Yelena Dvornitskaya: "Rus molokanlar azad edilmiş Qarabağa qayıtmağı gözləyirlər" – MÜSAHİBƏ

Keçən əsrin 90-cı illərinin sonlarında tarixi Azərbaycan ərazilərinin Ermənistan tərəfindən işğalı təkcə azərbaycanlıları deyil, Azərbaycanda yaşayan bir çox başqa xalqların nümayəndələrini də sığınacaqsız qoydu. Bunların arasında 150 ildən çoxdur ki, azəri qonşuları ilə sülh və mehribanlıq içində yaşayan Qarabağın kiçik Geyarx kəndindən olan molokanlar da var idi.

1992-ci ildə hər şeylərini itirən rus staroverıları (köhnə inanclılar) evlərindən qovuldu. Bəziləri Azərbaycanda yaşamaq üçün ölkənin digər bölgələrinə köçdü, bir hissəsi isə Rusiyaya getdi. Buna baxmayaraq, nə vaxtsa evlərinə qayıdacaqları, burada sovxozlarını bərpa edəcəkləri və üzüm bağlarını yenidən düzəldəcəyinə inamlarını heç vaxt itirmirdilər.

Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli razılaşmasının nəticələrindən sonra Azərbaycan qoşunları azad etdikləri mövqelərdə dayandılar. İndi Geyarx kəndi Rusiya sülhməramlılarının nəzarət zonasındadır.

Bir neçə ay əvvəl "Moskva-Bakı" portal Geyarx sakinlərindən biri Yelena Dvornitskaya-Timofeyeva ilə doğma torpaqlarını yenidən görmək arzusundan bəhs etdiyi bir reportaj yayımladı. Bu yaxınlarda bu xəyal gerçəkləşdi- Azərbaycanın dövlət strukturlarının dəstəyi sayəsində təxminən 30 il sonra molokan qadın Tərtər rayonunu ziyarət etdi və doğma kəndinin işğaldan azad olduğunu gördü. Yelena xanım səfər təəssüratlarını Moskva-Bakı ilə bölüşüb. Oxucularımız üçün maraqlı olacağını düşündüyümüzdən müsahibəni tərcümə edib dərc etmək qərarına gəldik.

- Yelena xanım, gəlin sizin hekayənizi xatırlayaq…

- Mən Azərbaycanın Tərtər rayonuna aid Geyarx kəndində anadan olmuşam. Bundan əvvəl Azərbaycan SSR tərkibindəki Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin (DQAO) Levonarx kəndi idi. Molokanlar 1830-cu il Türkmənçay müqaviləsindən sonra Çar Rusiyasının Zaqafqaziya torpaqlarını məskunlaşdırmağa qərar verməsindən sonra bu ərazilərə köçdülər. Bunun üçün ilk iddiaçılar Köhnə Möminlər idi. Bəziləri Azərbaycanda yüksək dağlarda yerləşən Ruskie Borisı kəndini qurdu. Sərt iqlim səbəbindən tədricən bəzi molokanlar dağətəyi ərazilərə- qurduqları Geyarx kəndinə köçməyə başladılar. Orada öz mal-qara təsərrüfatımız, üzüm bağlarımız var idi, hamı bol-bəhrəli yaşayırdı. 1992-ci ildə Geyarx işğal edildi. Molokanlar qalan 52 nəfəri Tərtər bölgəsinə aparan Azərbaycan ordusu tərəfindən ölümdən xilas edildi.

İkinci Qarabağ müharibəsi başlayanda bütün kəndlilər məni çağırıb səbirsizliklə soruşdular: - Geyarx artıq azad edilibmi? Və 6 noyabrda Azərbaycan televiziyası nəhayət doğma kəndimizi göstərdi. İlk dəfə xoşbəxtlikdən ağladım. O vaxtdan bəri doğma yurdumu yenidən görmək arzusunda idim.

- Azad edilmiş Azərbaycan ərazilərinin əksəriyyəti minalarla üzləşmək təhlükəsi səbəbindən hələ də ziyarət üçün bağlıdır. Doğma kəndinizə necə gələ bildiniz?

- Yaxınlarımızın səyləri və dövlət orqanlarının dəstəyi sayəsində. Yadınızdadırmı, son müsahibə bir vaxtlar cəmiyyətimizə qəbul etdiyimiz İsmayılovlar ailəsindən danışdım? Kəndimizdə yaşayırdılar, çox mehriban insanlardır. Müharibə hamımızı ayırsa da, əlaqəmizi itirmədik, davamlı telefonla danışdıq. Müharibə bitdikdən sonra Tərtər rayonundakı icra nümayəndəliklərindən birinin sədri İlqar Qasımovun telefon nömrəsini verən sinif yoldaşım Vəzir İsmayılova zəng etdim. Dərhal zəng edib doğma yerlərimi görə biləcəyimi soruşdum. Cavab verdi - "Əlbəttə gəlin, sizinlə görüşəcəyik və hara qədər getməyə imkan varsa - gedəcəyik".

Molokanlar həmişə dostcasına davranırdılar və həyatın bizi ayırmasına baxmayaraq, həmişə əlaqə saxlayırıq. Səfərdən əvvəl Azərbaycanın Goranboy rayonundakı Russkie Borisı kəndindən olan molokanlarla əlaqə saxladım və əcdadlarımızın torpaqlarına səyahət etmək imkanının olduğunu dedim. Dərhal razılaşdılar və bir vaxt razılaşdıraraq Tərtər şəhərinə getdik. Vəzir İsmayılov və İlqar Qasımovla birlikdə Tərtər rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Müstəqim Məmmədovla görüşdük. Bizi isti qarşıladı, uzun müddət danışdıq. Və sonra bizdən soruşdu - köçmək istəyirsiniz? Dedik - əlbəttə! Axı Geyarxı görməyə və doğma kəndimizə köçürülməmizi istəməyə gəldik.

Tərtər rayon İcra Hakimiyyəti bizə Geyarx istiqamətində getmək üçün icazə verdi. Bizi İlqar Qasımov və Qaçqınların və Məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsinin Tərtər rayonundakı nümayəndəliyinin rəhbəri Möhlət Nəzərov müşayiət etdi. “Qırmızı zona”ya gəldik. Daha irəli getmək mümkün deyildi. Rusiya sülhməramlı kontingenti də orada yerləşdirilmişdi. Geyarxın kənarında idik, ancaq qanunu pozacağımıza görə kəndə girə bilmədik. Maşından düşdüm və yalnız güclü bir külək məni qarşıladı. Ətrafda ölü bir təcrid zonası var idi- nə bir ağac, nə bir üzüm bağı var idi, yalnız daşlar və quru otlar qalmışdı. Üfüqdə bir dənə də olsun ev görünmürdü ... Kənd işğal olunduqdan sonra Azərbaycanı tərk edən molokanlara atalarımızın qəbirlərinə çələng qoyacağımı vəd etmişdim, amma bu vəd yerinə yetirmək, sadəcə, mümkün deyildi. Əcdadlarımızın dəfn olunduğu bütün kənd qəbiristanlığı yer üzündən silinmişdi.

Görünən odur ki, molokanların orada yaşadığına dair bir dənə də olsun dəlil yoxdur. Ancaq bu, belə deyil. Torpaqları dağıtmağı bacardılar, insanları yox. Geyarxda yaşadığımıza dair bütün dəlillərimiz var. Molokanları doğma kəndlərinə qaytarmaq üçün dövlətdən xahiş edəcəyik. Artıq Tərtər rayon İcra Hakimiyyətinə bir ərizə yazdıq, lazımlı sənədlər paketini, o cümlədən həmin illərin fotoşəkillərini, həmkəndlilərinin yaddaşından orada yaşayan insanların adlarının əks olunduğu kənd planının fotosurətini verdik. Molokanlıların və azərbaycanlıların bu ərazidə yaşadıqlarını təsdiqləyən doğum sənədlərini də. Bir çox qaçqın ailəsi- azərbaycanlılar, molokanlar, o cümlədən hazırda Rusiyada olanlar Geyarxa qayıtmağı xəyal edirlər.

Biz azərbaycanlılarla çiyin-çiyinə yaşamaq və beynəlmiləl bir cəmiyyətdə necə birgə yaşaya biləcəyimizi göstərmək istəyirik. İndi azad edilmiş torpaqlar, sözün əsl mənasında, quraqlıqdan inləyir, amma mütləq qayıdıb hər şeyi canlandıracağıq. Yalnız mən yox, digər molokanlarımız da Qarabağdakı doğma kəndlərinə qayıtmağı səbirsizliklə gözləyirlər. Bunlar 30 ailədir- Gəncə, Mingəçevir şəhərlərindən, Göranboy rayonunun Ruskie Borisı kəndindən və İsmaili rayonunun İvanovka kəndindən. Həm də 90-cı illərdə Rusiyaya gedən molokanlar yenidən Azərbaycana qayıtmaq istəyirlər.

Bilirsiniz, mən Azərbaycanın işğal olunmuş torpaqlarını azad edən qəhrəmanlarımıza borclu olduğumu hiss edirəm. Müharibədə oğlunu itirən hər anaya başımı əyirəm. Buna görə də biz molokanlar, doğma Geyarxa qayıtmağı və oranı Qarabağ müharibəsi qəhrəmanlarının, şəhidlərinin xatirəsinə canlandırmağı özümüzün borcumuz hesab edirik.

- Tərtər sakinləri səfərinizi necə qarşıladı?

- Tərtər şəhərində gəzməyə də vaxt ayırdıq, çünki 30 ildən sonra ilk dəfə orada olurdum. Yoldan keçənlər molokanların gəldiyini görüb yaxınlaşdılar, haradan olduğumuzu soruşdular və doğma kəndimizə köçəcəyimizi soruşdular. “Xoş gəldiniz, qayıdın, sizə kömək edəcəyik, birlikdə hər şeyi bərpa edəcəyik. Əvvəllər necə yaşayırdıqsa, elə də yaşamağa davam edəcəyik”- dedilər. Buna çox sevindik. Otuz il keçib, amma azərbaycanlıların molokanlara olan yaxşı münasibəti heç bir şəkildə dəyişməyib.

Tərcümə - Elçin Bayramlı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə "İctimai və dövlət maraqlarının müdafiəsi" istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb.