Şimali Avropa nəhayət neytrallıqla vidalaşdı

ABŞ prezidenti Cozef Bayden Finlandiyaya səfər edib. SİA xarici mənbələrə istinadən xəbər verir ki, burada Skandinaviya ölkələri başçılarının sammiti keçirilib.

Bu region getdikcə Qərbin qurduğu Rusiyanın cilovlanması sistemində əsas bölgəyə çevrilir. Bu fakt sammitin sonunda qeyd olunub, burada daha çox Şimali Avropa məsələlərindən deyil, Ukraynaya dəstək yollarından danışılıb.

Cozef Baydenin NATO-nun Vilnüs sammitində iştirakını əhatə edən Avropa turnesini Helsinki səfəri ilə başa vurması təsadüfi deyil. Əvvəllər bu şəhər Ağ Ev üçün yalnız beynəlxalq görüşlər üçün neytral platforma idi. Sonuncu dəfə ABŞ prezidenti (o zaman Donald Tramp idi) 2018-ci ildə Vladimir Putinlə danışıqlar aparmaq üçün Helsinkiyə səfər edib.

Cümə axşamı Finlandiyanın paytaxtında üçüncü ABŞ-NATO sammiti baş tutdu, onun keçirilməsi faktı Helsinkinin artıq Rusiya ilə dialoq yeri olmadığını göstərdi. Tədbirdə amerikalı liderlə yanaşı, İsveçin baş naziri Ulf Kristersson, Norveçin baş naziri Yonas Qahr Store, Danimarkanın baş naziri Mette Frederiksen, İslandiyanın baş naziri Katrin Yakobsdottir və faktiki olaraq Finlandiya prezidenti Sauli Niinistö də iştirak ediblər. Bayden birgə mətbuat konfransından sonra onlarla ayrı-ayrılıqda danışıqlar aparıb. ABŞ prezidenti orada təkcə regional münasibətlərdən deyil, həm də Rusiyadan danışıb. Xüsusilə, Bayden Rusiya Federasiyası ilə nüvə münaqişəsinin mümkünlüyünə inanmadığını təkrarlayıb. Bundan əlavə, o, gözlənilmədən məhbusların mübadiləsi mövzusuna qayıdıb. “Mən Rusiyada və ya başqa yerlərdə qanunsuz saxlanılan amerikalıları azad etmək üçün əlimizdən gələni etməkdə ciddiyəm. Və bu proses davam edir”, – o, ABŞ-ın kimin mübadiləsinə ümid etdiyini konkretləşdirmədən deyib. Amma görünür, Finlandiya soyuq müharibə dövründə olduğu kimi bu prosesdə vasitəçilik etməyəcək. Əksər diplomatların qarşılıqlı surətdə qovulmasından sonra onun Rusiya Federasiyası ilə münasibətləri ən aşağı həddə çatıb ki, bu da ölkə üçün vasitəçi rolunu istisna edir.

İlk iki oxşar sammit heç bir mühüm beynəlxalq tədbirə çevrilmədən Stokholm (2013-cü ildə) və Vaşinqtonda (2016-cı ildə) keçirilib. Axı ABŞ-ın Şimali Avropa ilə münasibətləri onilliklər ərzində mahiyyətcə dəyişməz qalıb. "Soyuq Müharibə" illərində olduğu kimi, Finlandiya və İsveç xarici siyasətdə neytral qalıblar, yalnız nüanslara görə fərqləniblər. Finlandiya hakimiyyəti, ümumilikdə, Vaşinqtona nisbətən Moskvaya daha çox rəğbət bəsləyirdi, İsveç hakimiyyəti isə əksinə. İslandiya, Norveç və Danimarka NATO-nun üzvü olsalar da, heç bir halda alyansın “şahinləri” arasında deyildilər. İslandiyalılar ordusu olmayan yeganə üzvdür. Norveç və Danimarka NATO-nun müdafiə xərclərini artırmaq qərarlarını inkar edən ən fəal ölkələr sırasında idi. Üstəlik, alyansın 2014-cü ildə Uelsdə keçirilən sammitindən sonra da bu vəziyyət dəyişməyib. Orada, xatırlayırıq ki, NATO ölkələri müdafiə xərclərini ÜDM-in 2%-nə qədər artırmağa borclu idilər. Vilnüsdə deyildiyi kimi, bu öhdəliyi nə Danimarka, nə də Norveç yerinə yetirdi.

Amma 2022-ci il fevralın 24-də başlayan hadisələr Avropa siyasətində tektonik dəyişikliklərə səbəb oldu. İsveç və Finlandiyada əvvəllər neytral statusun qorunub saxlanmasını qeyd-şərtsiz dəstəkləyən ictimai rəy NATO-ya üzv olmaq lehinə meyl edirdi. Ötən il Madriddə keçirilən sammitdə hər iki ölkə rəsmi olaraq oraya dəvət olunub. Finlər artıq NATO-ya daxil olublar. İsveçlilərin isə payızda qoşulacağı gözlənilir - ehtimal ki, oktyabrda, onların qoşulması haqqında protokol alyansın hələ bunu etməmiş iki üzvü - Türkiyə və Macarıstan tərəfindən ratifikasiya edildikdən sonra gerçəkləşəcək.

Norveç və Danimarka hərbi xərclərini kəskin şəkildə artırıb. Birincisi, hökumətinin planına görə, 2026-cı ilə, ikincisi 2030-cu ilə qədər ÜDM-in 2%-i həddinə çatacaq. Eyni zamanda, hər beş ölkə Ukraynaya fəal kömək edir. Bunu hətta kiçik İslandiya da edir, maliyyə yardımı ayırır, Ukrayna ordusunu yanacaq daşıyan maşınlarla təmin edir, hətta bu ölkə üçün çox qeyri-adi addım atıb – ukraynalı qaçqınları qəbul etməyə razılaşıb.

Helsinkidə keçirilən sammitdə Ukraynaya dəstəyi gücləndirməyə hazır olmaq da müzakirə olunub. Oradan gələn xəbərlərdən jurnalistlər öyrəniblər ki, bir gün əvvəl İsveç və Ukrayna əlavə silah tədarükü və kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi haqqında saziş imzalayıblar. Stokholmda onlar indi Kiyevi İsveçin “Qripen” qırıcıları ilə təchiz etmək imkanını müzakirə edirlər. Bu təyyarələrdə ukraynalı pilotlar üçün tanışlıq uçuşları haqqında da razılaşma var. Maraqlıdır ki, eyni zamanda həm Bayden, həm də onun şimali avropalı həmkarları müxtəlif dərəcələrdə qətiyyətlə, Rusiya Federasiyası ilə Ukrayna arasında münaqişənin illərlə davam etməyəcəyinə əminliklərini ifadə etdilər. Beləliklə, Amerika prezidenti bildirib ki, onun fikrincə, Rusiya “resurs və imkanlar baxımından” “əbədi” döyüş əməliyyatları apara bilməyəcək. Buna görə də, Bayden hesab edir ki, Rusiya rəhbərliyi münaqişənin davam etdirilməsinin Rusiya Federasiyasının maraqlarına uyğun olmadığına mütləq qərar verəcək. “Amma bunun nə vaxt baş verəcəyini deyə bilmərəm” deyib.