Masada itirilən Mosul

Neft qoxusunun yoldaşlıq etdiyi bir kurtlar süfrəsi Mosul. SABAH, 1514-cü ildə Yavuz Sultan Səlimin Çaldıran səfəriylə Osmanlı torpaqlarına qatdığı və Lozannada masada itirilən Mosulun tarixi səfərinə işıq tutur

Mosul çox deyil, 90 il əvvəlinə qədər bizim toprağımızdı. Lozanna və ardından Ankara müqaviləsi ilə vida etdiyimiz bu coğrafiya, zehinimizdə həmişə milli bir ukde olaraq iştirak etdi. Misak-ı Milli ilə bütün dünyaya buraların bizə aid olduğunu elan etmiş olsaq da şərtlər ya da basiretsizlikler səbəbiylə Lozannada bilə-bilə lades edib Musul'a vida etmək məcburiyyətində qaldıq. Bu gün "Mosulda, Kərkükdə nə işimiz var?" deyə soruşanların Musul'u göz görə görə masa başında necə itirdiyimizi xatırlamaları lazım. Çünki, Mosul məsələsi bağlanmış bir məsələ deyil. Yaxın Şərqdə kartlar yenidən dağıtılırken, bizim ən əhəmiyyətli kartımız və senedimiz olan Misak-ı Milli müqaviləsi yenidən xatırlamaq və xatırlatmaq lazımdır.

Türkiyə sərhədinə uzaqlığı yalnız 104 kilometr olan Mosulun Anadoludan fiziki koparılışı, Türk hökumətinin Lozannada bölgəylə əlaqədar ixtilafdan son qərarı İngiltərənin təsirindəki Millətlər Cəmiyyətinə buraxmasıyla reallaşdı. Duhok, Erbil, Süleymaniyyə və Kərkükü içinə alan və Osmanlı dövlətinə bağlı olan Mosul bölgəsi, həm dövlətin, həm də millətin zehin xəritəsində o gündən bəri həmişə var oldu. Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın, "Suriya və İraqda olanları yaşayarkən, yeni nəsil bir şeyi çox yaxşı bilməlidir. Görəsən Misak-ı Milli nədir? Bunu yaxşı kavrarsak, anlayacağımız Suriya və İraqdakı məsuliyyətimizin nə olduğunu anlayarıq. Əgər bu gün 'Mosul üzərində bizim məsuliyyətimiz var, onun üçün həm masada həm də ərazidə olacağıq 'deyiriksə, bunun bir səbəbi var "şərhiylə Misak-ı Milli və Mosul mövzusu yenidən gündəmə gəldi.

Hələbdən Musul'a UZANAN Misak-ı Milli HƏQİQƏTLƏRİ

Misak-ı Milli NƏDİR? Harada əhatə edir?

Milli Yemin mənasını verən Misak-ı Milli, Osmanlı Mebusan Məclisinin 28 Yanvar 1920dəki gizli iclasında qəbul edilən və 18 fevral tarixli iclasda Edirne Mebusu Şərəf Beyin önergesiyle bütün dünyaya elan edilən sənədin adı. Ancaq bu manifestoda, sərhədin haradan keçəcəyi mövzusunda iştirak adı nəzərdə üçün Misak-ı Milli xəritəsi prinsipial olaraq da təyin oluna bilər. Lakin Mustafa Kamal, 1 May 1920dəki Məclis çıxışında və son olaraq 30 Yanvar 1923'teki açıklamasındaki Misak-ı Milli sərhədlərini bu şəkildə təsvir etmişdi: "Bu hüdud İskenderun körfəzinin cənubundan, Antakyadan, Hələb ilə Əlavə stansiyası arasında Cerablus körpüsünün cənubunda Fırat Çayına çatar. oradan Deyrizor'a enər, oradan şərqə uzadılaraq Mosul, Kərkük və Süleymaniye'de içinə alır. "

PARİS KONFERASI'NDA təyin olundu

İşdə bu sərhədlər Osmanlı dövlətindən sonra qurulan Türkiyənin yeni haritasıydı. Köhnə Dövlət Arxivləri Ümumi Müdiri Mustafa Budak, Misak-ı Milli müqaviləsi bəhs edilən ümumi meyarların açılımı üçün Parisdə 1919-cu ildə edilən Paris Konfransına baxmaq lazım olduğunu qeyd edərək, oradakı həssaslığın Misak-ı Milli müqaviləsi əks olunduğunu və bir çox maddənin də bir-birinə bənzədiyini söylədi . Mustafa Budak, "Fransa, İngiltərə, İtaliya, Yaponiya və ABŞ kimi ölkələrin qatıldığı konfransda Hələb, Mosul, Ərbil, Süleymaniyyə, Kərkük, Naxçıvan, Batum, Selanik və Lazkiye'ye qədər olan coğrafiya ilə yeni sərhədimiz təyin olunmuşdur. Ən konkret məlumat və təsbit bu müqavilədə vardır. Bu xətt, eyni zamanda Arap- Türkiyə milli sərhədi olaraq da qəbul edilmişdir. Bu bir deklarasyondur "deyə danışdı.

Sazişdə SONRA HEÇ bəhs edilmədi

Bu gün isti qarşıdurmalara səhnə olan Mosul, görüləcəyi üzrə həm dünya dövlətlərinin 1919-cu ildə Paris Konferansı'yla qəbul etdiyi bir Türk toprağıydı həm də Misak-ı Milli müqaviləsi bu vəziyyət açıqca ifadə edilmişdi. Qurtuluş mübarizəsinin qanunilik zəminini də təşkil Misak-ı Milli müqaviləsi 24 iyul 1923-cü ildə imzalanan Lozanna müqaviləsi ilə rəfə qaldırdıq və Misak-ı Milli ilə çərçivəsini çəkdiyimiz bütün bu bölgələrdən imtina etdik. Belə ki, Lozanna əvvəlində Misak-ı Milli müqaviləsi çox dəfələr vurğu edən Mustafa Kamal də Lozannada sonra Misak-ı Milli müqaviləsi az qala artıq heç bahsetmeyecekti.

"Lozannada BELƏ BELƏ Lades DEYİLDİ"

Tarixçi-yazar Ahmet Anapalı 1. Məclisdə Lozan'a qarşı çıxan və Misak-ı Milli müqaviləsi müdafiə edən bütün vəkillərin dışlandığını və Lozannanı imzalayacaq kəslərdən ibarət olan 2. Məclisin qurulduğunu ifadə etdi: "24 iyul 1924-cü ildən sonra Mosul mövzusu Millətlər Cəmiyyətində görüşülmeye başlandı. Cəmiyyət, İngiltərənin anlayışı istiqamətində 3 nəfərlik bir komissiya seçdi. Komissiyada Macarıstan Qraf Teleki, Belçikalı Polkovnik Poulis, İsveçli A. Virsn tapılırdı. Yəni vəziyyətin vahametini bax ki Mosulun qədərini təyin etmək üçün seçilən heyətdə bir dənə belə Musullu və ya Türkiyəli mütəxəssis yoxdur və bu vəziyyətə etiraz edən biri də yox idi. Cəmiyyət, hazırlanan yanlı hesabat istiqamətində Mosul və ətrafının İraqa verilməsini və İngilis mandatı altında buraxılmasını qərarlaşdırdı. " Mustafa Budak isə Mosulun Lozannanı kilidləyən ən əhəmiyyətli məsələ olduğunu ifadə edərək belə dedi: "Mustafa Kamal və hökumət baxır ki bu mövzuda direnirsek orada bir sülh razılaşmasını çıxarmaq mümkün deyil. Ən əhəmiyyətli sıralama edib, sülhü önceliyorlar və Mosul məsələsini öteliyorlar. Bile belə ladestir bu. Onsuz da dövrün xarici işlər naziri Tofiq Rüştü Aras açıqca etiraf edərək, 'Mosul məsələsində fədakarlıq etdik' deyir. " 1926-cı ildə imzalanmış Ankara Müqaviləsi bölgədəki neft gəlirinin yüzdə 25-i Türkiyəyə verilməsinə qarşılıq Mosul və Kərkükə acı bir vida etdik. Ancaq Misak-ı Milli həssaslığı və ağılı dövlətin hər zaman yaddaşında var olacaqdı.

Misak-ı Milli qərarları

1. Mondros Atəşkəsi imzalandığı sırada işğal edilməmiş bölgələr qəti Türk yurdudur, parçalana.

2. Qars, Ardahan və Batumda (Elvin-i Selası) lazım olsa referenduma gidilecektir.

3. Ərəblər öz gələcəklərini özləri (referendum) müəyyənləşdirir.

4. Qərb Trakya'nın gələcəyi referendumla müəyyən edilir.

5. İstanbul, Marmara və xəlifənin təhlükəsizliyi təmin edildiyi təqdirdə, Boğazlar trafikə açılacaq.

6. azlıqlara, digər ölkələrdəki Türk azlıqlara tanınan hüquqlar tanınacaq.

7. Siyasi, maliyyə və məhkəmə gelişmemizi maneə törədən məhdudiyyətlər qəbul edilə bilməz.

Dərsliklərdə dəyişiklik edildi

Mustafa Budak (Köhnə Dövlət Arxivləri Ümumi Müdiri): 1930-cu illərdəki dərs kitablarında Misak-ı Milli mövzusunu ələ alan hissələrdə dəyişiklik edildi. Türkiyəni işğalçılıq bir dövlət olduğu sayacaqlarından uzaqlaşdırmaq üçün ana mətndə iştirak edən 'Sülh xəttinin içində və xaricində "ibaresinden' xaricindəki 'ifadəsi çıxardıldı.

SABAH

İngilislər, Mosul neftinin qoxusunu NE ZAMAN ALDI?

II. ABDULHƏMİD, Mosulun XİLAS ÜÇÜN NƏLƏR ETDİ?

Osmanlının neft EDEN İŞADAMI GÜLBENKYAN'IN intriqalar ...

İşgüzar məqsədli Google Tərcümə:Tərcüməçi Alət dəstiVeb-sayt TərcüməsiQlobal Bazar Axtarışı