“Şimal axını” və məhv olan qaz xəyalı - ANALİZ

Mütəxəssislər yeni zərbələrdən qorxurlar

Sentyabrın 26-da Baltik dənizinin dibi ilə Rusiyadan Avropaya çəkilmiş “Şimal axını 2” qaz kəmərində baş verən partlayış bütün Avropanı titrətdi. Hadisənin texniki nasazlıq, yaxud terror aktı nəticəsində baş verdiyi barədə çoxsaylı versiyalar səsləndirildi, xüsusən də uydurma xəbərlər havada uçdu. “Şimal axını 2” qaz kəmərinin operatoru olan “Nord Stream 2 AG” şirkəti bir kəmərdə təzyiqin kəskin azaldığını bildirəndən sonra üç sızma məlum oldu, sentyabrın 29-da İsveç Sahil Mühafizəsi dördüncü qaz sızmasını aşkar etdi.
“Şimal axını”nda baş verən partlayışlardan sonra Avropada yanacaqla bağlı vəziyyətin pisləşməsi riski ciddi şəkildə artdı. Təxribat Avropada qaz təchizatı ilə bağlı mövcud vəziyyəti kökündən dəyişmək üçün heç nə etməsə də, kritik enerji infrastrukturuna yeni zərbələr endirmək qorxusunu artırdı. Üstəlik, bu həftənin əvvəlinə qədər problemin həll oluna biləcəyi variantı olsa da bu hələlik baş vermədi, əvəzində enerji qiymətləri artdı. Əvvəlki səviyyəsinə qayıdacağı isə mümkün görünmür.

Lakin “Şimal axını” dəniz qaz kəmərini mahiyyət etibarı ilə məhv edən bir sıra partlayışlar onu deməyə əsas verir ki, bu ümidlərin yaxın gələcəkdə özünü doğrultacağını gözləmək olmaz. Əksinə, vəziyyətin daha da pisləşməsi riski artıb. Təxribat səbəbindən Avropada ucuz qazın bir daha olacağını indi heç kim gözləmir. Nəticələr mənfi olacaq, qiymətlər yalnız qaz kəmərinin normal işlədiyi vaxt eyni və ya qismən yüksək ola bilər.
Əvvəllər düşünülürdü ki, Avropa nəhayət Rusiyanın təzyiqinə tab gətirə və sanksiyaları yumşalda və ya hətta ləğv edə bilər. Üstəlik, Rusiyanın nə zaman güzəştə gedəcəyi variantı da istisna edilməmişdi. Ukraynada hadisələr necə inkişaf etsə də, bazarda vəziyyət normallaşacaqdı. Ancaq ən vacib qaz kəməri olmadan bunu etmək daha çətindir. Hələlik dünya bazarlarında qiymətlər Baltik dənizinin dərinliklərindəki “hücuma” sakit reaksiya verib. Natland analitiki Piotr Barton bildirib ki, qaz kəməri artıq bir aydır işləmir və bazar onu qısa müddətdə qiymətə daxil edib və buna görə də çox dəyişməyib. Lakin ekspertin fikrincə, nəticələr uzunmüddətli perspektivdə hiss olunacaq.

Qış üçün Çexiya yaxınlığındakı anbarlar tamamilə qazla doludur və üstəlik, bu ölkəyə Norveçdən və okeanın o tayından qaz gəlir. Əhaliyə satılan qazın qiymətində güzəştlər də ola bilər. Bununla belə, qaz kəmərində yaranan dəlik dövlət büdcəsində kəsirə gətirib çıxaracaq, sonda qazın qiyməti nə qədər baha olsa, onun qiymət tavanı bir o qədər baha olacaq.

İndiyə qədər bazar Rusiya Federasiyasının klapanları sıxmağa davam edəcəyinə ümid edirdi, lakin indi tam hüquqlu tədarüklərə qayıtmaq tamamilə mümkün deyil. Bundan əlavə, enerji infrastrukturuna yeni hücumlar da istisna oluna bilməz. Əgər kimsə dənizin dibindəki boruları partladıbsa, o zaman quruda şəbəkələri sıradan çıxara bilər. "Bu səbəbdən bazarda gərginlik və qiymətlər artacaq.

Norveçdən gələn qaz kəməri zədələnərsə, Avropa ciddi böhrandan qaça bilməz

Bazarın bir hissəsi “Şimal axını” qaz kəməri ilə təchizatın bərpa olunacağına və gələn qışda anbarı yenidən doldurmağın mümkün olacağına ümid edirdi. İndi bu seçim getdi. Amma Rusiya Federasiyası qazı yenidən tam həcmdə vermək istəsə, bunun üçün hələ də işləyən iki qaz kəmərindən istifadə edə bilər. Biri Belarusdan, ikincisi isə Ukraynadan keçir.

Maraqlı sual yaranır, Rusiya qazı Avropaya getsə kimə lazım olacaq? Polşanın buna qətiyyən ehtiyacı yoxdur. Çexiya kimi dövlətlərə gəlincə, bu ölkə Qərbdən gələn tədarüklər hesabına ehtiyaclarını ödəyə bilir.
“Şimal axını”na hücumların arxasında kimin dayandığı hələ də bəlli deyil. Qərb mümkün günahkar kimi Rusiya Federasiyasını günahlandırır, Moskva isə Amerika Birləşmiş Ştatlarına işarə edir. Məhz bu iki ölkənin təxribat üçün həm imkanı, həm də səbəbləri var. Onun miqyası terror qruplaşmasının iştirakını istisna edir və ekspertlər hücumun hansısa dövlətin ordusunun iştirakı olmadan baş vermədiyini ehtimal edirlər.

Şimal axınında təxribatın pərdəarxası

“Şimal axını”nın hər iki xəttində aşkar edilən qaz sızması və təzyiqin düşməsi nəticəsində Rusiyadan Avropaya mavi yanacağın tədarükü formal olaraq qeyri-mümkün olub. İndi Aİ Rusiya qazından yox, daha bahalı Amerika qazından asılıdır.

“Şimal axını 1” və “Şimal axını 2” qaz kəmərlərində baş verən qəzadan və bu xətlər üzrə Avropaya qaz nəqlinin dayandırılmasından sonra yəqin ki, çoxlarına elə gəldi ki, bu təxribatın arxasında kimin dayanmasından və onun icraçısının kim olmasından asılı olmayaraq, ABŞ günahlandırılacaq. Çünki səbəblər də az deyil. Vaşinqton Rusiyadan Aİ ölkələrinə təzyiq kozırını aradan qaldırmaq üçün bu təxribatı törədə bilər. Bundan əvvəl sanksiyaların ləğvinə nail olmaq və Aİ-ni güzəştə getməyə məcbur etmək üçün də bu üsuldan istifadə edə bilər. Bundan əlavə, qəza ilə demək olar ki, eyni vaxtda üçüncü Baltik Boru Kəməri, yəni Avropa qitəsini və Norveçi birləşdirən iki qaz kəməri üzərində işlər artmağa başlamışdı. Ola bilsin ki, Rusiyanın Avropaya enerji resurslarının tədarükü ilə bağlı kozırlardan məhrum olması ehtimalı daha böyükdür və qəzanın kim tərəfindən törədilə biləcəyinə aydınlıq gətirir. Ola bilsin ki, Avropanın Rusiya enerji daşıyıcılarından asılılığından “narahatlıq” ifadə edən və Rusiyaya alternativ olaraq Avropaya öz maye qazını təklif edən ABŞ bu partlayışların arxasında dayanır. Bəs bu, Avropanın özü üçün nəyisə dəyişirmi?
Dünya mediasının "təxribat aktları" adlandırmağa başladığı Baltik dənizində Rusiya qaz kəmərlərində baş vermiş qəzadan bir gün sonra, sentyabrın 27-də daha bir əlamətdar hadisə baş verir. Növbəti “Baltik qaz kəməri”nin açılışı oldu. Baltik dənizinin dibi ilə çəkilmiş Norveç-Polşa xətti istifadəyə verildi. Çoxları da bu iki hadisə arasında əlaqə axtarmağa başladı. Baltic Pipe adlanan qaz kəməri son illərdə Avropa İttifaqına zülm edən Rusiyanın enerji resurslarından asılılığı azaltmaq üçün nəzərdə tutulmuşdu. Bu ümumavropa qaz kəmərinin gücü ildə 10 milyard kubmetrdir. Lakin bu yaxınlarda istifadəyə verilmiş qaz kəmərinin yalnız bu ilin noyabrında, yəni qış mövsümünün lap əvvəlində tam gücü ilə işləyə biləcəyi gözlənilir.

Xatırladaq ki, bu ilin aprelində Polşa Rusiyadan tədarük olunan təbii qazın pulunu rublla ödəməkdən imtina edib və beləliklə, Yamal-Avropa kəməri ilə Rusiyadan əvvəllər aldığı qazı itirib. Onu da xatırladaq ki, açılışına polşalı siyasətçilərin çox sevindiyi Baltik qaz kəmərinin əsas vəzifəsi heç də Polşaya çatdırılma deyil. Daha doğrusu, kəmər daha qlobal Şimal-Cənub Avropa qaz dəhlizinin bir hissəsidir və o, sonrakı mərhələdə Skandinaviya qazını Adriatik və Egey dənizlərinin sahillərində yerləşən Avropa ölkələrinə çatdırmalıdır.
Onu da qeyd etmək maraqlıdır ki, “Şimal axını”na fiziki ziyan (bunun qəza və ya qəsdən törədilmiş təxribat olub-olmaması hələ istintaq tərəfindən göstərilməyib) və Baltik qaz kəmərinin açılışı Rusiya və Avropanın indiki münasibətləri fonunda baş verib. Həm qaz tədarükü, həm də ümumilikdə Ukrayna münaqişəsi üzrə danışıqların əsas qayəsini təşkil edirdi. İndi bu danışıqlar bütün mənasını itirir - Rusiya qaz kəmərləri zədələnib və təmirə ehtiyacı var, Rusiya artıq Avropaya təzyiq vasitəsi olan qaza malik deyil. Rusiyaya qarşı tarixi düşmənçiliyi olan Polşa da bu təzyiqlərdən qismən sığortalanmış olur. Üstəlik, Polşanın Rusiyaya qarşı düşmənçiliyi o qədər güclüdür ki, bəzən onun bu düşmənçiliyində hətta öz maraqlarının zərərinə Rusiyanı daha da pisləşdirmək üçün hərəkət etməyə hazır görünür. İndi isə hətta qaz paylama səlahiyyətlərini öz üzərinə götürsə belə, Polşa çətin ki, müstəqil hərəkət edə bilsin. Çünki bu, onun öz qazı deyil, tranzit qazıdır, ikincisi, artıq qeyd olunduğu kimi, Varşavanın Moskvaya düşmənçiliyi o qədər güclüdür ki, sonuncunu daha da pisləşdirmək fürsəti naminə o, həm özünün, həm də avropalı tərəfdaşlarının zərərinə hərəkət etməyə hazırdır. Şərqi Avropa ölkələri arasında Macarıstan çətin ki, Avropanın “qaz jandarmının” rolunun Rusiyadan Polşaya keçməsindən razı olsun.

Beləliklə, son hadisələrin əsl qalibi həm özünün mayeləşdirilmiş təbii qazının Avropaya ixracının artmasından, həm də Avropa ilə Rusiya arasında davam edən gərginlikdən faydalanan ABŞ-dır. Rusiyanın Avropadakı vəziyyətə təsir imkanları indi faktiki olaraq xeyli azalıb, lakin Avropanın ABŞ-dan asılılığı daha da artır. Avropa isə son hadisələrdən, bəlkə də, mənəvi məmnunluq istisna olmaqla, praktiki olaraq heç bir qazanc əldə etmir. Qazanc Rusiya qazının tədarükündən deyil, daha bahalı Amerika qazının tədarükündən asılıdır. Yeri gəlmişkən, bəzi polşalı siyasətçilər də “Şimal axını”nda təxribatın təşkilatçılarına birmənalı şəkildə “təşəkkür” bildirməyin özlərinə borc biliblər. Halbuki enerji resurslarının çatışmazlığı problemi nəinki aradan qalxmayacaq, əksinə daha da pisləşəcək. Avropalı ekspertlər özləri də etiraf edirlər ki, yeni Baltik qaz kəmərinin potensial imkanları “Şimal axını” ilə müqayisə oluna bilməz. Norveç şelfindən hasil edilən qaz Avropanın daxili tələbatını, hətta sənayesinin ehtiyaclarını ödəməyə belə kifayət etməyəcək. Bu halları nəzərə alsaq, “Şimal axını”nda törədilən təxribatdan kimin faydalana biləcəyi, bu təxribatda kimin təşkilatçı rol oynaya biləcəyi aydın olar.

Qəzanın səbəbləri hələ istintaq tərəfindən müəyyən edilməsə də, bunun təxribat olduğuna artıq şübhə yoxdur. Rusiyanın “Şimal axını” qaz kəməri uzun illərdir etibarlı şəkildə işləyir, Avropa qitəsini fasiləsiz qazla təmin edir, və ondan qazın qəfil buraxılması çətin ki, texniki səbəblərdən heç bir kənar təsir olmadan tikilir.
Avropa “Şimal axını” ilə qaz nəqlindən asılılığını dayandırdığına görə sevinməməlidir. Axı Baltik boru kəməri də təxribatdan immunitetə malik deyil, necə ki, “Şimal axını” onlardan immun deyildi. Və belə bir şey olarsa, Avropa ölkələrinin siyasətinin sonrakı metamorfozalarını izləmək çox maraqlı olacaq.

V.VƏLİYEV