Psixoloji şiddət, yoxsa qısqanclıq? - ARAŞDIRMA

Həddindən artıq qısqanclıq xəstəliyi bir sıra dünya ölkələrində olduğu kimi, ölkəmizdə də xüsusilə, qadınlara qarşı zorakılıq səbəbindən çox mühüm problemdir. Demək olar ki, hər dəfə cinayətkar "Səni çox sevirəm", "Çox qısqanıram" deyərək özünə haqq qazandırmağa çalışanlar var. Bəs, qadının döyülərək öldürülməsinə, bıçaqlanmasına, yandırılmasına, hətta üzərinə beton tökülməsinə səbəb olan bu qısqanclıq necə bir “sevgi” nümayişidir?

Həddindən artıq qısqanclıq xəstəliyi

Kişilər qısqanclıqla bağlı müzakirələrdə daha eqoist olurlar. Araşdırmalara görə, qısqanclıqla bağlı problemlərdə qadınlar kişilərdən daha konstruktivdir. Qısqanclıqla bağlı müzakirələr zamanı kişilər daha çox eqoist davransalar da, qadınlar münasibətlərdə nizamı və sülhü qorumağa meyllidirlər. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, qısqanclığın səviyyəsi qadın və kişi arasında fərqlənmir.

Həddindən artıq qısqanclıq xəstəliyi etibarsızlıq, qeyri-adekvatlıq hissləri, mədəni fərqlər, təhsil səviyyəsi və ya münasibətlərdə zəif ünsiyyətlə əlaqəli ola bilər. Evli cütlüklər, qısqanclığa əsaslanan problemlərdə subaylara nisbətən daha konstruktiv və uzlaşmacı olurlar. Münasibətlərdə zaman keçdikcə belə problemlər getdikcə daha az baş verir. Münasibət nə qədər uzun sürərsə, qısqanclığa reaksiya və qısqanclıqla bağlı mübahisələr bir o qədər az olar.

Həddindən artıq qısqanclıq xəstəliyi alçaldılma və valideynlərin yanlış davranışı patoloji qısqanclığa səbəb ola bilər. Patoloji qısqanclıq kişilərdə daha çox rast gəlinir. Patoloji qısqanc insan, heç bir dəlil olmadığı halda həyat yoldaşının gizli şəkildə onlara xəyanət etdiyinə inana bilər və bu, hal illərlə davam edə bilər.

Patoloji qısqanclıq həm kişilərdə, həm də qadınlarda baş verə bilər, lakin kişilərdə daha çox rast gəlinir və daha çox zorakılıqla nəticələnir. Bu, insanın təkcə tərəfdaşına deyil, həm də özünə zərər verməsi ilə nəticələnə bilər. Patoloji qısqanclığı olan insanlar münasibətdə olduqları adamdan başqa heç kimlə oxşar problemlər yaşamırlar.

Patoloji qısqanclığın əlamətləri aşağıdakı kimi təsvir edilir:

Bu insanlar partnyorlarının həyatını məhdudlaşdırmaqla başlayırlar. Bu, onun sosial mediaya girməsinə mane ola, yaxud istifadəsini məhdudlaşdıra bilər.

Münasibətlərdə mübahisələr artıbsa və həddindən artıq qısqanclıq səbəbindən ünsiyyət pisləşibsə, dəstək lazımdır. Həddindən artıq qısqanclıq dərman və psixoterapiya ilə müalicə edilə bilər. Münasibətlərdə bir-birinə güvənmək, ünsiyyətə açıq olmaq və empatiyanı gündəmdə saxlamaq qısqanclığı nəzarət altında saxlamağa kömək edə bilər. Qısqanclıq səbəbiylə mübahisələr artıbsa, ünsiyyət pozulubsa, cütlükərin bir-birinə hörməti və ya düşüncələri mənfi təsirlənməyə başlayıbsa, cütlük olaraq terapiya dəstəyi alınmalıdır.

Həddindən artıq qısqanclıq xəstəliyini sevgi kimi qəbul edənlər sevgi və qayğıdan məhrum olmuş insanlardır. Yəni, qısqanclıq etmək istəyən insanlar əslində sevgisiz və diqqətsiz böyümüş insanlar ola bilər. Yəni sevilməyi “qısqanclıq” kimi görürlər. Ola bilsin ki, laqeyd, səhlənkar valideyn rəftarına məruz qalan və daha çox diqqətə ehtiyacı olan bu şəxslər sevgisiz böyüyüblər. Sevginin olmaması, uyğunsuzluğu və ya ailənin həddindən artıq və boş sevgi sözləri də uşaqların inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Əsl sevginin, düzgün ünsiyyətin nə olduğunu bilməyən və öyrənməyən uşaq gələcəkdə insan münasibətlərindəki səhvləri birbaşa ayıra bilməyə bilər. Məsələn, əgər oğlanın atası anasını qısqanırsa və onun azadlığını məhdudlaşdırırsa, uşaq gələcəkdə sevgini “qadının sahibi olmaq”la səhv sala bilər.

Həddindən artıq qısqanclıq "çox sevmək"dən qaynaqlanmır

Son zamanlar qadınlara qarşı zorakılıq, hətta qətl hadisələrinin izahı həmişə eynidir: "Onu sevirdim", "Çox qısqanırdım". Ancaq ekspertlərin fikrincə, qısqanclıq sevgi nümayişi deyil.

Qısqanc insanlar zaman-zaman qısqanclıqlarını məntiqi bir səbəbə bağlamaq üçün qarşıdakı insana dəyər verdiklərinin bir əlaməti olaraq ifadə edə bilərlər. Qısqanclığın həddən artıq sevgidən qaynaqlandığı və bu qədər sevgi səbəbiylə qısqancın davranışının idarəolunmaz olduğu kimi bir fikir var. Qısqanc tərəfin “sevgidən kor oldum” kimi klassik ifadələrini tez-tez eşidirik. Əslində, belə deyil.

Münasibətlərdəki məhdudiyyətlərin sevgidən olmadığını qəbul edərək, altda fərqli problemlər var və bu vəziyyət düzgün ünsiyyət və ya münasibət terapevti ilə həll edilməlidir. Əks halda, vəziyyət daha mürəkkəbləşə və ya, bu səbəbdən münasibətlər bitə bilər.

Cəmiyyətimizdə qadınlara qarşı zorakılıq getdikcə artmaqdadır. Ancaq təəssüflər olsun ki, yenə də qadınlar buna görə qadınlar günahlandırılır və yenə də qadınlar oğlan uşaqlarını zorakılıq tərəfdarı kimi böyütməkdə günahlandırılırlar. Bəs ataların heç bir günahı yoxdur? Uşaq böyüdərkən təkcə anaların deyil, ataların da böyük rolu var.

Atalar üçün bəzi tövsiyələr:

-Ata evdə anaya olan hörməti önə çəkməli və bu mövzuda uşaqlara nümunə olmalıdır. Ailədəki bütün qadınlara hörmət etməlidir.

- Oğlan və qız uşaqları arasında fərq qoymamalıdır.

- Oğlan və ya qızlara cinsini vurğulayan ləqəblər qoyulmamalıdır.

- Valideynlər həyatının ilk illərində oyuncaqlarda, kurslarda və ya fəaliyyətlərdə cinsi oriyentasiya etməməlidir. (Oğlanları döyüş sənətinə yönəltmək, daim silah və ya əsgər kimi oyuncaqlar seçmək kimi)

- Ata ailədə, ev işlərində, uşaqların baxım və tərbiyəsində fəal rol almalı, xidmət gözləməməlidir. “Qadın işi” və “kişi işi” kimi fərqlərdən uzaq olmalıdır.

Uşaqları qısqanclıq və zorakılıqdan azad böyütmək üçün ailələrə tövsiyələr:

- Uşaqlar 3 yaşından sonra ailədə müəyyən dərəcədə və müəyyən məsələlərdə söz sahibi olmalıdır.

- Uşaqlar mümkün qədər valideynlərinin mübahisələrinə şahidlik etməməlidir.

-Ailədə valideynlər bir-birlərinə qarşı hörmətli, anlayışlı olmalı və bunu övladlarına da əks etdirməlidirlər.

- Uşaq ana ilə ata arasındakı bağı hiss etməlidir. Bilməlidir ki, ailədə “uşaq” var.

- Uşaqları heç bir səbəbə görə alçaltmaq, təhqir etmək olmaz.

- Valideynlər bəzən tətilə və ya qısamüddətli səfərlərə gedəndə bu vəziyyəti uşaqlardan gizlədirlər ki, uşaqlar problem yaratmasın. Bu, uşaqlarda tərk edilmə hissi yarada bilər. Yaşına uyğun ünsiyyət tərzi olan uşaqlara hər bir vəziyyəti izah etmək olar. Cavabsız və ya izah edilməmiş, gizli məsələlər uşaqların beynində səhv cavablara səbəb ola bilər. Bu vəziyyət onların gələcək həyatına mənfi təsir göstərə bilər.

- Uşağa kişi olmağın bir imtiyaz olduğu öyrədildikdə, onun ətrafdakı qadınlara, o cümlədən anasına hörməti azalacaq və bu, onun sosial və ya iş münasibətlərində də özünü göstərəcək.

- Oğlanları ucaltmaq, onları qonşu uşaqları ilə yarışdırmaq və bunu qızların yanında "Sən şirsən", "Sən pələngsən", "Sən kişisən" kimi sifətlərlə etmək uşaqların inkişafı üçün kifayət qədər qeyri-sağlamdır.

- Sünnət mərasimlərinin şişirdilməsi, uşaqların “taxtda” daşınması, uşağın həyatının ilk illərində “kişilik” anlayışının bu qədər qabardılmasına verilən önəm, valideynlər tərəfindən kişilərin ağlamasını zəiflik kimi öyrədilməsi kimi səhvlər uşağın şəxsiyyətini, psixologiyasını və sosial münasibətlərə olan inanclarını pozur.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma apararaq dünyada qısqanclıq üzrə olan qətllərə diqqət yetirib.

Yunanıstanda 2021-ci ildə 13 qadın məişət zorakılığının qurbanı olub. Bəzilərini sevgilisi, bəzilərini isə keçmiş həyat yoldaşı öldürüb. Qətllərin əksəriyyəti qısqanclıq və ya tərk edilmək zəminində törədilib. Zərərçəkənlərin yaxınları polisin məişət zorakılığına lazımi diqqət göstərməməsindən, qanunlarda ağır cəzaların nəzərdə tutulmamasından şikayətlənir. Həmin qadınların hekayələrini təqdim edirik:

Vasiliki: Yanvarın 17-də Krit adasında 14 yerindən bıçaq zərbəsi ilə öldürdü. Qatil qadını keçmiş həyat yoldaşından qısqandığını bildirib.

Konstantina: Aprelin 5-də 30 yaşlı D.R. döyülməyə dözməyib və 2 yaşlı uşağı ilə atasının evində məskunlaşan 28 yaşlı arvadı Konstantina Tsapa və böyük qardaşı Yorqonu bıçaqlayaraq öldürüb.

Karolain: Mayın 11-də pilot Babis Anaqnostopulos həyat yoldaşı Karolaini körpəsinin qarşısında yastıqla boğub. O, boşanmaq istədiyi üçün həyat yoldaşını öldürdüyünü etiraf edib.

Eleni: 4 iyunda 2 uşaq və 2 nəvəsi olan 64 yaşlı Eleni Pireydə evindən çıxarkən 75 yaşlı keçmiş həyat yoldaşı tərəfindən silahla öldürülüb. Qatil pul üçün öldürdüyünü deyib.

Qarufaliya: İyunun 16-da Foleqandros adasında istirahət edən Qarufaliyanın cəsədi dənizdə tapılıb. Onun 30 yaşlı sevgilisi dava etdiklərini, daha sonra qadını qayadan dənizə atdığını etiraf edib.

Anisa: İyulun 30-da Alban əsilli Anisa Afinadakı evində 39 yaşlı əri tərəfindən 20 bıçaq zərbəsi alıb. Alban əsilli qatil "Onun mənə xəyanət etdiyindən şübhələnirdim" deyib.

Avqustun 3-də Larisa şəhərinin Sotirica şəhərində N.T. işlədiyi restorana gedərək ayrıldığı 43 yaşlı arvadını tapança ilə 8 atəş açaraq öldürüb. O, həyat yoldaşını boşanma davasına görə öldürdüyünü deyib.

Stavrula: Krit adasında 47 yaşlı qadın qızının gözü qarşısında ov tüfəngi ilə öldürülüb. 49 yaşlı qatil daha sonra intihar edib. Məlum olub ki, qadın kişinin münasibət təklifindən imtina etdiyi üçün öldürülüb.

Eleni: Avqustun 23-də Gürcüstandan olan Eleni Salonikidəki evində qanlar içində tapıldı. Eleninin həmyerlisi və sevgilisi olan 48 yaşlı sevgilisi yoxa çıxıb.

Monika: Sentyabrın 4-də Kiparisia şəhərində Rumıniyalı Monika Giusun meyiti qaldığı evin həyətində, sementlə örtülmüş çuxurda tapılıb. İnterpol vasitəsilə Rumıniya sevgilisi axtarılır.

Nektaria: Oktyabrın 29-da Krit adasında 4 uşaq anası Nektariya ayrıldığı 54 yaşlı əri tərəfindən bıçaqlanaraq öldürüldü.

Qeyd edək ki, Yunanıstanda cinayət məcəlləsində məişət zorakılığı ilə bağlı ayrıca maddə yoxdur. Cəzalar 15 ildən ömürlük həbsə qədərdir. Günahkarlar ən yaxşı halda 10-12 ildən sonra sərbəst buraxıla bilər.

Türkiyə:

Türkiyədə 10 ildə ən az 2 min 534 qadın kişilər tərəfindən öldürülüb. Qadın Cinayətlərini Dayandıracağıq Platformasının (KCDP) məlumatlarına görə, 2008-ci ildə 80, 2009-cu ildə 109, 2010-cu ildə 180, 2011-ci ildə 121, 2012-ci ildə 210, 2013-cü ildə 237, 2014-cü ildə 294, 2014-cü ildə 294, 2009-da 109, 2010-da 180, 2008-2019-cu illərdə Türkiyədə 328, 2017-ci ildə 409, 2018-ci ildə 440, 2019-cu ildə 474 qadın öldürülüb.

2022-ci ilin yanvar ayında 26 qadın kişilər tərəfindən öldürüldü, 28 qadın şübhəli şəkildə ölü tapıldı. Qeyd edək ki,Türkiyədə qadın qətllərinin qarşısını almaq üçün 12 ildir ki, mübarizə aparılır.

- Qadın qətlləri əyalətlər üzrə daha çox İstanbulda, rayonlar üzrə isə Seyhanda (Adana) baş verib.
- Qadın qətllərinin bir nömrəli günahkarı ər olub. Türkiyədə 10 ildə öldürülən 2534 qadından 1113-nün cinayətkarı onun əri olub.
- Hər 5 qadın cinayətindən 1-i boşanma/ayrılma mərhələsində baş verib.
- Öldürülən hər 5 qadından 1-i zorakılıq qurbanı olub.
- Zorakılığa məruz qalan hər 10 qadından 6-sı təhlükəsizlik məqsədilə mühafizəyə müraciət edib.
- Qadın qətli daha çox evdə və odlu silahla törədilib.

Araşdırmaya görə, qadın qətliamları ən çox İstanbul (347), İzmir (176), Ankara (135), Adana (125) Antalya (110), Antep (105), Bursa (94), Mersin (79), Konyadır. (76) və Kocaelidə (71) işlənib. Bu 10 əyalətdə 10 il ərzində ən azı 1318 qadın öldürülüb.

Bağcılar (22), Esenyurt (22), Fatih (21), Küçükçekmece və Bağcılar (20) İstanbulda qadın cinayətlərinin ən çox olduğu ilk dörd rayon olub. Ankarada qadın cinayətlərinin ən çox olduğu rayonlar Keçiören (28), Mamak (24) və Çankayadır (19); İzmirdə Buca (24), Konak (22) və Karabağlar (22) oldu.

Türkiyədə 10 il ərzində 1113 qadın qətlində cinayəti törədən əri, 285 qadın qətlində cinayətkarın sevgilisi, 176 qadın qətlində keçmiş ər, 82 qadın qətlində isə keçmiş sevgilisi olub.

Qadın qətli törədənlərin siyahısında keçmiş ərdən sonra qohum dördüncü yerdədir. 10 ildə 169 qadın qohumları, 111 qadın ataları, 104 qadın isə qardaşları tərəfindən qətlə yetirilib. Bundan başqa, qadınların 79-u oğulları, 64-ü kürəkəni, 12-si isə qayınatası tərəfindən qətlə yetirilib. Bu o deməkdir ki, hər 5 qadından biri ailəsi və ya qohumları tərəfindən öldürülür.

Bundan başqa, 10 ildə 231 qadın iş və ya məhəllə münasibətlərinə görə tanıdıqları kişi, 89 qadın isə tanımadığı kişi tərəfindən öldürülüb.

Mediada əks olunan qadın cinayətlərinin əhəmiyyətli bir hissəsində qətlin bəhanəsi müəmmalı olaraq qalıb. Ən azı 299 qətldə qadınların ayrılması/boşanması istəyi, 205 qətldə dələduzluq şübhəsi bəhanə kimi təqdim edilib, 69 qətldə isə qadın kişinin barışıq tələbini rədd etdiyi üçün öldürülüb.

Ən azı 127 qadın ev işləri görməmək, kişilərə yaxşı baxmamaq, baxımlı olmamaq, səhərlər kişini oyandırmamaq kimi məişət cins rollarını yerinə yetirmədikləri üçün öldürülüb. Bura paltar almaq, evə gec gəlmək, telefonla danışmaq, incimək və ya gülmək də aiddir.

Dünyada qadın cinayətləri ən çox hansı ölkələrdə baş verir?

Pakistan dünyada qadınlara qarşı zorakılığın ən çox olduğu ölkədir. Bu nisbət Seneqalda 78, Yəməndə 67, Əfqanıstanda isə 61 faizdir.

Ayşən Vəli