“Armi/Erme” türk-turanlıların yaşadığı ərazi ilə bağlıdır Erməni saxtakarlıqları

Birincisi: Parfiya çarlığı kimi tanınan Böyük Ərsaklar dövləti və bu dövlətin 3 beylikdən ibarət olan qərbdəki Kiçik Ərsaklar – Arşakuni (ermənicə) “çarlığı” haqqında həqiqətlər.

İkincisi: Kiçik Ərsaklar dövlətinin və xristianlığın qorunmasında, Ərsaklar sülaləsindən sonra Qars vilayətinin hökmdarı olan Mamık-Mamikonyan (ermənicə) sülaləsinin mənşəyi haqqında əsrlər boyu gizlədilən məlumatlar.

Üçüncüsü: Xristianlığın Kiçik Ərsaklar dövlətində yayılmasına nail olan Onak oğlu Suren (Qriqori/Kirkor) haqqında yeni açıqlamalar.

Dördüncü: “Mesrop əlifbası”nın yaradılması və bu əlifbanın hansı mənbələr ilə oxşarlığı haqqında məlumatlar.

Beşinci: Haylar nə zaman və hansı imkandan istifadə edərək “Armeniya/Arminiya” adını mənimsədilər?

Parfiya – Böyük Ərsaklar və Kiçik Ərsaklar

Parfiya çarlığı və ya Ərsaklar dövləti nə vaxt və nə cür yarandı? Ərsaklılar kimlərdəndir? Selevkilər dövlətinin süqutu, Baktriya və Parfiyanın müstəqilliyi (e.ə. 249-cu il).

Xəritə: Selevkid dövləti (Baktriya və Parfiya daxil olmaqla) Daha’lar (Dahe/Dae, Dahae) – Turan (qədim türk) qəbilələri və onların Parn’lar boyu (Ərsak və Tiridat = II Ərsak (248-211-ci illər)).

Ərsaklar sülaləsinin yaranması (Ellinlər: Arsacidas; romalılar: Arsakides, Haylar: Bahlavig (Balklar, Baktriyalılar); İranlılar: Eşkaniyan).

Parfiya imperiyası: Hindistandan Qafqaza, Sır-Dəryadan (əks) Fərata qədər (E.ə. 200-ci illər) “Partian”. Strabon (“Coğrafiya”, XI, XI, 2): “Köçəri Saklar, Dahe – “Teke Taka”, Aday/Adağ, Xəzər və Aral arasındakı köçəri tayfalar, Ərsak skiflərdəndir”.

L.Qumilev (bir neçə kitabında): “Parfiyalılar İran əhalisinə qarşı yad qəbilə idi, onlar Aral boyu çöllərin türkləridir”.

Mommsen (“Roma tarixi”“II Ərsak – qüdrətli Turan sərkərdəsi, Turan Ərsaklarının hakimiyyətini quran parf “parn/part” qəbiləsindəndir”.

Bayandur / Bayındur = Bayan / Bayın+dur=Payın+dur=Parn+dur: kök+şəkilçi (Məs., Kuman-dur, Çav-dur, Kun-dur..., “R-Z”: dur → duz / düz → Bög-düz (bax: Rasonyi Dn. L. “Dünya tarixində türklük”, Ankara, 1942)).

Parn / Aparn = Baran (“Qoyunlular”).

“Dədə Qorqud”: 24 oğuz ellərinin “sol” qolu = Üç Ok-ın Bayandur boyundan (Gök-Alp və ya Gök Han).

Böyük Ərsakların qərbdəki 3 bəyliyi – Kiçik Ərsaklar “Dədə Qorqud”dakı Bayandurların Kür-Araz boylarına gəlməsi (Dağ-Alp, Dağ-Xan, Salgur/Salvur boyu Qazan-Xan sülaləsi).

Mənbə: Prof. F.Kırzıoğlu.

Tiridadın (II Ərsak) oğlu I Artaban (III Ərsak (211-191-ci illər)) Həmədan paytaxtı VI Ərsak (I Mitridat) (160-139-cu illər)

Mesopotamiyanın fəth edilməsi: “Çarlar çarı”.

II Mitridatın (“Böyük”) (IX Ərsak) (123-88-ci illər)

Azərbaycanı və İberiyanı fəth etməsi, “Arminiya” ərazisinə daxil edilməsi.

Kiçik Ərsakların başçısı – I Artavazd’ın (123-95-ci illər) hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması və onun oğlu Tiqranın Həmədanda girov saxlanması.

II Artaban (88-77-ci illər): saklar və toxarların ölkəyə axını və onun bir hissəsinin müvəqqəti işğal edilməsi.

I Tiqran Artaksidin Kiçik Ərsaklar dövlətində taxta oturması və ərazisinin genişləndirilməsi → “Böyük Arminiya”.

M.Xorenski “Ermənistan tarixi” (VII əsr) Sebeos “İrakli tarixi” (661-ci il)

Xovannes “Erməni tarixi”

Taronlu Asolik “Cihan tarixi”

Musa Kaqanqatlı “Alban tarixi”

M. Xorenski (I, 8, 9; II, 1-4): Cəsur Ərsak, Baxl, Peyğəmbər İbrahim, Kettura. Böyük Ərsak (güman ki, IX Ərsak “Arminiya”ya çar taxtına qardaşı Valərsak’ın (ValƏrsak)) təyin edilməsi – Ərsakuni / Ərşakuni sülaləsi və Kiçik Ərsaklar dövlətinin yaranması. Valərsak’ın Albaniyaya başçı Sasak boyundan Aranın təyin edilməsi (M.Kaqanqatlı).

428-ci ilə qədər “Arminiya” adlanan ərazidə hökmdarlığı Böyük Ərsaklar (Parfiya) dövlətinin başçısı Böyük Ərsak’ın qardaşı Valərsak sülaləsinin törəmələri və varisləri başçılıq ediblər.

“Bahr ül-Ensâb” dastanı (anonim mənbə), Orhan Ş.Gökyay “Başlanğıc” (1938-ci ildə) “Dədə Qorqud” nəşrinə giriş sözü - əski oğuzların miladdan öncə Araz-Kür boylarına yerləşməsi, Bayandur-Xan sülaləsi və oğuz ellərin Xorasandan köçüb Ani və Kars ərazisində yerləşməsi.

Ərsaklar Xorasandan gələrək Araz-Kür-Çorux-Murat-Fərat boyu ərazilərdə hökmdarlıq ediblər

“Dədə Qorqud”: Oğuz ellərinin yerləşmə arealı: İc Oğuz və Taş (Daş) Oğuz bəyləri: Qazan-Xan və Bayandur-Xan. Böyük Ərsaklar “Arminiya” ərazisini həmişə “doğma torpaq” hesab etmişlər.

XXII Ərsak (Val-Əps), 51-71-ci il, Parfiya hökmdarı Kiçik Ərsaklar dövlətini Roma tabeçiliyindən alaraq, öz qardaşını Olaş/Ulaş (Tiridat) bunların taxtına ötürdü. Beləliklə, eramızın 63-cü ilindən başlayaraq ta 428-ci ilinə qədər (366 il) Kiçik Ərsaklar dövlətinin başında Tiridadatın nəsli durmuşdur. Bu Kiçik Ərsaklar dövlətinin (Arşakuni) tarixidir.

“Arminiya / Ermənistan” anlayışı nə deməkdir?

Bisitun yazısı Armeni – “Yuxarı ölkə” (e.ə. VI-V ə.)

Prof. Z.Qeybullayev: “Arminiya” Axemeni dövründən gələn coğrafi əyalət-satraplıq.

Prof. F.Ağasıoğlu: “Arman/Ermen Şərqi Anadoluda Mitan tayfa ittifaqından prototürk soy adı”.

Prof. İ.Dyakonov: “I Armani Assuriyaya və Vavilon sərhəddində Uqar-Salli; II Armani (Xolvani) Diyala qollarından birində dağ”.

Prof. J.Campbell: “Armi/Erme” qeyri-hay mənşəli, turan köklü Xattilardan olan Nairi xalqların biri. Pindar, Strabon “Coğrafiya” (13 kitab): Kilikiyada (bugünkü Türkiyənin Karaman vilayətində) Ermenak adlı şəhər.

“Armi/Erme” türk-turanlıların yaşadığı ərazi ilə bağlıdır və etnonimin Haylara aidiyyəti yoxdur

1. Mamık və Konak: Türkistandan qaçaq düşən şəhzadələr – siyasi mühacirlər (III əsr, Əhlat-Muş) Ərsaklar sülaləsindən sonra Kars vilayətinin hökmdarları, “Arminiya” ərazisinin ən tanınmış alpları, xristianliqdakı xidmətləri.

Tarixi arayış: Hunların şimal (sol) və cənub (sağ) qolları, onların taleyi və şahzadələrin ölkədən qaçmasının səbəbi.

Erməni tarixi xronikaları.

Cebeos “İrakli tarixi” və Gök-türklərdən eşitdiyi hekayə.

“Armenyak soyundan deyillər, Genas (Gen)’dan (Doğu Türkistan) gələnlərdilər”. Gəlmə tarixi: Parfiya hökmdarı Artavan (213-226-cı illər) və “Armeniya” başçısı Böyük Xosrov (217-252-ci illər) dövrü.

Mamıkonların Vətənində anadan olan Taronlu M.Xorenski (II, 81, 84, 89; III, 87) Mamık’ın adını “Mamgun / Mamkun” (həmçinin Asollik) “Naradan və nə cür Mamıkonlar boyu əmələ gəlib” (tərcümə).

Ermənilər “Mamıkonyan” = “Mamık-uni” = Mamık sülaləsindən.

Fərq: M.Xorenski: Sasanilər (Ərdəşir (226-241-ci illər) dövrünə gətirir, Qərbə yollanmasına Şahpur dövrü ilə).

4. Mamık sülaləsi və Qaraqoyunlar.

Ərsakların Ahlat-Muş-Bitlis-Malazgert regionunun iç hissəsinin Taru/Duru – Baran = Baran-Yurdu = Baranlu adlandırılması.

Mamık və Konak’ın Qaraqoyunlara bağlanması (F.Kırzıoğlu, A.Zeki V.Togan).

Əbdül Qazı Bahadur-Xan “Türk şeceresi”, II boy –“Kune / Kona”.

Dədə Qorqud: “Kara-Kona (K) Çenasdanlı Konak” [yaylak – yayla; kışlak – kışla, ofav/k – oda, Alıncak – Alınca, Kapuk – Kapı...]. Bahr ül Ensâb”: “Konak-Beğ (Bəy)”.

Seveos (“İrakli imperatorun tarixi”, tərc. Patkanov, Peterburq, 1862) – “Kolak-Beğ (Bəy)”.

Anak və onun oğlu Surenin tarixindən.

I Ərdəşirin Suren-Bahlavı Kiçik Ərsakların hökmdarı Xosrovu öldürmək üçün göndərilməsi.

3.3. Suren-Bahlav və Asbahabed-Bahlav Böyük Ərsaklar sülaləsinin ailə üzvlərinin öldürülməsi və yalnız bir bəyin Kuşan ölkəsində gizlənə bilməsi.

3.4. Anakın Xosrovla dostluğu və sonradan satqınlıq nəticəsində ikincinin öldürülməsi.

3.5. İntiqam kimi Anakın özünün və ailəsinin öldürülməsi (körpə oğlu istisna olmaqla).

3.6. Surenin Kirkor (Greguvar) adı ilə Kappadokiyada xristian tərbiyəsi alması.

4. Müqəddəs (Əziz) – Kirkor (Gregurar) Lusavoriç (Nurlandırıcı Kirkor), ilk Katalikos. Tiridatın Romadan qayıdışı, taxt-taca çıxması və Kirkor’un ölkədə hörmətlə qəbul olunması.

Tiridat-Kirkor münasibətləri, Ripsime və Gayane, xristianlığın rəsmi dövlət dini kimi qəbul edilməsi və bəylərin bunu Mayakda (Kayseri) təntənəli qeyd etməsi.

Xristianlığın qəbul edilmə tarixi:

R.Grousset – 301-ci il; Y.Sandalgian – 305-ci il. Kevork Aslan (“Arménie et les Arméniens”) – 301, 304, 305-cı illərdən biri.

8. Bəylər “Torkom” soyundan (Torkoman = Türkman).

Aqafanqel: “Arminiya əhalisi “Torkom irqindəndir”.

Bizanslı Faustas (III, 13): “Torkomyan ölkəsi “Böyük Arminiyadır”.

M.Xorenski (I, 10): “Burada oturan, yəni Torkom soyundan gələn bizlər”.

Gevond/Leond (798-ci il) (fran. tərcüməsi) öz əsərini aşağıdakı sözlərlə bitirir: “Torgomyan hekayətnaməsi belə bitir”.

Torkom/Torgom – millət, soy, kök və s. (Tövrət) Arminiyaya aid Ərsaklar haqqında deyilir ki, onlar Türkmənistandan gələn Oğuz = Türkmən qoludur və “Torkom - ân” (Torkomlar) adlanırlar. Dədə Qorqud: erməni klassik mərkəzlərində söz getdiyi hallarda heç bir “Ermən: və ya “Hay” sözü işlənmir”.

Vahid Ömərov

Fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru,dosent

Bu yazı Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyi ilə "İnsan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi, vətəndaşların hüquqi, siyasi mədəniyyət səviyyəsinin yüksəldilməsi, sosial və siyasi fəallığının artırılması" istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb