Ekoloji cəhətdən təmiz nəqliyyat yanacağı hansıdır? - ARAŞDIRMA

Dünyanın bütün ölkələrində benzin və dizel yanacağının hər hansı mövcud ekoloji cəhətdən təmiz yanacaqla əvəz edilməsinin təşviqi bir çox danılmaz üstünlüklərə malikdir, lakin eyni zamanda bir çox yeni suallar doğurur.

Ətraf mühitə və insanlara daha az zərərli yanacaq növlərinə keçid bir çox maliyyə və ekoloji problemlərin həllini nəzərdə tutur. Eyni zamanda, zəhərli yanacaqların dövriyyədən çıxarılması, kənd təsərrüfatı və sənaye sahələrində, qanunvericilikdə, eksperimental fəaliyyətdə və qiymətlərdə tamamilə yeni qarşılıqlı əlaqə sahəsi yaradır. Onu da unutmamalıyıq ki, eko-yanacaq iqlim problemlərinin həllində ən təsirli üsullardan biridir.

Bütün suallar fonunda bir şey dəyişməz olaraq qalır: artan inkişafda ətraf mühitə və insanlara zərər verməyəcək yanacağa üstünlük verilir və bu prosesi dayandırmaq, yəqin ki, mümkün deyil. Hal-hazırda, yanacaq doldurmaq üçün bir neçə ekoloji cəhətdən təmiz formulalar qrupu təklif olunur - maye, qaz və hətta sıxılmış hava.

Şərti olaraq bunları iki növə bölmək olar - əməliyyat və eksperimental.

Benzin və dizel yanacağının ekoloji dərəcəli yanacaqlarla əvəz edilməsinin məqsədi işlənmiş qazlardakı yüksək zəhərli birləşmələrin miqdarını mümkün qədər azaltmaq və ya nəqliyyat vasitələri üçün ən təhlükəsiz, ən təmiz növlər yaratmaqdır. Ətraf mühitə zərərli olmayan yanacaqlara gəldikdə, bunlar qaz qarışıqları, bio birləşmələr, etil məhsullarıdır.

Belə yanacaq növləri hazırda ən çox yayılmışdır. Mayeləşdirilmiş karbohidrogen propan-butan qarışığı (LPG) və sıxılmış təbii qaz metan (CNG) müxtəlif ölkələrdə uğurla istifadə olunur.

Qeyd etmək lazımdır ki, zəhərli maddələrin atmosferə atılmasının müəyyən faizi propan-butan qarışığında mövcuddur, lakin onların həcmini az hesab etmək olar. Eyni zamanda, metan geniş istifadə olunan yanacaqlar arasında ekoloji cəhətdən ən təmizdir, çünki o, neft emalı prosesində əldə edilən məhsul yox, təbii qazdır.

Hazırda biodizel avtomobillər üçün davamlı keyfiyyət təmin edə bilən və "bio" kateqoriyasına uyğun gələn bir neçə növ yanacaq var:

Biodizel və bioqazin - həm yanacaq, həm də əlavə məhsul kimi istifadə olunur;

Bioetanol - yanacaq qarışığının tərkib hissəsi kimi təsirli olan bitki xammalından alınan adi etil spirtidir. (C2H5OH);

Biobutanol - butil spirti, benzinə əlavə olaraq istifadə edilə bilir və eyni performansa malikdir.

Dimetil isə eter müstəqil yanacaq növüdür.

Biodizel, xüsusən də Aİ ölkələrində avtomobil sahiblərinin etibarının reytinqində liderlər sırasındadır. Bu yanacaq növünün istehsalı üzrə rekordçu Almaniyadır. Burada 50-yə yaxın müəssisə və minlərlə fərdi mini qurğu tikilib fəaliyyət göstərir. Biodizel təbii xammaldan hazırlanır və əslində mayonez və ya bitki yağlarının tərkibinə təxminən oxşar olan trigliseridlər və yağ turşularının qarışığıdır. Xammal ən çox kənd təsərrüfatı bitkiləridir: məsələn, kolzadan, soydan və s. alınır.

Bioqazin başqa istehsalın məhsuludur, yüngül benzin fraksiyalarının efirlər, karbohidrogenlər, metil spirti və çoxfunksiyalı əlavələrlə qarışığıdır.

ABŞ və Braziliya ümumi həcmin 90%-ni tutaraq son dərəcə təmiz yanacaq növlərindən birinin istehsalı üzrə bazarda liderdirlər.

Hər iki yanacaq növünün ekoloji cəhətdən təmizliyinin mütləq olmamasına baxmayaraq, eyni yanacaqların ənənəvi növləri ilə müqayisədə həm biodizel, həm də biobenzin istehsalında zərərli emissiyaların payı əhəmiyyətli dərəcədə azalır.

Bitki yanacağı - biodizel hətta qəza zamanı yerə, su hövzələrinə tökülsə də, ətraf mühitə zərər vermədən 2-3 həftə ərzində bakteriyalar tərəfindən tamamilə parçalanır. Əla yağlama keyfiyyətlərinə malik olsa da, biodizel hələ də daxili yanma mühərrikinin gücünü azaldır.

Bütün yanacaq növlərini populyarlıq və yayılma baxımından deyil, ətraf mühit üçün təhlükəsizlik baxımından nəzərdən keçirmək lazımdır.

Ən böyük istehsalçılar tədricən dimetil eterdən istifadə edərək avtomobil istehsalına keçirlər: "Ford", "Nissan", "Volvo" sənayesinin liderləri kifayət qədər geniş istifadə olunur. 15 ildir - həm dövlət, həm də şəxsi nəqliyyat vasitələri və sfenomen dövlət sifarişləri ilə tam dəstəklənir. İsveç və Danimarka kimi Skandinaviya ölkələri bütün ictimai nəqliyyatı dimetil efirə verib. Bu, həqiqətən ucuz, ekoloji cəhətdən təmiz və mühərriklər üçün yağ tərkibli yanacaqlara etibarlı alternativdir.

Mühəndislərin fikrincə, bu, avtomobili maye yanacaqla işə salmağa və bütün səyahətin 80%-ni silindrdən gələn hava axınının enerjisi ilə idarə etməyə imkan verir.

Kiçik daşıma qabiliyyəti (~ 500 kq) olan bir avtomobil 105 litr həcmli hava çəni ilə təxminən 15-16 km sürə bilir.

1990-cı illərdə dünyada hər şeyə qarşı təşəbbüskar və nəzakətli yaponlar qərara gəlmişdir ki, yemək üçün yararsız olan yağları kənarlaşdırmasınlar. 20 il sonra ABŞ-da bu təşəbbüsü dəstəkləyərək - böyük bir laboratoriyada faydalı olan hər hansı bir məhsulun ikinci istifadəsi ilə bağlı təcrübələr aparıldı. İki ölkənin təcrübəsi göstərdi ki, yaponlar uzun illərdir ki, hər şeydən çıxarılan yanacaqla maşın sürə bilirlər, qalan dünya isə bunu necə edəcəyini düşünür.

1 milyon işlənmiş yağ və piylər 500 000 ton yağa və ya 3 665 689 barelə bərabərdir. Bunun 91 min 642 litri dizel yanacağı istehsal oluna bilər ki, bu da hər barel neftdən 40 litrdir. Bir minik avtomobilinin ildə orta yürüşü təxminən 20 min km olarsa, dizel yanacağına illik ehtiyac 900 litr olacaqdır. 91 642 litr isə il ərzində 102 avtomobili doldurmaq üçün kifayət edir.

Bəs ölkəmizdə vəziyyət necədir?

Azərbaycanda sürücülərin 85%-dən çoxu yanacaqdoldurma məntəqələrində satılan yanacağın keyfiyyətindən narazıdır. Media Təhlil Mərkəzinin, SOCAR-ın açıqlamasına görə, yanacağın keyfiyyətinin artırılması hələ 2022-23-cü illərdə baş tutacaq. Artıq sürücülər əzbər bilirlər ki, hansı yanacaqdoldurma məntəqəsi benzindən nə qədər kəsir və ya hansında yanacağın tərkibi daha çox çirklidir. Bunu sürücülər kimi müvafiq qurumlar da yaxşı bilirlər. Ancaq heç kim bunun üzərinə getmir. SOCAR dəfələrlə açıqlama verib ki, onlar yanacaqdoldurma məntəqələrinə qatqısız, standartlara uyğun yanacaq satırlar.

Ölkəmizdə nəqliyyat vasitələrindən istifadənin stimullaşdırılması və təşviq edilməsi sahəsində təhlillərin, qiymətləndirmələrin aparılması və müvafiq təkliflərin hazırlanması üzrə icaslarda ekoloji təmiz nəqliyyata keçidin dəstəkləyici tədbirləri müzakirə olunur.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2021-ci il 2 fevral tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilən “Azərbaycan 2030: sosial-iqtisadi inkişafa dair Milli Prioritetlər”də “Təmiz ətraf mühit və “Yaşıl artım” ölkəsi” prioritetlərdən biridir. Prioritetlər toplusunda qeyd edilir ki, qlobal iqlim dəyişikliklərinin miqyasını nəzərə alaraq ekoloji təmiz texnologiyaların tətbiqinə əhəmiyyətli yer verilməli, təmiz enerji mənbələrindən istifadə, tullantıların təkrar emalı və çirklənmiş ərazilərin bərpası təşviq edilməlidir.

Havar Şəfiyeva