“Böyük erməni imperiyası”nın müəlliflərininə cavab

Akademik V.Zaridze daha sonra yazır ki,“Mən utanmıram və “böyük erməni imperiyası”nın müəlliflərinin səs-küyünə cavab olaraq ucadan bəyan etmək istəyirəm ki, əvvəl öz tarixşünaslığınızı araşdırın, sonra yazın, cənablar, axı vicdan da yaxşı şeydir!

Yuxarıda göstərilənlərə əsasən bir çox nəticə çıxarmaq olar, lakin biz yalnız bu vacib məlumatlarla kifayətlənməyəcəyik və mövcud olan digər mənbələrdən də istifadə edəcəyik.
Baxılan dövrdə (X-XI əsrlərdə) Kartlinin cənub sərhədi “Somxiti dağları” adlanırdı.
Bir məqamda Leonti Mroveli Tarqamosianların (gürcülərin əcdadları) məskənini göstərir: “İki dağ, keçilməz Asorat və Masoli arasında”
“Samxiti” adı “Somxiti” ilə və “Somxeti” ilə eynidir, həqiqətən də, o vaxtdan formalaşmalıdır və tamamilə mümkündür ki, etnik gürcülərin, albanların və armenlərin təşkil etdikləri bu knyazlığın sakinləri "somxebi" (ermənilər) və ya sadəcə "somexi" adlandırılırlar, çünki toponim gürcülərə məxsusdur. Sonradan, XI əsrin əvvəllərindən “somexi” termini, gürcü antroponimi armenlərə (yəni indiki ermənilər) uyğunlaşdırıldı. Mənim sözlərimi çox sadə şəkildə sübut etmək olar, çünki Yakov Tsurtavelinin “Müqəddəs Şuşanikin şəhidliyi” adlı hoqioqrafik əsərinin heç bir yerində “Somxeti” toponimini və ya “somexi” antroponimini tapmaq mümkün deyildir.
Yekunlaşdırmaq üçün hər cür şərait var: belə ki, “gürcü” və “somxiteli” (elə həmin “somxi”) etirafedici şəkildə bir-birindən fərqlənmir ki, bu barədə də epistolların kitabından aydın olur, həmin kitaba əsasən də “Somxiti” ölkəsində Kartlinin siyasi qüdrətə sahib olduğu və dini baxımdan isə ölkənin Kartlinin katolikosundan (nəzarətçi hesab olunur) asılı olması sübut olunur.
Bundan əlavə, armen tarixçilərinin sözlərinə görə, coğrafi termin olan “şimal diyarı”nın adı ilə heç bir əlaqəsi yoxdur, onu bəzən Quqarka, bəzən Kartli, bəzən Kanqar, bəzən isə Kvirikianların çarlığı da adlandırırlar, lakin onlardan heç biri (!) “şimal diyarı”nın “Ermənistan” adlandırılmasına dair bir kəlməni belə qeyd etmir .
Gürcüstanın “Somxiti” adının “Ermənistan” demək olmadığı ilə razılaşmamaq çətindir (baxın: там же, с.304). İlk dəfə İveriyanın cənub-qərb sərhəddini - Abotsi'yi erməni çarı ilə bölən Quram Mamfalı tez-tez alqışlayır və məşhurlaşdırır . Kaxetini də ələ keçirirlər: “Kaxetidə Davidin oğlu olan Qaqik adlı birçar var idi, erməni çarı, Samşvildari və Dzorakerteli çarı, Kvirikin qardaşı oğlu” .
Əvvəllər mən tez-tez müxtəlif terminlərdən istifadə etməyə öyrəşdiyimizi və “qanundan möhkəm olan adət və prinsiplərdən” kənara çıxa bilmədiyimizi qeyd edirdim. Yakov Tsurtavelinin işindən başqa, “Somxiti”nin X əsrin ikinci yarısından etibarən həqiqətən də tətbiq edilməsi ilə bağlı başqa bir etibarlı məqam da var. İşin başlanğıcında təqdim etdiyim Gürcüstan xəritəsində Kaxetiya yepiskopluğunun tərkibində Qardabani də qeyd olunur. Bəli, həqiqətən də, ərəb hökmranlığı dövründə mövcud olan “Qardabani” (VIII-IX əsrlər) X əsrin sonunda “Somxiti” adlandırılan Taşir-Dzoraqert çarlığına daxil olunur.
Göstərilən faktlar və məqamlar belə bir nəticə çıxarmağa imkan verir ki, dialektlərdə olduğu kimi, passiv şəkildə düzənlikdə (Kartli və Kolxida ovalığında) yaşayan dağlıları “gürcülər” adlandırırdılar, bundan əlavə eynilə “Somxiti” də “Somxeti”yə və “Somxebə” çevrildi, nəticədə isə Cənubi Gürcüstanda da heç vaxt yaşamayan xalqlar qaldılar ki, onların da əcdadları yox idi. Onlar özlərinə bunu deməyə imkan vermirlər, alimlər bundan qaçmışlar və bu gün də qaçırlar. Mənim tərəfimdən isə gözlənilməz yox, potensial bir bəyanatın edilməsi bəziləri üçün şok, bəziləri üçün isə yeni dünyanın açılışına səbəb olacaq.
- Mən yalnız bu bəyanatı rəy üçün saxlamamışam. Xronoloji olaraq “Ermənistan” və “Somxiti” ilə bağlı olan bütün tarixləri və anları müstəqil vahidlər kimi təqdim etməyə imkan verəcəm.
Bu xronologiyaya görə, yəqin ki, bu iki terminin haradan peyda olduğu, gürcü dilində nə üçün məhz “Somxeti”nin qaldığı, heç olmasa, indi aydın olacaq. Əgər bizim çarəsizliyimiz olmasaydı, onda söhbət etmək, nəinki özümüzə haqq qazandırmaq asan olardı, hətta başqalarının cəfəngiyatları da təsdiq edilməzdi. Doğrudur, bu hal həqiqətə gətirib çıxaracaq, lakin bu, bir çoxlarının gözündə mürəkkəb məsələlərin siyahısını buraxmır. Xoşbəxtlikdən, çoxları istisna olmaqla, bizim həqiqətimizi geniş şəkildə işıqlandıra bilən və tarixin ağ ləkələrini doldura biləcək bir çox dünya əhəmiyyətli alimlər var. Mənim böyük bir iddiam yoxdur (bəziləri ilə müqayisədə), amma mənim təvazökar işimi geniş bir kütlə görsə və bununla da oxucuda maraq doğursa, onda boşuna vaxt sərf etmədiyimi düşünərəm.
Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Lore-Taşir (eynilə Taşir-Dzoraqert və eynilə Samşvild-Zoraqert) çarlığı hər hansı bir etnik, coğrafi və inzibati əlamət əsasında yaradılmamışdır. Ərəblərin tez-tez işğallarına qarşı bir forpost yaratmaq və onlara qarşı mübarizə aparmaq üçün səbəb və məqsəd barəsində qeyd edək. IV Qurucu David bu anlaşılmaz formalaşmanı 1118-ci ildə ləğv etdi, çünki Rusiyanın bu formalaşma sahəsindəki ekspansiyası, Gürcüstanın hesabına üç dövlətin ərazilərinin yenidən bölüşdürülməsinə səbəb oldu və orada yeni dövlət yaradıldı ki, bunu da ermənilər özlərinki hesab edirlərsə, onda çox yanılırlar, amma somxitlər üçün isə məsələnin mahiyyətini araşdırmaq qanuni olardı.
IV David feodal hakimiyyətini ləğv etməzdən əvvəl, Taşir-Dzoraqert çarlığının gürcü çarlığı olduğu və XI əsrin sonlarında Anis çarlığının vassalına çevrildiyi, sonra isə gürcü çarı IV Baqratın hakimiyyəti altına düşdüyü halda, erməni tarixçilərinin nəzərində belə bir subyekt yəni burada verilmiş xronologiya qeyd olunmamışdır. Lakin deyilənləri əsas götürsək, onda ədalət naminə belə də olmalıdır.
Xronologiyanı davam etdirə bilərik, amma məqsədlərimizə armenlərin (hayların) tarixinin şərhi daxil deyildir. Armen cinsini, “armenlərin tarixi”ni təhlil edərkən, orada ermənilərə dair araşdırmaların əsaslarının (XVII-XVIII əsrlərə qədər) qoyulmasından əvvəl nə qədər tam şəkildə qarışıqlığın və absurdun olduğunu görürük. Mxitaristlərin tərcümələri Avropanı qədim erməni tarixçiləri - Movses Xorenatsın, Aqatanqelozun, Eqişin və başqalarının əsərləri ilə “tanış etmişlər”, onların arasında VII əsrin bir anonim müəllifinin “Coğrafiya” əsəri də var.
Qərəzli tərcümə və israrlı ifadə onu təsdiq edir ki, bu gün tarixi “Samxiti” (“Somxiti” və ya “Somxeti”) ermənilərin yaşadığı yer, tam şəkildə isə cəhalət və səfalət deməkdir.
Ən azından, armenin Kartlidəki dövlət quruluşuna malik olduğunu bəyan etmələrini sübut etmək üçün erməni baş hərfləri ilə Aten Sionun cənub fasadında (VII əsrin birinci yarısının abidəsi) yazılan yazını misal gətirirlər: “Mən Teodorak bu müqəddəs kilsənin qurucusuyam”.
Məlumat üçün qeyd edək ki, gürcü və erməni yazılarının yanında yerləşən Aten Sionunda yunan yazıları da var, lakin yunanlar bu sadəlövh absurdluqla bağlı heç vaxt iradlarını bildirməmişlər.
Mən hamının, 1957-ci ildə rus dilində işıq üzü görmüş Ş. Amiranaşvilinin “Monumental gürcü incəsənətinin tarixi” əsərini oxumasını xahiş edirəm. İlk cilddə ağda qara rəngdə olaraq yazılmışdır: “əvvəlcə bütün adlar oxundu, hər birinin şəxsiyyəti və həyatlarının vaxtı müəyyən edildi. Bunun nəticəsində məlum oldu ki, freskadakı yazıya görə, Abxaziya çarı II Georgi (955-ci ildə vəfat etmişdi) vasitəsi ilə yerinə yetirilən Ateni rəsmində əvvəlcə Gürcüstan, sonra isə “Somxeti” (Ermənistan) iki qrup tərəfindən təmsil olunmuşdur. Qeyd edim ki, abxaz çarı Georgi heç vaxt erməni mülkünə malik olmamış və bununla yanaşı olaraq o, erməni çarlarına da tabe olmamışdır.
Maraqlıdır ki, Afina Sionunun freskasında təsvir olunan sonuncu şəxs ordu padşahı Sumbatın qızı hesab olunan kraliçadır və o, kral Georginin oğlu - Konstantinlə evlənmişdi. Həkk olunmuş yazıda kraliçanın adını ayırd etmək çətindir, lakin bunu ümumiyyətlə armen tarixi mənbələrinə görə müəyyən etmək olmaz. Bu, xüsusilə X əsrin əvvəllərində armenlərlə gürcülər arasında mürəkkəb münasibətlərin fonunda mövcud vəziyyəti ətraflı şəkildə təsvir edən katolikos İoanın əsərlərinə aiddir.
İkonoklazma pravoslav kilsələrinin freskalarında böyük bir iz buraxdı. Bu, VII əsrin birinci yarısından – X əsrin əvvəllərinə doğru gürcü tarixi abidəsinin, gürcü monumental rəsm əsərinin mərhələsinə dair əlamətdar bir işə çevrilməsi ilə bağlı idi.
Şalva Amiranaşvilinin sözlərinə görə, “Atenin rəsmi, Abxaziya və erməni kral evlərinin yaxınlıq etdikləri dövrə aiddir . Bir sıra tədqiqatçıların fikrincə (R. Şmerlinq, T. Barnaveli, Z. Aleksidze) yazılar olan freskalar son dövr aid olunmalıdır . Belə bir fərq, 10-cu əsrdən etibarən müəlliflərin relyef heykəltəraşlarının xarakterini dəyişməsi və freskadakı rəsmin güclü şəkildə inkişaf etməsi ilə bağlıdır. İnşaatçıların freskaları kilsənin içərisinə yerləşdirməsi qaydası yaradıldı . X əsrdə hökm sürən ordu freskalarının və onun ustalarının tez-tez dəvət olunduqları, gürcü məbədlərinin tikilməsində çalışdıqları, həmin Aten Sionunun daxili cənub-qərb divarındakı yazıları, öz növbəsində, bizə nə “armenlər”, nə də “ermənilər” (somxebi) haqqında heç nə deməyən xronoloji məlumatları əks etdirən yazıları təsdiq edir.
Bəlkə də, heç olmasa, indi mövcud olmayan “Somxiti-Erməmnistan”ıyla bağlı xaosa son qoyular. Təəssüf ki, bu gün bunların çox hissəsi itirilmiş, bəziləri isə Ermənistanın tərkibinə daxil edilmişdir (Rusiya hökmdarlarının sayəsində)...

Vahid Ömərov,fəl.ü.f.d.,dos.