Fransa uduzur və təklənir – BAXIŞ BUCAĞI

Müstəmləkəçiliyin sona çatmasına, dövlətlərin imperialist siyasətinin tarixin arxivinə atılmasına baxmayaraq Fransa hələ də Afrikada, uzaq Okeaniyada, Cənubi Amerikada xalqları əzməkdə, onların var-yoxuna sahiblənməkdə davam edir. Eyni anda da rəsmi Paris insan haqlarından, demokratiyadan, haqq və ədalətdən danışır. Haqsız olduğu halda haqlıların haqqına girməklə zor dilini və əlini də sakit saxlamır. Bu gün Cənubi Qafqazda 30 ildən artıq davam edən və artıq sonuclanmaq üzrə olan Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinə barmaq uzadır, işğalçı ermənilərə qəyyumluq edir, onlara kərtənkələ xidməti göstərir. Parisin hədsizliyinin bədəli necə ödənməli olduğunu bu gün Afrika ölkələri əyani şəkildə göstərirlər. “Qara qitə”nin xalqları bir-birinin ardınca Fransanın koloniolist, müstəmləkəçi siyasətinə qarşı çıxır, hərbi birliklərini öz ərazilərindən çıxarmaq üçün əsl müharibə aparırlar. Fransa qoşunları bir neçə ölkədən biabırcasına qovulub, Parisə qarşı dirəniş göstərən ölkələrdəki fransız şirkətləri də şələ-şülələrini götürüb arxalarına baxmadan qaçmaqdadırlar.

Bu gün “qara qitə” yenə qaynayır. Fransa öz vətəndaşlarını Nigerdən təxliyə etməyə başlayıblar. Ötən həftə çevriliş baş verən ölkədə vəziyyət hər an nəzarətdən çıxa biləcəyi üçün digər Avropa ölkələri də bundan nümunə götürməyə hazırdır. Mali və Burkina Faso Nigerdəki üsyandan və hakimiyyət dəyişikliyindən narazı olan qonşularına xəbərdarlıq ediblər ki, bu ölkənin işlərinə hər hansı kənar müdaxiləni onlara qarşı müharibə elanı kimi qəbul edəcəklər. Bununla belə, bütün xarici oyunçular Nigerdəki vəziyyətin öz-özünə sabitləşəcəyinə ümid edir. Məsələn, ABŞ evakuasiya etməyə tələsmir.

Fransa ilə bağlı vəziyyət bir az fərqlidir, bu ölkənin vətəndaşlarını daşıyan ilk təyyarələr çərşənbə axşamı Nigerdən Parisə tərəf istiqamət götürüb. Təxliyə barədə qərar Fransa Xarici İşlər Nazirliyində keçirilən fövqəladə antiböhran iclasından sonra qəbul edilib. O, ötən bazar günü Niger paytaxtında Fransa səfirliyinə hücum cəhdindən sonra çağırılıb. Diplomatik nümayəndəliyin binası yaxınlığında çoxminlik nümayiş keçirilib, iştirakçılar Fransa əleyhinə şüarlar səsləndirib, xarici qoşunların ölkədən çıxarılmasını tələb ediblər.

Fransa Xarici İşlər Nazirliyinin məlumatına görə, Nigerdə 600-ə yaxın fransız mülki vətəndaş var. Təxminən 1500 fransız əsgəri də oraya yerləşdirilib, lakin onların geri çəkilməsi ilə bağlı hələlik heç bir söhbət yoxdur. Paris həmçinin digər Avropa ölkələrinin vətəndaşlarına Nigeri tərk etməyi məsləhət görüb. İtaliya da öz evakuasiya uçuşunu hazırlayır. Almaniya və İspaniya da öz vətəndaşlarına Nigeri tərk etməyi tövsiyə edib. Aİ missiyası hələlik şəxsi heyətin təxliyəsi ilə bağlı qərar qəbul etməyib, lakin belə arzusu olanların özbaşına getməsinə icazə verib.

Xatırladaq ki, ötən həftənin ortalarında Nigerdə hərbi çevriliş olub. Üsyançılar prezident Mohamed Bazumu hakimiyyətdən uzaqlaşdıraraq ev dustaqlığına salıblar. Ölkənin müvəqqəti idarəsi üçün yaradılmış Vətənin Müdafiəsi üzrə Milli Şuraya prezident qvardiyasının komandiri, general Abdurahman Çiani rəhbərlik edir. Beynəlxalq ictimaiyyətin əksər üzvləri üsyançıların hərəkətlərini pisləyib və hakimiyyətin qanuni prezidentə qaytarılmasını tələb ediblər. Fransa, Almaniya və Böyük Britaniya Nigerə həm maliyyə, həm də təhlükəsizlik sahəsində yardımın dayandırıldığını elan ediblər. Nigerin də daxil olduğu Qərbi Afrika Ölkələrinin İqtisadi Birliyi (ECOWAS) hakimiyyəti ələ keçirən hərbçilərə qarşı sanksiyalar tətbiq etdiyini açıqlayıb. Bundan əlavə, ECOWAS üsyançılara müqavimət göstərmək üçün bir həftə vaxt verib, əks halda onlara qarşı güc tətbiq edəcəyini vəd edib.

Lakin Nigerdə hakimiyyəti ələ keçirən üsyançılar özlərinə qonşular arasından müdafiəçilər də tapdılar. Çərşənbə axşamı gecəsi hər biri son üç ildə iki hərbi çevriliş görmüş Mali və Burkina Faso birgə bəyanat yayaraq Nigerin işlərinə hər hansı bir güc müdaxiləsinin müharibə elanı kimi qiymətləndiriləcəyi barədə xəbərdarlıq ediblər. İki ölkə həmçinin ECOWAS-ın iqtisadi sanksiyalarını "qanunsuz və qeyri-insani" olaraq pisləyib və onlara qoşulmaqdan imtina edib. Qvineya da iki il əvvəl hərbi çevrilişin baş verdiyi qiyamçı hərbçilərə dəstək verib.

Həm ECOWAS-ın bəyanatları, həm də onların qərarına qarşı çıxanlar sözdən başqa bir şey deyil. Hər tərəf öz əhəmiyyətini nümayiş etdirməyə çalışır. Bundan əlavə, ECOWAS-ın öz kontingentini Nigerə gətirmək üçün kifayət qədər gücü yoxdur. İlk növbədə, təşkilat Nigeriyanın hərbi imkanlarına arxalana bilər, lakin çətin ki, bu ölkənin prezidenti Bola Tinubu öz qoşunlarını Nigerə göndərməyə cəsarət etsin. Bu, ona ordunun dəstəyinə baha başa gələ bilər.

Bola Tinubu yalnız bu yaxınlarda, mayın sonunda Nigeriya prezidenti olub, lakin o, qeyri-populyar islahatlara getdiyindən, xüsusən də qiymətlərin kəskin artmasına səbəb olan yanacaq subsidiyalarını ləğv etdiyi üçün artıq etibarının çox hissəsini puç edib. Onun təhlükəsizlik qüvvələri ilə də əlaqəsi olmayıb. İyunun ortalarında prezident bütün hüquq-mühafizə orqanlarının rəhbərlərini işdən çıxarmalı oldu. İndi Tinub mümkün qədər diqqətli davranmalıdır, o, açıq şəkildə xarici ölkəyə müdaxilə etmək niyyətində deyil. Amma eyni zamanda Tinubu Nigerdəki çevrilişə reaksiya verməyə bilməzdi. İyulun 9-da ECOWAS prezidentliyinə başlayarkən 2020-ci ildən bəri bir neçə hərbi çevriliş görmüş Qərbi Afrikanın daha dözməyəcəyini bəyan etdi. İki həftə sonra Bola Tinubu vədinə əməl etməyə çalışdı. Lakin ekspertlər hesab edir ki, sanksiyalar çox güman ki, prezident Tinubunun edə biləcəyi maksimumdur.

İndiyədək Nigeriya və Mali ECOWAS-da vahid cəbhə kimi çıxış ediblər. İndi deyəsən barrikadaların əks tərəfində idilər, amma indiyə qədər heç nə baş verməyib. Nigeriya və Niger ordularının ümumi düşməni olması, cihadçılarla döyüşməyə öyrəşməsi, bir-birini yaxşı tanıması və qarşıdurmaya çətin hazır olması vacibdir. Belə ki, xüsusilə İtaliyanın xarici işlər naziri Antonio Tajani çərşənbə axşamı bildirib ki, AB diplomatiyası və ABŞ Niger böhranının diplomatik həlli üzərində işləyir. Fransa, Almaniya və İtaliyanın hərbi birləşmələri ilə birlikdə mindən çox Amerika əsgəri də Nigerdə yerləşdirilib.

Çevrilişdən dərhal sonra ABŞ Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah Rəisləri Komitəsinin sədri general Mark Milli əvvəlcə Nigerdən olan həmkarı general-leytenant Abdu Sidiku İsa, sonra isə Fransa Baş Qərargahının rəisi ilə danışıqlar aparıb. Çərşənbə axşamı ABŞ Milli Təhlükəsizlik Şurasının sözçüsü Con Kirbi Nigerdə hələ də "diplomatiya üçün fürsət" olduğunu söyləyib. Onun sözlərinə görə, ABŞ vəziyyətin inkişafını diqqətlə izləyir və avropalılardan fərqli olaraq hələlik öz vətəndaşlarını təxliyə etməyi planlaşdırmır.

Amerikanın CNN telekanalının qeyd etdiyi kimi, Vaşinqton hələ Nigerdə baş verənlərin çevriliş olub-olmadığına qərar verməyib - bu, hadisələrin hansı keyfiyyəti alacağından, ABŞ-ın bu ölkənin hökumətinə iqtisadi və hərbi yardımı kəsib-kəsməyəcəyindən asılı olacaq. İndiyə qədər baş verənlərin prezidentin onu işdən çıxarmaq istəməsindən qorxan Məhəmməd Bazum və Abdurəhman Çiani arasında daxili münaqişə olduğu versiyası öz üzərinə götürür. CNN həmçinin Pentaqon rəsmisinə istinadən bildirib ki, ABŞ “strateji səbir” nümayiş etdirir və hələ Nigerdəki qüvvələr balansı haqqında dəqiq təsəvvürə malik deyil. Lakin aydındır ki, çevriliş liderləri bölgədəki əhval-ruhiyyə uyğun olaraq anti-Fransa münasibətlərindən istifadə etməyə çalışacaqlar.

Andrey Maslovun fikrincə, Nigerdəki çevriliş ABŞ üçün faydalıdır, çünki o, Fransanı oradan sıxışdırıb çıxara bilər. Vaşinqton bunu yüksək səslə deməsə də, hesab edir ki, Afrikadakı Paris ümumiyyətlə, dünya səhnəsində, xüsusən də Afrika qitəsində Amerikanın əsas rəqibi olan Pekinin tərəfində oynayır. Vəziyyəti başa düşmək üçün Nigerdəki investisiya layihələrinə baxmaq kifayətdir. Məsələn, Beninə neft kəməri: fransızlar onu Çin pulu ilə və Pekin üçün tikirlər.

Mali, Burkina Faso və Niger “patç ittifaqı” yaradır

Fransa öz vətəndaşlarının Nigerdən təxliyəsinə başlayır. Afrika ölkəsinin yeni hakimiyyət orqanları Parisdə işğala hazırlandığını bildiriblər. Fransa və Aİ ölkələri bunu inkar edir. Əvvəlki çevrilişləri də görən Burkina Faso və Mali hökumətləri birgə bəyanatda Məhəmməd Bazumu prezidentliyə qaytarmaq üçün Nigeri işğal etməyə cəhd edə biləcək qüvvələrə qarşı müharibə elan etməklə hədələyiblər. Fransa daha bir problemi də həll etməli olacaq: Nigerin yeni hakimiyyət orqanları bu ölkəyə qızıl və uranın ixracını dayandırdığını elan ediblər.
Fransanın xarici işlər naziri Ketrin Kolonna 30 iyulda Fransanın Nigerin paytaxtı Niameydəki səfirliyində baş verən hadisələrdən sonra Fransa vətəndaşlarının təxliyyəsinin Parisin yeganə prioriteti olduğunu açıqlayıb. Xarici İşlər Nazirliyinin məlumatına görə, diplomatik missiya Niger təhlükəsizlik qüvvələri nəzarəti tam ələ keçirə bilməyiblər. Qeyd edək ki, Afrika İttifaqının rəhbərliyi faktiki olaraq hərbi ultimatum göndəriblər, onlardan hakimiyyəti iki həftə ərzində devrilmiş prezidentə qaytarmaları tələb olunub. Əks halda nə olacağı çox aydın deyil. Ali Hərbi Şura (çevriliş təşkilatçılarının yaratdığı idarəetmə orqanının adı belədir) ona qarşı tətbiq edilən sanksiyaları pisləyib və müdaxiləni gözlədiyini açıqlayıb. Bazar günü o, Fransanı bunu hazırlamaqda günahlandırıb və eyni zamanda ölkəyə uran və almaz ixracını dayandırmağı tələb edib.

Bununla belə, səfirlikdəki qarşıdurmalar istisna olmaqla, nə Nigerin yeni hakimiyyət orqanları, nə Fransa, nə də Qərbi Afrika Ölkələrinin İqtisadi Birliyində (ECOWAS) Fransanı dəstəkləyən Nigerin afrikalı qonşuları bir-birlərinə qarşı heç bir aktiv hərbi əməliyyatın aparılmasına ehtiyac görmürlər. Amma atmosfer qızışır. Bazumun hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmasından dərhal sonra ekspertlər ümumiyyətlə, Niger, Mali və Burkina Fasodakı çevrilişlərin eyni şey olmadığına inanırlar. Ehtimal edilir ki, yeni rəhbərlik dövründə Niger öz xarici siyasətini davam etdirəcək və Qərblə əlaqələri davam etdirəcək.

Bununla belə, Mali və Burkina Fasonun kollektiv bəyanatı göstərir ki, Sahel bölgəsi təkcə bir sıra sarsıntılar yaşamayıb. Onların yeni hakimiyyətləri mövqelərini qorumaq üçün birləşməyə hazırdırlar. Mali və Burkina Faso sanksiyaların nəticələrini yaşayaraq, onların qəbuledilməz olduğunu bəyan ediblər. Onlar xəbərdarlıq ediblər ki, vəziyyəti güc yolu ilə dəyişdirmək cəhdi cihadçıların fəallığını davam etdirən bütün Sahelin təhlükəsizliyinə zərər verə bilər. Nigerdə cənub-şərqdə və cənub-qərbdə güclüdürlər. Onlarla mübarizə aparan daha çox ordu deyil, xarici qüvvələrdir. France24-ün məlumatına görə, Nigerdə təxminən 1500 fransız və 1100 Amerika əsgəri var. Xatırladaq ki, fransız qoşunları Mali və Burkina Fasonu tərk etmək məcburiyyətində qalıblar və qismən Nigerə köçürülüblər.

2021-ci ilə qədər Niger dünyada hasil edilən bütün uranın 6,3%-nə sahib idi. Bu payın 6% olduğu bu göstəricidə Rusiyanı ötüb. Afrika ölkələri arasında uran hasilatına görə Namibiya lider olaraq qalır - 11,4%, mütləq liderlik isə Qazaxıstana məxsusdur - 41,1%. Mütəxəssislər yataqlardan birinin tükənməsi ilə əlaqədar hasilatın müəyyən qədər azalacağını proqnozlaşdırırdılar. Bununla belə, Niger hələ də Fransa üçün əsas uran filizi tədarükçüsü olaraq qalır. O, nüvə enerjisi istehsalında dünya liderlərindən biridir. Fransanın 56 reaktoru var ki, bu da ölkənin enerji ehtiyacının üçdə ikisini ödəyir.

Ayrı-ayrılıqda vurğulamaq yerinə düşərdi ki, son vaxtlara qədər Niger uranı (24%) əsasən Aİ ölkələrində reaktorlar üçün istifadə olunurdu, sonrakı yerləri isə Qazaxıstan (23%) və Rusiya (20%), Avstraliya (16%) və Kanada (14%) tuturdu. Buna görə də Fransa hökuməti nümayəndələrinin ölkənin konkret tədarükçülərdən asılı olmadığı və Nigerdə baş verən hadisələrin uranın qiymətini artırmayacağına dair verdiyi təminatlarla razılaşmaq çətin deyil. Bu şəraitdə Nigerə təsir uğrunda mübarizə ciddi gedəcəyini vəd edir. İşlərin müdaxiləyə gələcəyi fakt deyil və təbii ki, bir Afrika ölkəsi üzərində nəzarətin itirilməsinin Fransanın nüvə sənayesinin çökməsinə gətirib çıxaracağı da fakt deyil. Sadəcə olaraq benefisiarlar, məsələn, Kanada, Qazaxıstan və Avstraliya ola bilər. Buna baxmayaraq, Qərb Niger hakimiyyəti ilə qarşılıqlı əlaqə problemini həll edəcək.
Bu, inkişaf etməkdə olan ölkələrin Qərbin neokolonial sistemi ilə mübarizəsidir. Resursların boşaldılması, texnoloji qadağalar, dolların və müəyyən dərəcədə avronun maliyyə boğulması - bu, yüksələn Qlobal Cənubun üsyan etdiyi "qaydalara əsaslanan" dünyadır.

Türkiyə dünya siyasətinin mərkəzini şərqə çevirdiyini açıqladı

Emmanuel Makron ikinci prezidentlik müddətinin 100 günü münasibəti ilə xalqa müraciət edib. Söhbət əsasən daxili və iqtisadi siyasət problemlərindən, o cümlədən iyunun sonu və iyulun əvvəlində Fransanı silkələyən dörd gecə iğtişaşdan alınacaq dərslərdən gedirdi. Prezident təhlükəsizlik məsələlərinin onun diqqət mərkəzində olacağına söz verib. Eyni zamanda, Makron iğtişaşların miqyasını azaltmağa və onlarla məşğul olan səlahiyyətlilərə hörmət etməyə çalışıb. Maraqlıdır ki, Makron onların əksəriyyətindən - Fransanın xaricdəki ərazisi olan Yeni Kaledoniyadan 18 min km məsafədə olan həmyerliləri ilə ünsiyyət qurub. Buna görə də, o, xarici ərazilərə verdiyi diqqəti beynəlxalq vəziyyət və Çin və ABŞ arasında Hind-Sakit okean regionunda artan rəqabətlə əlaqələndirib.

Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan şənbə günü bildirib ki, Qərb dünyadakı mərkəzi mövqeyini itirir. “Beynəlxalq sistemin son transformasiyasını qeyd edən günlər gəldi. Yeni geosiyasi və geoiqtisadi tənlik yaranır, onun mərkəzində Asiya yer alır. Qərb dünyası mərkəzi mövqeyini itirdiyi bir vaxtda biz görürük ki, dünya siyasətinin mərkəzi şərqə, ata-baba torpaqlarımıza doğru sürüşür”, - deyə o, Cənubi Koreyanın xarici işlər naziri Pak Çinlə danışıqlardan sonra Ankarada keçirilən mətbuat konfransında vurğulayıb. Nazirlər ikitərəfli münasibətlərin möhkəmləndirilməsi yollarını müzakirə edərək, ticarət dövriyyəsinin 15 milyard dollara çatdırılmasını qarşıya məqsəd qoyublar. Bundan başqa, tərəflər Şimali Koreya ətrafında vəziyyətə toxunublar.

V.VƏLİYEV
P.S. Məqalədə xarici mənbələrə istinadlar var