutur.
Prezident İlham Əliyevin 2026-cı il müsahibəsində açıqladığı məlumatlara görə, 2024-cü ildə Azərbaycanla Özbəkistan arasında əmtəə dövriyyəsi 252 milyon ABŞ dolları olub. 2025-ci ilin yanvar-sentyabr aylarında isə ticarət dövriyyəsi əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 87,5 faiz artaraq 319 milyon dollara çatıb. Bundan başqa, 2023-cü ildə 500 milyon ABŞ dolları kapitalı nəzərdə tutan Azərbaycan–Özbəkistan İnvestisiya Şirkəti yaradılıb.

Sənaye kooperasiyası da sürətlə genişlənir. Xankəndidə Azərbaycan və Özbəkistanın birgə iştirakı ilə yaradılan tikiş fabriki iki ölkə arasında sənaye əməkdaşlığının simvolik nümunələrindəndir. Özbəkistan şirkətlərinin Azərbaycanda müxtəlif sahələrə sərmayə qoyması, Azərbaycan şirkətlərinin isə Özbəkistan bazarında fəallaşması qarşılıqlı iqtisadi maraqların genişləndiyini göstərir.

Nəqliyyat sahəsində isə əsas perspektiv Orta Dəhlizlə bağlıdır. Çin–Mərkəzi Asiya–Xəzər–Azərbaycan–Gürcüstan–Türkiyə və Avropa istiqamətində formalaşan bu marşrut Özbəkistanın dünya bazarlarına çıxış imkanlarını genişləndirir, Azərbaycanın isə Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında mühüm tranzit həlqə kimi rolunu gücləndirir.

2024-cü ildə Azərbaycanla Özbəkistan arasında tranzit daşımaların həcmi 1,3 milyon tondan çox olub və əvvəlki illə müqayisədə 18 faizdən artıq artım qeydə alınıb. Bu əməkdaşlıq yalnız yükdaşımalarla məhdudlaşmır. Dəmir yollarının, limanların, logistika mərkəzlərinin və rəqəmsal gömrük sistemlərinin inkişafı iki ölkənin iqtisadiyyatlarını daha sıx bağlaya bilər.

Humanitar və mədəni əlaqələr

Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin gücü yalnız siyasi və iqtisadi göstəricilərlə ölçülmür. Mədəniyyət və humanitar sahədə də son illər əhəmiyyətli canlanma müşahidə olunur. 2023-cü ildə Azərbaycanda Özbəkistan Mədəniyyəti Günləri, 2024-cü ildə Özbəkistan Elm və Mədəniyyət Günləri, eləcə də Özbəkistanda Azərbaycan Mədəniyyəti Günləri və Xivədə Şuşa günləri keçirilib. Bir sıra Azərbaycan və Özbəkistan şəhərləri arasında qardaşlaşma və tərəfdaşlıq əlaqələri yaradılıb.

Bu prosesin mühüm nəticələrindən biri xalqların bir-birini yalnız diplomatik səviyyədə deyil, birbaşa insan təmasları vasitəsilə daha yaxından tanımasıdır. Universitetlər, elm müəssisələri, media, qeyri-hökumət təşkilatları, şəhərlər və regionlar arasında əlaqələrin genişlənməsi uzunmüddətli münasibətlərin sosial bazasını möhkəmləndirir.

23–24 avqust 2026-cı il dövlət səfəri: gündəmdə nə var?

Bu gün, avqustun 23-də Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri başlayıb. Səfərin Daşkənddə xüsusi hazırlıq şəraitində keçirildiyi, şəhərin küçələrində Azərbaycan və Özbəkistan bayraqlarının yanaşı yerləşdirildiyi barədə məlumatlar yayılıb.

Səfərin əsas siyasi hadisəsi Azərbaycan–Özbəkistan Ali Dövlətlərarası Şurasının üçüncü iclası olacaq. Bu format 2023-cü ildə yaradılıb və artıq iki dəfə — 2024-cü ilin avqustunda Daşkənddə, 2025-ci ilin iyulunda Bakıda — toplanıb. Üçüncü iclasın keçirilməsi Şuranın iki ölkə arasında münasibətlərin uzunmüddətli inkişaf strategiyasının müəyyənləşdirilməsində mühüm institusional mexanizmə çevrildiyini göstərir.

Səfər çərçivəsində siyasi dialoqla yanaşı, iqtisadi, investisiya, sənaye, nəqliyyat, logistika və humanitar əməkdaşlığın yeni mərhələsinin müzakirəsi gözlənilir. Özbəkistan Prezidentinin rəsmi saytında danışıqların yekununda geniş sənədlər paketinin imzalanmasının, bir sıra iqtisadi və humanitar layihələrin işə salınmasının nəzərdə tutulduğu bildirilir.

Səfərin Bakının və Daşkəndin daha geniş regional gündəliyi baxımından da əhəmiyyəti var. Azərbaycan Cənubi Qafqazı Xəzər və Mərkəzi Asiya ilə birləşdirən əsas nəqliyyat və enerji qovşaqlarından biri kimi çıxış edir. Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın ən böyük və strateji əhəmiyyətli dövlətlərindən biri olaraq bu coğrafiyanın iqtisadi potensialında mühüm rol oynayır. İki ölkənin əməkdaşlığının dərinləşməsi beləliklə yalnız ikitərəfli münasibətlərə deyil, Xəzər–Mərkəzi Asiya əlaqələrinin bütövlükdə inkişafına təsir göstərə bilər.

Yeni mərhələnin əsas istiqamətləri

Münasibətlərin bundan sonrakı mərhələsində bir neçə istiqamət xüsusilə diqqət çəkir. Birincisi, müttəfiqlik münasibətlərinin institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsi. 2024-cü ildə imzalanmış Müttəfiqlik Müqaviləsi və 2025–2029-cu illər üçün “Yol Xəritəsi” siyasi münasibətlərin konkret fəaliyyət mexanizmləri ilə təmin olunmasına imkan yaradır. İkincisi, Orta Dəhlizin inkişafı. Azərbaycan və Özbəkistanın bu layihədə fəal iştirakı iki ölkəni Avrasiya nəqliyyat sisteminin mühüm həlqələrindən birinə çevirə bilər. Üçüncüsü, iqtisadi və sənaye kooperasiyasının genişləndirilməsi. Qarşılıqlı investisiyaların artırılması, birgə müəssisələrin yaradılması və üçüncü ölkələrdə ortaq layihələrin həyata keçirilməsi üçün siyasi iradə artıq formalaşıb. Dördüncüsü, TDT çərçivəsində türk dövlətlərinin inteqrasiyasının gücləndirilməsi. Azərbaycan və Özbəkistan burada həm siyasi, həm iqtisadi, həm də mədəni gündəliyin əsas iştirakçıları sırasındadır. Beşincisi, humanitar və mədəni bağların dərinləşdirilməsi. Bu istiqamət münasibətlərin uzunmüddətli və dayanıqlı xarakter alması üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri bu gün artıq sadəcə iki dost və qardaş ölkənin münasibətləri deyil. Bu əlaqələr siyasi müttəfiqlik, iqtisadi tərəfdaşlıq, regional nəqliyyat əməkdaşlığı və türk dünyasının inteqrasiyasını birləşdirən çoxşaxəli strateji modelə çevrilib. 1995-ci ildə diplomatik münasibətlərin qurulmasından keçən üç onillik ərzində Bakı ilə Daşkənd arasında münasibətlər böyük məsafə qət edib. Heydər Əliyev–İslam Kərimov dövründə formalaşdırılan dostluq təməli, İlham Əliyev–Şavkat Mirziyoyev dialoqu dövründə yeni məzmun qazanaraq strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlib.

Özbəkistanın 2019-cu ildə TDT-yə tamhüquqlu üzv olması isə Azərbaycanla münasibətlərə daha geniş türk dünyası kontekstində yeni imkanlar gətirib. Bu gün iki ölkə TDT daxilində siyasi həmrəyliyin, iqtisadi inteqrasiyanın, nəqliyyat bağlantılarının və humanitar yaxınlaşmanın fəal tərəfdarlarıdır. Prezident İlham Əliyevin 23–24 avqust 2026-cı il tarixlərində Özbəkistana dövlət səfəri məhz bu inkişaf xəttinin növbəti mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilər. Ali Dövlətlərarası Şuranın üçüncü iclası, gözlənilən yeni sənədlər və layihələr Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin siyasi bəyanatlardan konkret nəticələrə doğru hərəkət etdiyini göstərir.

Bütün bunların fonunda Azərbaycan və Özbəkistanın qarşısında yalnız ikitərəfli münasibətləri dərinləşdirmək deyil, həm də Xəzər hövzəsi ilə Mərkəzi Asiyanı daha sıx birləşdirən yeni regional əməkdaşlıq modeli formalaşdırmaq imkanı dayanır. Tarixi İpək Yolunun üzərində yerləşən iki qardaş ölkənin müasir dövrdə qurduğu bu yeni körpü siyasi müttəfiqlikdən iqtisadi inteqrasiyaya, mədəni yaxınlıqdan regional bağlantılara qədər geniş bir məkanı əhatə edir.

Bu baxımdan Bakı–Daşkənd münasibətlərinin hazırkı mərhələsini yalnız keçmişin mirası kimi deyil, türk dünyasının və bütövlükdə Avrasiyanın gələcək geosiyasi və iqtisadi xəritəsinin formalaşmasına təsir göstərə biləcək strateji tərəfdaşlıq nümunəsi kimi qiymətləndirmək mümkündür.

V.VƏLİLİ