Türkiyənin diplomatiya cəhdləri

İsrailin Qəzzaya hücumu davam edərkən müharibənin humanitar sahəsində böhran dərinləşir. ABŞ-ın və digər Qərb ölkələrinin əhəmiyyətli bir hissəsinin İsrailə həyata keçirdiyi hücum mövzusunda açıq dəstəyi bu ölkənin hərəkətləri üçün qeyri-məhdud istisna vəziyyəti yaradıb. Kollektiv cəza metodunu müharibə strategiyası kimi qəbul edən İsrail və buna məhdudiyyətsiz dəstək verən ABŞ regional sabitliyi və qlobal təhlükəsizliyi yeni tarixi böhrana sürükləmək üzrədir. Orta Şərqdə siyasi atmosfer tədricən dəyişir. Region ölkələri hələ də müharibəni dayandırmaq üçün addım ata bilməyiblər. Bir çox ölkələr ritorik müstəvidən praktik müstəviyə keçmək üçün mövqe tuta bilməyiblər. Türkiye isə İsrailin Qəzzaya təcavüzünə qarşı balanslaşdırılmış regional diplomatiya aparır. Bu mənada rəsmi Ankara müharibənin dayandırılmasında və böhranın dərinləşməsinin qarşısının alınmasında ən fəal ölkələrdən biridir. Realist əsaslarla hərəkət edən Türkiye regional dialoqdan fəal istifadəni və humanist yanaşmanı prioritetləşdirən siyasət yürüdür.

Prezident Ərdoğan oktyabrın 7-də verdiyi ilk reaksiyada tərəfləri təmkinli olmağa və qeyri-adi hərəkətlərdən çəkinməyə çağırdı. Daha sonra İsrailin Qəzzaya hücumlarını tənqid edərək, həll yolunun ancaq 1967-ci il sərhədlərinə çəkilmiş, paytaxtı Şərqi Qüds olan və ərazi bütövlüyü təmin edilmiş Fələstin dövlətinin qurulması ilə mümkün olacağını müdafiə etdi. Prezident Ərdoğan vaxtının əhəmiyyətli hissəsini digər ölkələrin liderləri ilə görüşə həsr edir. Bu çərçivədə indiyədək 18 dövlət başçısı ilə intensiv telefon diplomatiyası həyata keçirib. O, hər görüşdə prioritetinin humanitar atəşkəs elan etmək, humanitar dəhliz yaratmaq olduğunu və İsrailin beynəlxalq hüquqa uyğun hərəkət etməli olduğunu vurğulayıb.

Xarici işlər naziri Hakan Fidan da sıx diplomatiya görüşləri keçirir. Fidanın məqsədi regional diplomatiyadan səmərəli istifadə edərək İsrailin müharibə kampaniyasını tez bir zamanda dayandırmaqdır. Bu çərçivədə Türkiye Misir, Livan, Səudiyyə Ərəbistanı, İordaniya, BƏƏ, Qətər, Pakistan və İranla sıx diplomatiya yolu ilə İsrailin təcavüzünü məhdudlaşdırmaq və real atəşkəsi təmin edərək real həll yolu tapmaq üçün ciddi səylər göstərir. Fidanın görüşlərdə vurğuladığı ən diqqət çəkən tərəf Fələstin probleminin həllində realist və aydın bir dil istifadə etməsidir. Fələstin məsələsi həll edilmədikcə İsrailin tam təhlükəsiz ola bilməyəcəyini vurğulayan Fidan İsrailin işğalçı mövqeyinə diqqət çəkir. Bu səbəbdən o, 1967-ci il sərhədlərinə qayıtmış, ərazi bütövlüyü təmin edilmiş, paytaxtı Şərqi Qüds olan Fələstin dövlətinin qurulmasının bölgənin ən aktual məsələsi olduğunu deyir. Bu, artıq Türkiyenin Fələstin-İsrail münaqişəsində qəbul etdiyi dövlət mövqeyi və beynəlxalq hüququn həll yolu kimi irəli sürdüyü yanaşmadır.

Türkiyənin vasitəçilik fəaliyyətləri isə diplomatiyanın mühüm bir hissəsini təşkil edir. İlkin məqsəd "Həmas"ın girovluğunda olan İsrail və digər dövlət vətəndaşlarını azad etmək və danışıqlar üçün güclü zəmin hazırlamaqdır. Türkiyənin "Həmas" ilə danışıq kanalları və keçmiş təcrübələri ona bu məsələdə asanlaşdırıcı rol oynamağa imkan verir. H.Fidanın da qeyd etdiyi digər məsələ Türkiyənin qarant rolunu oynaması ehtimalıdır. Türkiyə də daxil olmaqla çoxsaylı təminat mexanizmi atəşkəs elan edildikdən sonra atəşkəsin qorunub saxlanacağına dair zəmanəti ehtiva edir.

Başqa bir məqam isə budur ki, bu böhran regional normallaşmanı dayandırmaq təhlükəsi yaradır və yeni regional təhlükəsizlik böhranının yaranmasına səbəb ola bilər. ABŞ-ın İsrailə açıq siyasi və hərbi dəstək verməsi və region ölkələrini hərbi cəhətdən çəkindirmək üçün hərbi gücünü bölgəyə səfərbər etməsi müharibənin təkcə Qəzza ilə məhdudlaşmaması riskini artırır və digər qüvvələri də bura cəlb etmək imkanlarını gücləndirir. Belə bir ehtimal Türkiyə üçün yeni regional təhlükəsizlik böhranı deməkdir. Ona görə də Türkiye üçün atəşkəsin yaradılması və İsrailin hücumlarının dayandırılması regional təhlükəsizlik mühitinin daha geniş miqyasda sabitliyinin pozulmasının qarşısını alacaq addım kimi qiymətləndirilir.

Sonuncu məqam isə İsrailin Qəzzaya hücumlarının Türkiyə ilə İsrail arasında müharibədən əvvəl intensivləşən normallaşma prosesinə son qoyma ehtimalıdır. Prezident Ərdoğan bu məsələdə balanslı bir dil işlətsə də və Türkiyənin prioriteti böhrana son qoymaq olsa da, böhran dərinləşdikcə və İsrailin zorakılığı artdıqca normallaşmanın yenidən rəfdə yatması ehtimalı var. Ona görə də Türkiyə ilə İsrail arasında normallaşma real sınaqdan keçir. Bu məqamda normallaşmanın əsasını yenidən sorğulamaq lazım gələ bilər. Önəmli olan oktyabrın 7-dən sonra hansı regional iqlimin yaranacağıdır. Bundan asılı olmayaraq, Türkiyə-İsrail münasibətlərinin gələcəyindən danışmaq mümkün görünmür.

Birincisi, Türkiyə-İsrail normallaşması 7 oktyabrdan sonra yeni əsaslar çərçivəsində irəliləməli olacaq. Çünki 7 oktyabra qədər normallaşma gözləntiləri kifayət qədər yüksək səviyyədə saxlanılırdı. Nə enerji məsələsi, nə də digər geosiyasi məsələlər normallaşmanı təkbaşına həyata keçirmək üçün kifayət qədər hərəkətverici amillər deyildi. İkincisi, Türkiyə-İsrail münasibətlərində heç vaxt ABŞ-İsrail münasibətləri kimi müttəfiqlik münasibətləri olmayıb. 1990-cı illərdə münasibətlərin sözdə qızıl çağı deyilən dövrünü yenidən yaşamaq mümkün görünmürdü. Üçüncüsü, hər iki ölkədə xarici siyasət praqmatizminin öz həddi var. Çünki Türkiyənin mənəvi praqmatizmi və İsrailin qeyri-məhdud praqmatizmi iki ölkənin münasibətlərini maksimum səviyyədə saxlamağa imkan verən, Fələstin məsələsində münasibətlərin dərinləşməsini qeyri-mümkün edən mühüm dinamik rolunu oynadı. Ona görə də Türkiyənin xarici siyasəti üçün iki məsələni bir-birindən ayırmaq çox çətindir. Nəhayət, tamamilə aydındır ki, Türkiyedə cəmiyyət İsrail ilə normallaşma ilə Fələstin məsələsi arasında seçim etməli olsa, Fələstin məsələsinə üstünlük verəcək. Bu, prezident Ərdoğanın nəzərə almalı olduğu ən mühüm dinamikalardan biridir.

Bütün bu dinamikaları nəzərə alsaq Türkiyə böhranın dərinləşməsinin qarşısının alınması və atəşkəsin təmin edilməsində bölgədə ən fəal rol oynayan ölkələrin başında yer alır. Belə görünür ki, böhranın dərinləşməsi Türkiyə-İsrail normallaşmasına hələlik son qoyacaq. Bu, ehtimal daxilindədir. Daha da əhəmiyyətlisi isə, 7 oktyabr və ondan sonrakı İsrail hücumlarının Türkiyənin xarici siyasətindəki daha geniş normallaşma prosesinə təsir etmək potensialına malik olmasıdır. Bunun gələcəyi isə Qərbin İsrailin arxasında nə qədər dayanacağından, müharibə və münaqişənin süni qaydalarına nə dərəcədə məhəl qoymamasından asılıdır.