Ambisiyası Makronu Avropanın yeni lideri edə biləcəkmi? - ANALİZ

Apreldə Fransada prezident seçkiləri keçiriləcək. Hazırkı dövlət başçısı Emmanuel Makron hələ ki, namizədliyini açıqlamayıb, lakin o, yəqin ki, sadəcə olaraq uyğun anı gözləyir. Və həmin an gəlməmişdən əvvəl Fransa lideri xarici siyasətə diqqət yetirərək xal toplamaq və yeni tərəfdarlar əldə etmək qərarına gəlib. Bunun üçün ən yaxşı vaxtdır. Birincisi, Fransa Avropa Şurasına sədrlik edir. İkincisi, Angela Merkel Almaniya kansleri postundan getdikdən sonra Aİ-ni təmsil edən “əsas lider”in yeri boşalıb. Makron artıq iddialı islahat gündəmi təklif edib və Rusiya, Ukrayna və NATO arasında qeyri-münasib münasibətlərdə vasitəçi rolunu öz üzərinə götürüb. Eyni zamanda, prezident öz vətənində milləti birləşdirə bilməyib - Fransa cəmiyyətində parçalanma dərinləşməkdə davam edir. Makron prezident postunu saxlayaraq Avropanın lideri ola biləcəkmi və onun Ukrayna böhranının həllində əsas rol oynamaq şansları nə qədərdir?

Körpüləri tikmək vaxtıdır

2022-ci il yanvarın 1-dən Fransa Aİ Şurasına sədrliyi Sloveniyadan qəbul edib. Prezident Makron 2022-ci ilin Avropa üçün dönüş nöqtəsi olacağını vəd edərək, bu iddiasını əsasən növbəti altı ay ərzində İttifaqda islahatlar planları ilə əlaqələndirib. Hələ 2021-ci ilin dekabrında Yelisey sarayında keçirdiyi mətbuat konfransında o, Fransanın Aİ Şurasına sədrliyinin əsas məqsədini - Avropanı daha suveren, dünyada güclü və öz müqəddəratını müstəqil idarə edə bilən bir gücə çevirmək olduğunu açıqlamışdı. Əsas skripkanın ABŞ tərəfindən ifa olunduğu Ukrayna ətrafında yaranan atmosfer fonunda bu xüsusilə kəskinləşib.

Makron Berlinlə əməkdaşlıq edərək Ukraynada sülh prosesində Avropanın rolunu gücləndirmək qərarına gəlib. Fransa prezidenti Moskva ilə Vaşinqton arasında danışıqların konkret nəticələrini hiss etməyib və Paris və Berlinə Normandiya formatında və ya başqa yollarla böhranın həllinə kömək etməyə hazır olan alternativ tərəflər kimi təklif edib. O, Rusiyanın Kiyevə təcavüzü halında Aİ-nin dərhal tədbir görəcəyini, lakin diplomatik təmasların davam etdirilməsində israrlı olduğunu vurğulayıb.

Makron Moskvaya şəxsən səfər edən və rusiyalı həmkarı Vladimir Putinlə danışıqlar aparan ilk avropalı siyasətçi olub. Görüş fevralın 7-də baş tutub və beş saatdan çox davam edib. Onun əsas mövzusu məhz Ukrayna və Avropada yeni müharibənin qarşısının alınması olub. Putin Makrona bildirib ki, Kiyev Minsk razılaşmaları üzrə öhdəliklərini yerinə yetirməkdən imtina edir. Fransa lideri razılaşıb ki, Minsk razılaşmaları Ukraynada nizamlanma üçün əsas olaraq qalır və bu məsələnin həlli yalnız siyasi ola bilər.

"İnanmıram ki, biz yeni qaydalar və ya qaydasız oyun arasında seçim etməyə məcburuq. Bu, mənim fikrimcə, iradəyə əsaslanan nikbinlikdir. Rusiya suverenlik və hüquqlara sadiqdir. Amma əminəm ki, biz ATƏT çərçivəsində artıq əldə etdiyimiz hadisələri təsdiq etməklə Avropada təhlükəsizlik və sabitlik yarada bilərik". Bunu da Emmanuel Makron deyib.

Putinlə görüşdən sonra Fransa prezidenti əsas məqsədinə çatdığını bəyan edib - o, rusiyalı həmkarından Ukraynada böhranın daha da gərginləşməsinə səbəb olmamaq vədini alıb. Lakin digər Qərb siyasətçiləri bu vədlərə inanmayıblar və onlar Moskvanı vəziyyəti gərginləşdirməkdə ittiham etməyə davam ediblər.

Kremlə səfərindən dərhal sonra Beşinci Respublikanın rəhbəri Kiyevdə Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenski ilə görüşüb. Danışıqlardan sonra Makron vurğulayıb ki, Kiyev də Minsk razılaşmalarının həyata keçirilməsinə sadiqdir. Eyni zamanda, Zelenskinin özü belə bir öhdəlik barədə heç nə deməyib.

İndi Rusiyanın Ukraynanı işğal etmək niyyətini inamla bəyan edən Amerika və Britaniya siyasətçilərindən fərqli olaraq, Fransa Putindən belə bir niyyət görmədiyini bəyan edib. Yelisey sarayı Rusiyanın mümkün təcavüzü ilə bağlı bəyanatlarda daha ehtiyatlı ifadələr seçmək qərarına gəlib. Bu yanaşma Parisin Vaşinqtondan Ukrayna böhranı ilə bağlı müstəqil mövqe saxlamaq niyyətini təsdiqləyir.

Eyni zamanda, təkcə Makron deyil, onun qarşıdan gələn seçkilərdəki rəqibləri də Rusiya ilə diplomatik dialoqun qurulmasının və Ukraynada nizamlanmaya vasitəçiliyin tərəfdarıdırlar. Belə ki, respublikaçı namizəd Valeri Pekress Ukraynanın NATO-ya daxil olmasına qarşı çıxıb və seçkilərdə qalib gələcəyi təqdirdə Kiyevin alyansa üzvlüyünü rədd edəcəyinə söz verib. Müsahibələrin birində o, rus dilində danışdı və Rusiya xalqına "Avropada sülhü birlikdə qurmağa" çağırıb.

"Reconquest" partiyasının qurucusu Erik Zemmur da oxşar mövqeləri tutur. O, Fransa hakimiyyətini “ABŞ-ın aləti” olmaqdan əl çəkməyə və Moskvaya qarşı sanksiyaları ləğv etməyə çağırıb.

Sankt-Peterburqdakı Ali İqtisadiyyat Məktəbinin siyasi elmlər və beynəlxalq münasibətlər kafedrasının müdir müavini Vera Ageeva qeyd edib ki, Fransa tarixən qitədə sülhün qorunmasında öz məsuliyyətini dərk edib. O, Parisin 2008-ci ildə Gürcüstandakı münaqişənin həllində uğurlu iştirakını xatırladıb. Sonra Fransanın xarici işlər naziri Bernard Kuşner Moskva ilə Tbilisi arasında gərgin danışıqlarda vasitəçi kimi çıxış edərək tərəflərə dialoq qurmağa kömək etdi.

Yəqin ki, Makron Donbassdakı böhranda oxşar rola ümid edir. Eyni zamanda həm Avropa liderləri, həm də Rusiya və Ukrayna liderləri Avropanın hərəkətlərinin çox məhdud olduğunu görürlər. Ageyevanın sözlərinə görə, Aİ-nin siyasi elitası yalnız Moskva və Vaşinqton arasında gedən real danışıqlardan kənarda qalmalarından məyusdur.

İnsanda belə bir hiss yaranır ki, onların (Avropa liderləri) simvolik rolu var – onlar öz funksiyalarını yerinə yetirir, gəlib onları silahı yerə qoymağa, müharibənin qarşısını almağa inandırırlar. Ancaq bu, vəziyyətə real təsir göstərməyən bir ritualdır.

Eyni zamanda, Ukrayna ilə bağlı danışıqlarda Fransanın simasında alternativ partiyanın görünməsi müsbət təsir göstərə və vəziyyətin deeskalasiyasını yaxınlaşdıra bilər ki, Makron buna ümid edir.

Müstəqillik, sülhməramlılıq və Rusiya ilə dialoq

Makronun ümumavropa gündəminin əsas mövzularından biri Avropanın siyasət və təhlükəsizlik baxımından müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsidir. Söhbət xüsusən də xarici müdaxilənin və digər dövlətlərin Aİ-yə təzyiqinin yolverilməzliyindən gedir. Fransa lideri hesab edir ki, Avropa ölkələrinə əsl texnoloji müstəqillik və ümumi müdafiə strategiyası lazımdır. Onun planına görə, o, NATO xəttini tamamlayacaq, lakin regionun təhlükəsizliyini təmin etmək üçün təkcə alyansa üzvlük kifayət etmir.

"Məqsədimiz, digər böyük dövlətlərin seçimlərindən asılı olmayaraq, öz gələcəyini həll etmək üçün vasitələrin olmasını təmin edən Avropadır". Bu fikirlər də Fransa prezidentinə aiddir.

Makronun Avropa gündəminin mühüm bəndi Vaşinqtondan asılı olmayaraq Moskva ilə dialoqun davam etdirilməsi idi. Makron hesab edir ki, Avropa və ABŞ arasında koordinasiya yaxşıdır, lakin avropalıların özləri Rusiya ilə dialoq aparmalıdırlar. V respublikanın lideri vurğulayıb ki, Rusiyanın Avropadakı siyasəti yalnız sanksiyalar üzərində qurulmamalıdır. Oxşar mövqeyi Almaniyanın yeni kansleri Olaf Şolz da sərgiləyib.

Valday Klubunun eksperti Arnaud Dubyen isə qeyd edib ki, hələ 2019-cu ildə Makron Putinlə görüşdən sonra Paris və tərəfdaşlarının münasibətdə fərqli maraqlarının olduğunu bildirib. Vaşinqtonu nəzərdə tutan Dubyenin fikrincə, bu, siyasətçinin Moskva ilə birbaşa və ayrıca əlaqə saxlamaq və inkişaf etdirmək niyyətini izah edir. Eyni zamanda, Fransa prezidenti Polşa və Baltikyanı ölkələr kimi anti-Rusiya dövlətlərinin qınaqları ilə üzləşə bilər.

Makronun şərq siyasətinin əsas ziddiyyəti də budur: Bir tərəfdən o, Fransanın siyasətini Aİ çərçivəsindən kənarda düşünmür, digər tərəfdən isə onun Moskvaya qarşı konstruktiv yanaşması tükənir, hərdən də Rusiyaya qarşı düşmənçilik edən Aİ ölkələri ilə konsensus axtarışı puça çıxır.

Söhbət Paris və Moskva arasında müstəqil dialoqdan gedirsə, bu, Fransa ilə ABŞ arasında münasibətlərin pozulması demək deyil. Bu sual daha çox Rusiya və ABŞ-a aid deyil, prinsipcə Aİ-nin müstəqil xarici siyasətinə aiddir. Beləliklə, Avropa İttifaqı ilə bağlı sazişlərdə ümumi xarici siyasət nəzərdə tutulsa da, praktikada İttifaq çox vaxt mühüm məsələlərdə konsensusa malik olmur. Eyni zamanda, Aİ ölkələri öz mövqelərini NATO və Vaşinqton xəttinə uyğunlaşdırmaq məcburiyyətindədirlər, eyni zamanda ən mühüm beynəlxalq danışıqlarda təvazökar vasitəçi rolunda qalırlar.

Paris və Şimali Atlantika Alyansı arasında münasibətlər həmişə çətin olub. 1966-cı ildə Beşinci Respublikanın keçmiş prezidenti Şarl de Qoll Fransanın NATO-nun hərbi strukturundan çıxdığını elan edib və 43 il ərzində ölkə yalnız alyansın siyasi strukturunda qalıb. O zaman Yelisey sarayı təkcə Vaşinqtonun təşkilatda aparıcı rol oynamamasını istəyirdi. ABŞ NATO-ya daha çox sərmayə qoyduğuna görə, müəyyən mənada gündəmi də özü müəyyən edir və bəzi qərarların qəbuluna təkan verə bilir. Böhranların əksəriyyətinin Avropa ərazisində və ya onun yaxınlığında baş verdiyini nəzərə alsaq, bu vəziyyət Aİ-yə bəzi çətinliklər yaradır.

Makronun Aİ-nin təhlükəsizliyini, ABŞ və NATO-dan müstəqilliyini gücləndirmək təşəbbüslərinə Avropa ordusunun olmaması əngəl törədir. Onun yaradılması ilə bağlı söhbətlər uzun müddətdir ki, gedir, lakin yalnız planlar səviyyəsində qalır. Hələ 2018-ci ildə Fransa lideri bu istiqamətdə qəti addımların atılmasının vacibliyini müdafiə edirdi. İttifaqın xarici işlər və təhlükəsizlik siyasəti üzrə ali nümayəndəsi Josep Borrell Polşadakı miqrasiya böhranı fonunda bu məsələyə qayıtmağa çağırıb ki, vahid ordu Aİ sərhədlərini qoruya bilsin. Moskva ilə Kiyev arasında gərginlik fonunda bu məsələ yenidən aktuallaşır. Hazırda Avropa təhlükəsizlik məsələlərində Şimali Atlantika blokuna arxalanmalıdır. Aİ-nin öz ordusu olmadığı bir şəraitdə özünü xarici siyasət məsələlərində güclü və nüfuzlu oyunçu kimi hiss etmək çətindir, çünki müharibə beynəlxalq məsələlərdə sonuncu arqument olaraq qalır.

Almaniyanın keçmiş kansleri Angela Merkel bununla bağlı Makronu dəstəkləyib. Lakin Almaniyanın yeni kansleri ilə Fransa lideri bu mövzuda yenidən dialoq qurmalı olacaq. Şolz belə bir təşəbbüs haqqında müsbət danışsa da, onun həyata keçirilməsini yaxın gələcəkdə mümkün saymayıb. İstənilən halda, Makronun Aİ-nin müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi istiqamətində gördüyü işlər, yəqin ki, ittifaqın vahid silahlı qüvvələri ilə bağlı danışıqları canlandıracaq.

Merkel Almaniyanın federal kansleri postundan getdikdən sonra Avropada İttifaqını təmsil edən “baş lider”in yeri boşalıb. Makronun bu postu tutmaq və Aİ-ni yeni istiqamətə yönəltmək şansı var. Belə ki, Merkel tez-tez Avropanın gələcəyi ilə bağlı strateji baxışı olmadığı üçün tənqid olunur, Fransa prezidenti isə daha müstəqil Avropanın tərəfdarıdır və bu məqsədə çatmaq üçün konkret addımlar təklif edir. Paris və Berlin arasında Avropa liderliyi uğrunda rəqabət onilliklərdir ki, davam edir, lakin hazırda Fransanın irəli getmək imkanı var.

Makronun siyasi gələcəyini müəyyənləşdirən məqam apreldə keçiriləcək qarşıdan gələn seçkilər olacaq. Hazırda o, potensial namizədlər arasında favorit olaraq qalır, lakin siyasətçiyə ictimai dəstəyin səviyyəsi 37 faizə düşüb. Eyni zamanda, onun əsas rəqibləri - respublikaçı Valeri Pekress və sağçı Milli Birlik Partiyasının rəhbəri Marin Le Penin reytinqləri artmaqda davam edir. Makron hələ ki, rəsmi olaraq namizədliyini açıqlamasa da, onun seçkiqabağı kampaniyasında əsas diqqəti Aİ daxilində işlərə yönəldəcəyini ehtimal etmək olar.

Dünyanın digər ölkələrində olduğu kimi, Fransada da siyasi elita böhranı var. Partiya sistemi əvvəlki kimi işləmir, siyasətdə yeni simalar getdikcə daha az görünür. Fransa prezidenti seçkilərə qədər ölkədə siyasi mənzərənin necə formalaşacağını görmək və rəqiblərinin proqramlarını nəzərə alaraq hazırlaşmaq üçün gözləmə mövqeyi tutub. Əgər birinci dönəmində Makron daxili böhranların həllinə diqqət yetiribsə, ikinci müddət ona ümumavropa siyasətinə diqqət yetirmək imkanı verəcək.

V.VƏLİYEV