Uşaqlarda məhrəmiyyətin öyrədilməsi - ARAŞDIRMA

Bu günlərdə bir çox insanın məhrəmiyyətin öyrənilməsi ilə cinsəl öyrənmənin eyni olduğunu düşündüyünü görürük. Bununla birlikdə, məhrəmiyyət öyrənilməsi cinsi öyrənmənin bir hissəsi olsa da, daha fərqli yönlərdən daha əhəmiyyətli olduğu bilinən bir anlayışdır. Cinsəl öyrənmə, uşağın öz cinsiyyətini tanımasına və inkişaf prosesində yaşadığı fiziki və emosional fərqləri öyrənməsinə imkan verən vacib bir təlimdir. Uşağın valideynlərə soruşduğu, cinsəlliklə bağlı suallar da bunun bir hissəsini təşkil edir. Məhrəmiyyətin öyrənilməsi isə özünün və digər insanların (sinə, popa, cinsiyyət orqanları kimi) xüsusi sahələrinin fərqində olması, sosial həyatda öz şəxsi məkanını qoruması, başqalarının məxfiliyinə hörmət etməsi və özü ilə ətraf arasında sağlam sərhədlər qurması kimi məlumatları əhatə edir. "Sərhədlər" və "özəl" anlayışlar məhrəmiyyətə aiddir. Həm cinsi, həm də digər mövzularda məhrəmiyyətin öyrənilməsi uşaqların öz şəxsi məkanlarını bilmələri, başqalarının məxfiliyinə hörmət etmələri, insanlara sərhədləri istiqamətində yaxınlaşmaları və öz sərhədlərini çəkmələri üçün çox vacibdir. Duyğuları idarə etməyi öyrənmək məhrəmiyyətdir.

Uşaqlara məhrəmiyyət öyrənilməsini mərhələ-mərhələ keçirilməlidir. Zaman və bədən məhrəmiyyətinin fiziki, emosional və zehni məhrəmiyyəti də bunun önəmli bir parçasıdır. Uşaqların duyğuları kənardan gələn basqılarla idarə oluna bilməz. Duyğuların idarə olunması şəxsin özünün əlindədir. Uşaqların 0-6 yaş dövrü inkişaf mərhələsində məhrəmiyyətin öyrənilməsi və ya məhrəmiyyət önəmli bir yer tutur. Çünki insan şəxsiyyətinin təməli məktəb öncəsi, məhz bu zamanda qoyulur. Bəzi valideynlər hələ tezdir və ya uşaqdır deyərək məhrəmiyyətin öyrənilməsini gecikdirirlər. Bir növ sonrakı illərə buraxırlar ki, bu da yanlış bir düşüncədir. Çünki bu bilikləndirmənin uşaqlara verilməsi uşağın ruhsal və cinsəl baxımdan qorunması adına önəmlidir.

Məhrəmiyyətin öyrənilməsi “özəl bölgə tanınması” uşağın özünün və digər insanların özəlinin fərqinə varması, öz özəl alanını qoruması, özü və ətrafı arasında sağlam sərhədlər çəkməsi, istəmədiyi hər toxunuş və tələbə yox deyəbilmə azadlığına sahib olduğu məlumatlarını təmin edir.

Məhrəmiyyət öyrənilməsi uşaqlara gündəlik həyatda təbii olaraq qorxu və narahatlıq yaratmadan verilməsi uyğundur. İki yaşından etibarən uşağa valideynləri tərəfindən tədricən bədəninin xüsusi hissələrinin və bu sahələri gizlətməyin lazım olduğunu söyləməlidirlər. Ancaq bu vəziyyətdə bir seçim etmək lazımdırsa, bunun öyrədilməsi və ya anlatılması ananın verməsi daha uyğun olar. Uşağın öz məhrəmini qoruya bilməsi üçün bu sahəni uşaq üçün dəqiq və diqqətli bir şəkildə öyrətmək lazımdır. Bu bölgələr: dodaqlar, sinə, popa və ayaqlar arasından ibarətdir. Bu bölgələrini başqalarından gizlətməklə bərabər, ehtiyac vəziyyətində təkcə valideynləri yanında olduğu müddətcə həkimdən başqa heç kimin görməməsi və toxunmaması, uşağa öyrədilməlidir. Uşağın cinsindən asılı olmayaraq, əcnəbi bir yetkinlə (həkimi olsa belə) tək olmamalı, valideynlərindən biri otaqda olmalıdır. Uşaqlara ayıbdı, günahdı, qadağandı kimi sözlər əvəzinə məhrəm sözünün istifadə olunması uşağın emosional (duyğusal) inkişafı üçün vacibdir.

Ana və ata uşağa toxunduğu hallarda səbəbini izah etməli və icazə ilə uşağa yaxınlaşmalıdırlar. Bu davranış qoruma refleksini və yox demə qabiliyyətini qazanmaqla yanaşı, uşağın bədən şəklinin formalaşmasına kömək edəcəkdir. Valideynlər və ya qohumlar uşaqları sevərkən və onlarla oynayarkən məhrəm bölgələr barədə zarafat etməkdən çəkinməlidirlər. Xüsusi sahələrə son dərəcə diqqətlə yanaşılmalıdır. Uşaqlara valideynlərin və ya bacı-qardaşların otağı bağlıdırsa, qapını döyərək icazə verdikləri öyrədilməlidir. Ən yaxşı tədris yolu əlbəttə ki, nümunə olmaqdır. Bu səbəbdən otağına girərkən və icazə alarkən uşağın otağının qapısını döymək uşağa yaxşı bir öyrənmə təmin edəcəkdir. Çünki, o otaq xüsusi sahədir və xüsusi sahələrə daxil olmaq üçün icazə alınır. Kiçik yaşlarından uşaqları başqalarının yanında geyindirməmək, uşaq bezlərini dəyişdirərkən başqa bir otağa aparmaq uşaq məhrəminə hörməti göstərir. Uşaqdır, bilmir, əmisinin və ya xalasının yad olduğunu anlamır, düşünərək uşağı başqalarının qarşısında geyindirib-soyundurmaq düzgün deyil. Uşağın xüsusən də 3-4 yaşından etibarən alt paltarları ilə duş qəbul etməsi və alt paltarını dəyişdirərkən o bölgəyə mümkün qədər baxmamağa çalışmaq, uşaqlarda gizlilik hissinin inkişafına kömək edəcəkdir. Tualet öyrədilməsi verərkən uşağa təlimin bir hissəsi olaraq tualetdə tək qalmağın lazım olduğunu söyləmək lazımdır. Mümkün sui-istifadə halında, övladınızın bu hadisəni sizinlə bölüşə bilməsi üçün əvvəcə onunla yaxşı ünsiyyət qurmalısınız. Uşaq üzərində hakimiyyət qurmaq istəyi ilə sərt münasibət: Valideynlə uşaq arasındakı ünsiyyəti pozur.

Övladlarınızın sizə qorxmadan və utanmadan gəlmələri üçün onlara sərt münasibət deyil, isti və səmimi bir yanaşma göstərməlisiniz.

Uşaqlarda məhrəmiyyətləri nəzərə alınmadığı halda, zaman çəkinmədən etiraz etməli, qışqırmalı, qaçmalı, kömək istəmələri olduqları izah edilməlidir. Məxfilik həssas bir məsələ olduğundan uşağa veriləcək dərs qorxu və ya narahatlığa səbəb olacaq bir şəkildə olmamalıdır. Gündəlik həyatda təbii şərtlərə uyğun izahlar vermək ən uyğunudur. 2 yaşından etibarən uşağa xas olan sahələr valideynləri tərəfindən düzgün bir şəkildə təqdim edilməli və bu sahələr gizlədilməlidir. Anası, atası və lazım olduqda həkimlər xaricində bu bölgələri heç kim görməməli və toxunmamalı olduğu izah edilməlidir.

Uşağın gənc yaşda onun bunu anlamayacağını düşünərək hər kəsin yanında geyindirmək səhv bir davranışdır. Cinsindən asılı olmayaraq, uşaqlar xüsusi yerlərdə geyinməlidirlər. "Uşağım heç bir şey anlamır, qohumları gördükdə bir şey olmaz" bu kimi düşüncələr ümumi, lakin olduqca səhv düşüncələrdir. Cinsi məlumatlılıq və cinsi tədris üçün uşağın məxfiliyinə hörmət edilməlidir. Xüsusilə 4-5 yaşdan sonra uşağınızı yuduğunuzda, onun xüsusi sahəsinə baxmamağa çalışmaq və uşağı alt paltarında yuymaq həm cinsi təhsildə, həm də uşağın xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirməyə böyük töhfə verəcəkdir. 7 yaşından sonra özlərini, xüsusilə də şəxsi bölgələrinin yuyulmasına təşviq edilməlidirlər. Tualet tədrisi də cinsi tədrisinin bir hissəsi kimi qəbul edilə bilər. Valideynlər uşaqları tualetdə tək qalmağı və qapını bağlamağı öyrətməlidirlər.

Uşaqlar öz şəxsi həyatlarına təhlükə hiss etdikləri vəziyyətləri valideynləri və ya etibar etdikləri bir yetkin şəxslə bölüşməyə təşviq edilməlidir. Belə bir vəziyyət izah edildikdə diqqətlə qulaq asmalı və əsla “sənə elə gəldi, səhv başa düşmüsən, o elə eləməz” kimi sözlərdən istifadə etməməlidir. Çünki bu münasibət övladınıza vəziyyətə inanmadığınızı və ya bu vəziyyəti kiçiltmiş olduğunuzu düşünər.

Valideynlər məhrəmiyyət tədrisi və ya cinsəl tədris verməkdə çətinlik çəkirsə, övladlarında gözlənilməz davranışlar müşahidə edirsə və ya uşaqların verdiyi sualları cavablandırmaqda çətinlik çəkirsə, psixoloqdan kömək istəmələri faydalı olacaq.

Valideynlərin övladlarının məhrəmiyyətinin öyrədilməsinə dair bunları edə bilərlər:

Uşağınızın bədəni özünə məxsusdur

Valideynlər uşaqlarına müəyyən mövzularda düzgün davranışları öyrətməkdə çətinlik çəkə bilərlər. Ailənin ağsaqqalları gələndə onları öpmək və ya qucaqlamaq kimi şərt qoymaq kimi davranışlar düzgün deyil. Övladınız bu qərarı özü verməlidir. Övladınıza "Nənəniz gəldi, gəlin nənə öpək" kimi cümlələr qurmaqdan çəkinmək lazımdır. Övladınız öz fiziki əlaqə, fiziki təmas məhdudiyyətlərini özü fərdi şəkildə təyin etməlidir.

Tanımadığı insanlarla məsafə saxlamağı gərəklidir. Övladınıza tanımadığı insanlara etibar etməməyi öyrətməlisiniz. Yadlarla danışmamalı olduğunu açıq şəkildə bildirməliyik. Uşaqlara deyin ki, yaxınlarından başqa kimsənin verdikləri yeməyi və ya içkini qəbul etməməli və yeməməlidir.

Onlara güvən verməliyik

Hər cür problemi anası və ya atası ilə paylaşa biləcəyini bilən uşaq, istismara məruz qaldığı təqdirdə ailəsi ilə bölüşməyə daha açıq olur. Biri onu istəmədiyi bir şey etməyə məcbur edərsə, övladınıza bunu sizinlə bölüşməsini mütləq istədiyinizi və heç kimin onun istəmədiyi bir şeyi ona məcburən etdirə bilməyəcəyini söyləməliyik. Uşaqların özlərinin və başqalarının məkanının və əşyalarının sərhədlərini bilmələri üçün bu mövzuda valideynləri tərəfindən məlumatlanmalıdırlar. “Bu əşyanı almaq üçün sahibindən icazə almısınız?” deyə, bu və bu kimi suallar soruşaraq uşaqda bu həddi müəyyənləşdirməyə kömək edə bilərik.

Şəxsi söhbətin nə olduğunu izah etməliyik. İki nəfər danışarkən onların danışığını kəsməmələrini öyrətməliyik. Başqalarının sual verməsi və danışarkən söhbəti kəsməsi lazımdırsa, üzr istəməklə ona icazə istəməyi öyrətməliyik. Övladınıza hər kəsin evdə xüsusi bir otağı olduğunu və bu otağın onların şəxsi bir yeri olduğunu izah etməliyik. Özəl şəxsi məkana hörməti uşağa aşıladığımız üçün eynən bizdə onun otağına qapını döymədən girməməliyik.