Kim daha çox qeybət edir: qadınlar, yoxsa kişilər? ARAŞDIRMA

Qeybət nədir?

Qeybət dünya qurulandan və insanlar mövcud olandan bəri hər dövrdə olub, indi də edilir və gələcəkdə də ediləcək. SİA xəbər verir ki, əslində, qeybətin əsas səbəbi nəfsin özünü təmizləmək istəyidir. İndi bir insan başqasını tənqid edib onun pis cəhətlərini desə, dərhal ona inanacaqsınız və bu vəziyyəti heç vaxt sorğulamayacaqsınız. Dostun sənə başqasının çox pis, qəddar, əxlaqsız olduğunu söylədikdə etiraz etmirsən. Çünki belə olan halda siz dərhal əxlaqlı, alicənab və namuslu bir insana çevrilirsiniz. Özünüzü saf, təmiz və əxlaqlı hiss edirsiniz. Başqa vaxt dostunuz başqa bir dostunuzun çox yaxşı, dürüst, ədalətli, şərəfli olduğunu söyləyəndə dərhal etiraz edirsiniz. “Onun olduğuna dair sübutunuz nədir? Buyur, sübut elə!" - deyirsiniz. Əgər sözügedən şəxs müdrikdirsə, özünüzü axmaq kimi hiss edirsiniz.

İnsanlar olaraq, biz daim özümüzü və başqalarını irrasional varlıqlar kimi görməyə meyilliyik. Bunun səbəbi biz özümüz cəmiyyətə və ya özümüzə zərərli olduğunu düşündüyümüz davranışları edirik. Bəs insanlar niyə belə davranırlar? Əvvəla, insanlar rasional məxluqlardır. Etdiyimiz ən absurd hərəkətlərin belə altında yatan faydalar var. Absurd adlandırdığımız davranışlar çox vaxt tamamilə zərərli və ya irrasional deyil. Cəmiyyətdə arzuolunmaz və zərərli sayılan davranışlardan biri də qeybətdir. Biz kiməsə böhtan atmağı və onun arxasından aldadıcı danışmağı pis niyyət hesab edirik. Qeybət mədəni cəhətdən pis sayılmaqla yanaşı, bir çox dini ayinlərdə də qadağandır. Bu kimi səbəblərə görə heç kim “qeybətçi” damğası almaq istəmir. Bu, ağlımıza bu sualı gətirir: Əgər bu zərərli bir davranışdırsa, niyə hələ də qeybət edirik? Bu davranışdan çox qorxsaq da, niyə qeybət söhbətlərimizin bu qədər böyük hissəsini tutur? Qeybət psixologiya ədəbiyyatında da aqressiya növü hesab olunur. Bəs, insanları qeybətə və qeybətə sövq edən səbəblər hansılardır?

Qeybət "İlkin xəbərdarlıq siqnalı" ola bilər.

Qeybət həm də qeyri-etik və ya qeyri-peşəkar davranışla bağlı narahatlığı müzakirə etməyə imkan verə bilər. Məsələn, cinsi istismardan danışmaq hər kəs üçün asan deyil, lakin bu məlumatı "qeybət" başlığı altında paylaşmaq daha asan ola bilər. Qeybət diqqətdən kənarda qalmaması lazım olan problemlər olduqda "erkən xəbərdarlıq siqnalı" kimi çıxış edə bilər. Təbii ki, qeybətin vacib məlumatları ortaya çıxarması onun “yaxşı” bir davranış olması demək deyil. Qeybət insanların və ya qurumların reputasiyasına xələl gətirə bilər. Şayiələr yaratmaq və kimsə haqqında yalan məlumat yaymaq zorakılığın bir növü ola bilər.

Qeybətin iki növü var:

Son araşdırmalarda dedi-qoduya bir çox fərqli baxış gətirildi və bunun altında yatan motiv izah edilməyə çalışıldı. Qeybəti zərərli görsək də, qeybət etməyə davam edirik. Bu davranış bəşər tarixinin çox erkən dövründən bəri davam etdiyi üçün bizim üçün faydalı olmalıdır. Qeybətin funksional məqamlarının müdafiə olunduğu müxtəlif nəzəriyyələrdən biri də mədəni və sosial öyrənmə nəzəriyyəsidir.

Sosial

Sosial öyrənmə digər insanların təcrübələri vasitəsilə öyrənməyə aiddir. Bundan əlavə, başqasının başına gələn pis bir vəziyyəti öyrənir və bu vəziyyətdən qaçırıq. Buna bir itin başqa bir insana hücum etdiyini görüb və ya eşidərək təhlükəli olduğunu öyrəndiyiniz zaman buna misal ola bilər. Bundan əlavə, sosial öyrənmə kiçik yaşlardan başlayan bir öyrənmə növüdür. Valideynlərimiz başqasının təcrübəsi ilə bizə arzuolunmaz davranışlar aşılayır. Azyaşlı uşaqların nitqi ilə bağlı araşdırmalar da üzə çıxarır ki, 4-5 yaşlı uşaqların nitqinin çox hissəsi başqaları və onların təcrübələri haqqında olur. Araşdırmalar göstərib ki, insanlar yaş və cins baxımından ən yaxın adamların dedi-qodularına qulaq asmağa üstünlük verirlər.

Mədəni

Mədəni öyrənmə müəyyən mədəniyyətin normalarını öyrənməkdir. Bu nəzəriyyəyə görə biz qeybət etməklə o cəmiyyətin nəyi qəbul edib, nəyi qəbul etmədiyini öyrənirik. Sadə bir misal gətirək, tutaq ki, məktəbinizdə bir müəllim sinifdə kimisə danladı. Əgər başqası bu hadisəni sizə danışsa, bu, pis niyyətli dedi-qodu kimi görünə bilər. Beləliklə, siz öz davranışlarınızı tənzimləyin və belə bir vəziyyətə düşməyin. Mədəni norma kimi misal çəkmək üçün xaricə getdiyiniz yeri misal çəkək. Otaq yoldaşınız sizə dedi ki, qohumlarından biri getdikləri restoranda pul vermədi və o, bunun çox kobud olduğunu söylədi. İçərisində olduğunuz söhbət ipucu verməyən insan üçün pis görünsə də, ipucu vermənin nə qədər vacib olduğunu öyrəndiniz.

Kim daha çox qeybət edir: qadınlar, yoxsa kişilər?

Tədqiqatlar göstərir ki, qadınlar kişilərə nisbətən qeybətə daha çox vaxt sərf edirlər. Amma bu, o demək deyil ki, kişilər, ümumiyyətlə, qeybət etmirlər və ya qadınları “qeybətçi” kimi qeyd etmək olar. Fikrimcə, qeybətin məzmununda və kiminlə paylaşılmasında cinsi fərqlər, bunu kimin daha çox etdiyindən qat-qat önəmlidir. Qeybət həm kişilərdə, həm də qadınlarda fərqlidir. Kişilər qeybəti böyük qrup insanlar olduqda edir, qadınlar isə yaxın dostları seçirlər. Belə desək, qadınlar daha çox tanıdıqları insanlardan danışarkən, kişilər isə onlardan daha uzaq olan insanlardan danışmağı seçirlər. Qadınlar sosial rəqabət üçün dedi-qodudan daha aqressiv istifadə edirlər. Bu ifadə, sadəcə, qadınların bir-birinin quyusunu qazması kimi qəbul edilməməlidir, çünki kişilər də bir-birinin quyusunu qaza bilirlər, amma bunu qarşı tərəfi quyuya atmaqla edirlər. Belə ki, aqressiya və rəqabətə gəldikdə, kişilər fiziki aqressiyadan istifadə edirlər. Atmosfer gərginləşəndə ​​dalaşan və qollarını çırmalayan kişiləri görmüsünüz. Qadınlar üçün vəziyyət fərqlidir, çünki fiziki təcavüz qadınlar üçün daha baha başa gəlir. Qadınlarda fiziki deyildə söz davaları daha çox olur. İndiyə qədər danışdıqlarımız qeybətin funksional tərəfləridir.

Zərərləri

İndi isə qeybətin zərərlərindən danışaq. Qeybət, dedi-qodu edən şəxsin statusunu yüksəltməklə yanaşı, qeybət obyekti üçün qisas almağa və nüfuzunu itirməyə səbəb olur. Buna görə də istifadə edildikdə çox eqoist bir davranışdır. Çünki insan öz nailiyyətləri ilə statusunu artırmaqdansa, bunu başqasının əskiklikləri ilə edir. Qeybət, hədəf şəxsin olmadığı bir mühitdə edilir. Yəni insan özünü müdafiə edə, hadisələri təsdiq və ya inkar edə bilməz. Bu səbəbdən reputasiyaya xələl gətirmək məqsədi daşıyan bəd niyyətli və qeyri-dəqiq söz-söhbətlər bu insanlar üçün böyük problemlər yarada bilər. Hədəf edilən şəxs haqqında qeybət pis niyyətli olmasa belə, bunu edən şəxsin şəxsi fikrini də ehtiva edir. Bu şəxsi fikirlər, həmişə düzgün deyil, çox vaxt qərəzlidir. Qəbul və əyləncə kimi məqsədlər üçün dedi-qodu etməkdən əlavə, bu davranış manipulyasiya və zərərli məqsədlər üçün istifadə edilə bilər. Bəzən məqsəd dedi-qodu hədəfi üzərində güc qazanmaqdır. Ədəbiyyatda qeybət, xüsusən də qadınların istifadə etdiyi dolayı zorakı vasitəsi kimi də xatırlanır. Sosial rəqabətdə qadın yoldaşlarını ləkələmək üçün etdiyi dedi-qodular, bəzi qadınların sosial təcrid olunmasına və uğurlarının azalmasına gətirib çıxarır. Gənc qadınların yaşlı qadınlardan daha çox dedi-qodu etməsi və fiziki cəhətdən cazibədar qadınların, ümumiyyətlə, dedi-qoduların qurbanı olması, bu davranışın həyat yoldaşlarının seçilməsinə töhfə verən təkamül mexanizmi olduğu fərziyyəsini yada salır.

Qeybətin psixologiyası

Türk psixiatriya mütəxəssisi professor Rüstəm Aşkın qeybətlə bağlı təhlilini açıqladığı müsahibədə ən çox bunu edənlərin özünü əskik insanlar olduğunu vurğulayaraq, qeybətin nə qədər zərərli olduğunu bildirir: “Qeybət etməyin ən mühüm səbəbi başqalarının şəxsi vəziyyətləri ilə maraqlanmaqdır. Gah qısqanırıq, gah da hirslənirik. Müəyyən miqdar nifrət qeybətlə ifadə olunur. Başqasına qarşı qəzəbimizi saatlarla ifadə edə və bu şəkildə biz də rahatlaşa bilərik. Bunlar ümumilikdə qiymətləndirildikdə, hamısı zəhərli nəticələrə gətirib çıxarır”.

Qeybət edən insanlarla necə davranmalı?

Pis niyyətlə qeybət edən və sizə açıq-aşkar zərər vermək istəyən insanlara qarşı göstərməli olduğunuz rəftar onlardan uzaq olmaq və dostlarınızdan o insanları dinləməmələrini xahiş etməkdir. Əgər qeybət edənin auditoriyası yoxdursa, o öz daxili aləminə üz tutur, fikirlərini sorğulamağa başlayır və nə vaxtsa əsl probleminin özündə olduğunu kəşf edir. Unutma, insanlara ən çox hansı hissləri yönəldiriksə, əslində, ən çox özümüzə qarşı duyğuları hiss edirik. Davamlı olaraq başqalarına qarşı qəzəbimizi ifadə ediriksə, bu o deməkdir ki, bizim özümüzə qarşı içimizdə qəzəb var. Biz sevgini hər zaman başqalarına yönəldiriksə, bu, özümüzlə barışıq bir həyat sürürük deməkdir. Həyata müsbət baxışı olan, konstruktiv, çalışqan və məhsuldar insanların dedi-qoduya ehtiyacı yoxdur. Çünki onlar özlərini təkmilləşdirməklə, həyatlarını artırmaqla məşğul olmağa üstünlük verirdilər. Sənin haqqında pis niyyətlə danışanları rahat buraxmaq üçün Şəms-i ​​Təbrizinin aşağıdakı sözlərini xatırla:

“Əgər bağışlaya bilməyəcəyiniz qədər böyük bir səhv etmiş birini cəzalandırmaq istəyirsinizsə, ağlın hüdudlarının bitdiyi yerdən başlayaraq, bütün qəlbinizlə bağışlayın. Hiss olunan hər şeyi arxivləşdirən tale, ən yaxşı şəkildə öz qayğısına qalacaq”.