Cəlal Əliyevin doğum günüdür

İyunun 30-u dünya şöhrətli alim, ictimai-siyasi xadim, ölkəmizdə biologiya və aqrar elminin görkəmli nümayəndəsi, əməkdar elm xadimi, "Şərəf" ordenli akademik Cəlal Əliyevin doğum günüdür.

Azərbaycanda biologiya elminin yeni istiqamətlərinin yaradıcısı, bu sahənin inkişafında mühüm xidmətləri olan akademik C.Əliyev 1928-ci il iyunun 30-da Naxçıvan şəhərində anadan olub. O, Naxçıvan Dövlət Müəllimlər İnstitutunun təbiət-coğrafiya və Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) biologiya fakültələrini bitirib. Onlarla monoqrafiyanın, kitab və elmi məqalənin müəllifi olan alimin uğurlu elmi yaradıcılığının əhəmiyyətli hissəsi ölkəmizdə taxılçılığın inkişafına yönəlib. Akademikin fotosintezin tədqiqi sahəsində yaratdığı məktəbin əldə etdiyi misilsiz nailiyyətlər, qazanılan uğurlar dünya elmi ictimaiyyəti tərəfindən yüksək dəyərləndirilib. C.Əliyev elmi tədqiqatlarını 1951-ci ildən bu günədək Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Əkinçilik İnstitutunda bitkilərin fiziologiyası və 1971-ci ildən paralel olaraq AMEA-nın Botanika İnstitutunda yaratdığı məhsuldarlıq proseslərinin molekulyar-genetik əsasları şöbələrində aparır. Əkinçilik İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi əmək fəaliyyətinə başlayan bu böyük alimin seleksiyaçı intuisiyası, dərin nəzəri bilikləri, innovativ ideyaları, gərgin və məqsədyönlü əməyi, yeni intensiv tipli taxıl sortlarının yaradılması ilə nəticələnib. Yarım əsrdən artıqdır ki, akademik C.Əliyevin fəal elmi yaradıcılığı kənd təsərrüfatı bitkilərinin, başlıca olaraq buğdanın fotosintetik məhsuldarlığının nəzəri və təcrübi əsaslarının tədqiqinə həsr olunub. Akademikin fotosintezlə bağlı əldə etdiyi elmi nəticələr dünyanın bir çox ölkələrində uğurla tətbiq olunur. Hələ ötən əsrin 70-ci illərindən başlayaraq C.Əliyev buğdanın fotosintez fəaliyyətinin sirlərini aydınlaşdırmaqla arzu olunan istiqamətə yönəltmək üçün genetik seleksiya işləri aparıb. Bununla da, akademik C.Əliyev tərəfindən Azərbaycanda biologiya sahəsinə tədqiqatları inkişaf etdirməklə molekulyar biologiyanın, gen biotexnologiyasının inkişafının əsası qoyulub. Onun rəhbərliyi ilə aparılan molekulyar tədqiqatlar əsasında uyğun fermentlərin vasitəsi ilə buğda bitkisinin genom kitabxanası yaradılıb, sintez olunan plazmidlərin köməyi ilə genlərin köçürülməsi nəticəsində davamlılıq geni daşıyan bitki regenerantları alınıb. Bunun əsasında gen mühəndisliyindən istifadə etməklə yad genlərin köçürülməsi nəticəsində kənd təsərrüfatı bitkilərinin klonal çoxalma sxemi işlənib hazırlanıb.

Artıq ötən əsrin 80-cı illərinin əvvəllərində aparılan nəzəri və praktiki tədqiqatlar nəticəsində akademik C.Əliyevin hazırladığı "İdeal buğda" bitkisinin modelinin testləri əsasında seleksiya materiallarının seçilməsi və qiymətli formalar yaradılması işini daha sürətləndirib. Bu model özündə fitosintetik fəaliyyətin göstəricilərinin və əlamətlərinin morfofizioloji və aqronomik xüsusiyyətlərinin, buğda genotiplərinin real və potensial imkanlarının xarici mühitin amilləri ilə birlikdə öyrənilməsini ehtiva edib və bu əsasda yüksək məhsuldarlığı təmin edən prinsiplər müəyyənləşdirilib. Bütün bunların nəticəsində artıq ötən əsrin 80-ci illərində bir çox qiymətli buğda hibridləri yaradılıb, respublikamızın müxtəlif regionlarındakı bölgə-təcrübə stansiyalarında ekoloji sınaqlardan keçirilib və onların stabil, yüksək məhsuldar, keyfiyyətli formaları seçilərək Seleksiya Nailiyyətlərinin Sınağı və Mühafizəsi üzrə Dövlət Komissiyasına təqdim olunub.

Akademik C.Əliyevin hələ gənc yaşlarında elmi-tədqiqat işlərinə böyük maraq göstərməsi, elmi nəticələrini əyani şəkildə təcrübə sahələrində görmək arzusu onu Əkinçilik İnstitutuna gətirib və tezliklə həmin institutun təkanverici qüvvəsinə çevirib. "İdeal" tipli sortların yaradılması, respublikamızda və onun hüdudlarından kənarda da rayonlaşdırılmış "Mirbəşir-50", "Qaraqılçıq-2", "Şiraslan-23", "Tərtər-2", "Vüqar" və başqa məhsuldar buğda sortları alimin çoxillik, intensiv fəaliyyətinin bəhrəsidir. Beynəlxalq mərkəzlərdən Azərbaycana gələn alimlər akademikin təqdim etdiyi "Qiymətli-2/17" yeni yumşaq buğda sortunu yüksək məhsuldarlığına (hər hektardan 10 ton), əla çörək keyfiyyəti, güclü şaxtaya və xəstəliklərə davamlılığına görə "möcüzə" adlandırıblar. 2008-ci ildən başlayaraq Azərbaycanda ilk dəfə Botanika İnstitutunun bioloji məhsuldarlığın fundamental problemləri şöbəsində akademik Cəlal Əliyevin rəhbərliyi altında tərəvəz və paxlalı bitkiləri yoluxduran virus xəstəliklərinin molekulyar diaqnostikası və identifikasiyası üzrə tədqiqat işləri aparılır.

Görkəmli alim biologiya elmində böyük bir məktəb yaradıb, onun təşəbbüsü ilə 250-dən artıq elmlər namizədi və elmlər doktoru hazırlanıb. Onların 80 nəfərinə şəxsən C.Əliyev rəhbərlik edib. Hazırda görkəmli alimin tələbələri dünyanın bir sıra ölkələrində müvəffəqiyyətlə çalışırlar. Görkəmli alimin elmi fəaliyyətini dərindən öyrənən Rusiya, Ukrayna, Belarus Kənd Təsərrüfatı Elmləri akademiyaları C.Əliyevi bu qurumların xarici üzvü seçiblər.