Unutqanlığın səbəbləri nələrdir?

Unutqanlığın yalnız yaşlılarda müşahidə olunduğuna dair məşhur bir fikir olsa da, bu, doğru bir inanc deyil. SİA xəbər verir ki, hər yaşda olan insanlar müxtəlif səbəblərə görə unutqanlıqdan əziyyət çəkə bilərlər. Gənclərin də yaddaşsızlıqdan əziyyət çəkmə ehtimalı var. Bəzi hallarda unutqanlıq normal görünə bilər və gündəlik səbəblərlə əlaqələndirilə bilər, lakin unutqanlıq vitamin çatışmazlığı və ya hormon çatışmazlığı nəticəsində baş verir. Bundan əlavə, nöropsikiyatrik xəstəliklər olan Alzheimer və demans da sonrakı yaşlarda ortaya çıxa bilər. Bu xəstəliklərin ən çox görülən əlamətləri unutqanlıq və ağır depressiyadır. Demans və Alzheimer xəstələrinin həyatlarını yaşamaları çox çətindir. Bu səbəbdən ətrafdakıların və ailələrinin bu xəstələrin həyatını asanlaşdırmaq üçün qayğısına qalması lazımdır. Unutqanlıq xəstəliyini anlamaq üçün yaddaş anlayışını başa düşmək lazımdır. İnsan yaddaşı iki yerə bölünür: qısamüddətli yaddaş və uzunmüddətli yaddaş. Qısa müddətli yaddaşda maksimum 6-9 məlumat işlənir. Bu məlumat çox qısa müddət ərzində burada qalır və hər hansı kodlaşdırma ilə uzunmüddətli yaddaşda saxlanmazsa unudulur. Qısamüddətli yaddaşda olan məlumat kodlaşdırma və təkrarlama yolu ilə belə uzunmüddətli yaddaşa ötürülə bilmirsə, bu, unutqanlıq xəstəliyindən xəbər verir. Bundan əlavə, uzunmüddətli yaddaşda saxlanılan məlumatı geri qaytarmaq mümkün deyilsə, bu, həm də amneziyadan xəbər verir.

Unutqanlıq xəstəliyinin əlamətləri hansılardır?

Unutqanlıq xəstəliyi müxtəlif səbəblərdən yarana bildiyi üçün xəstələrin fərqli simptomlar yaşaması normaldır. Hər xəstədə eyni simptomların müşahidə olunacağı gözlənilmir. Bəzi xəstələr son vaxtlar nə yeyib-içdiklərini unutduqları halda, başqa bir qrup xəstələr etməli olduqları işləri unuda bilərlər. Bununla belə, obyektin əvvəllər harada yerləşdirildiyini unutmaq da mümkündür. Ancaq ən çox görülən simptomlar bunlardır:

• Gündəlik həyatda rutin işləri və vəzifələri unutmaq,

• Əvvəllər baxılan filmi, oxuduğu kitabı, fikirləri və ya başqası ilə söhbəti unutmaq,

• İş həyatında edilməsi lazım olan işləri unutmaq və pozmaq,

• Daha əvvəl dəfələrlə ziyarət edilmiş ünvanı unutmaq və ya tapmaqda çətinlik çəkmək,

• Qərarsızlıq hiss etmək və ya sadə seçimlərdə belə qərar verməkdə çətinlik çəkmək,

• Normalda maraqlı olan şeylərə marağın itməsi və uyuşma,

• güclü depressiya,

• Narahatlıq

• Əsəbi olmaq

Bunlar ən çox görülən əlamətlər olsa da, unutqanlığın əlamətləri arta bilər. Xüsusi günləri unutmaq, əşyaları itirmək, ailə üzvlərinin və ya yaxın ətrafdakı insanların adlarını unutmaq, söhbət zamanı sözləri unutmaq və s. Daha çox simptomlar ola bilər, məsələn: Xəstəlik hər bir fərddə fərqli şəkildə inkişaf edə bildiyi üçün onun simptomları çox olur.

Unutqanlıq xəstəliyinin səbəbləri nələrdir?

Unutqanlıq xəstəliyinin səbəbləri yaddaşla bağlı iki fərqli şəkildə nəzərdən keçirilir. Bunlar qısamüddətli yaddaşa aid olanlara və uzunmüddətli yaddaşa aid olanlara bölünür. Qısamüddətli yaddaşın tutumu çox məhduddur və içindəki məlumatları unutmaq üçün lazım olan vaxt da çox məhduddur. Buna görə də qısamüddətli yaddaşda məlumatın unudulması bir çox səbəblərdən baş verə bilər. Bu yaddaşdakı məlumatın öyrənilməsi və ya yadda saxlanılması üçün kodlaşdırma və diqqət tələb olunur. O anda öyrənmək istədiyiniz məlumata diqqət yetirməyi çətinləşdirən hər şey unutqanlığa səbəb olur. Buna qısamüddətli yaddaşa müdaxilə deyilir. Belə hallarda qısamüddətli yaddaşda olan məlumat pozulur və unudulur. O an öyrənilməsi istənilən məlumatdan başqa şeylər öyrənilərkən, öyrənilməsi istənilən faktiki məlumat unudulur. Bu vəziyyət elmi olaraq əvəzetmə adlanır. Həm də insanlar müxtəlif səbəblərdən bütün məlumatları öyrənmək istəmirlər. Belə hallar motivli unutma adlanır. Bütün bu unutqanlıq halları məlumatın saxlanmamasına səbəb olur və unutqanlıq xəstəliyi yaranır. Uzunmüddətli yaddaşın demək olar ki, qeyri-məhdud tutumu var və bütün öyrənilən məlumatlar burada yerləşir. İnsanın ehtiyac duyduğu məlumatdan istifadə etməsi üçün bu məlumat uzunmüddətli yaddaşdan gətirilməlidir. Lakin müxtəlif səbəblərə görə buradan məlumat əldə etmək mümkün deyil. Bu vəziyyət unutqanlığa və gələcəkdə unutqanlıq xəstəliyinə səbəb olur. Yenə də travmalar və ya xəstəliklər və s. kimi vəziyyətlərə görə uzunmüddətli yaddaşdakı məlumatlar pozula bilər. Bu səbəbdən məlumat unudulur və davamlı olaraq bu vəziyyəti yaşamaq unutqanlıq xəstəliyinə səbəb olur. Bundan əlavə, qalxanabənzər vəzinin hormon pozğunluqları, narahatlıq pozğunluqları, ağır depressiya, sinir sistemini təsir edən xəstəliklər, fol turşusu çatışmazlığı, vitamin və mineral çatışmazlığı, yaddaşa təsir edə biləcək travmalar, beyindəki hər hansı bir şiş də yaddaşsızlığa səbəb ola bilər.

Unutqanlıq xəstəliyinin yaranması fiziki və ya psixoloji səbəblərdən ola bilər. Güclü stress altında işləmək və ya çox diqqət tələb edən vəziyyətlərə məruz qalmaq unutqanlığa səbəb ola bilər. Bundan əlavə, bəzi ciddi xəstəliklər də unutqanlığa səbəb olur. Bu səbəblərdən amneziyadan əziyyət çəkənlər psixologiya və nevrologiya şöbələrində müayinə olunmalıdırlar. Bununla belə, ilk müraciət ediləcək yer nevroloqdur. Bu xəstəlik həyat keyfiyyətinə çox təsir etdiyi üçün bu prosesi uzatmaq olmaz. Ümumiyyətlə, xəstəyə diaqnoz qoymaq və yaddaş səviyyəsini ölçmək üçün mütəxəssislər tərəfindən hazırlanmış bir sıra suallar verilir. Bu suallar xəstənin öz həyatına və gündəlik həyatına aiddir. Tanınmış şəxsin adını, bir gün əvvəl görülən işlər, həftənin günləri və s. kimi suallar diaqnoz üçün xəstədən soruşulur. Verilən suallara çoxlu bəli cavabı varsa, unutqanlıq xəstəliyindən bəhs edilir. Belə analizlərlə xəstəlik müəyyən edilir və müvafiq müalicə tətbiq edilir.

Unutqanlıq xəstəliyinin müalicə üsulları hansılardır?

Unutqanlıq xəstəliyinin müalicəsi üçün bəzi dərmanlar həkim nəzarəti altında istifadə edilə bilər. Bu dərmanlar həkim tövsiyəsi ilə qəbul edilməlidir. Əgər unutqanlıq vitamin çatışmazlığından qaynaqlanırsa, həkim vitamin preparatlarının istifadəsini tələb edir. Unutqanlıq psixoloji səbəblərdən yaranarsa, psixiatrik dərmanlar tövsiyə olunur. Nevroloji səbəblərdən yaranan unutqanlıq xəstəliklərində nevroloq müəyyən dərmanların istifadəsini tələb edə bilər. Bundan əlavə, heç bir dərman fərdi olaraq istifadə edilməməlidir. Çünki səhv dərman xəstənin vəziyyətini pisləşdirə bilər. İnsanlar unutqanlığı aradan qaldırmaq və ya azaltmaq üçün həyat tərzini də dəyişməli ola bilər. Kitab oxumayan xəstələr kitab oxuma vərdişi qazanmalı, tapmacalar həll etməli, tapmacalarla məşğul olmalı, işə və ya evə gedərkən rutin marşrutlardan başqa marşrutlardan istifadə etməli, edilməsi lazım olan işləri qeyd etməli, xarici dil öyrənməyə çalışmalıdır. Sosial bir insan olmağa çalışın, zehni daha aktivləşdirə biləcək təlimlərə qatılın. Həddindən artıq yorğunluğun qarşısını almaq üçün lazımsız şeylərə qapılmaqdan qaçınmaq, fərdi şəkildə tətbiq oluna bilən müalicə üsullarıdır. Bundan əlavə, xəstələr unutqanlıqlarından narahat olmamalıdırlar. Çünki bu vəziyyəti daim düşünmək unutqanlığın irəliləməsinə səbəb ola bilər. Beynin dincəlməsi üçün kifayət qədər yuxu lazımdır. Bu səbəbdən unutqanlığı olan insanlar kifayət qədər yuxu almağa diqqət etməlidirlər. Bu yolla xəstələr öz unutqanlıqlarını azalda və xəstəliyin baş verməsinin qarşısını ala bilərlər.

Əgər siz unutqan bir insan olduğunuzu düşünürsünüzsə və ya unutqanlıq xəstəliyinin əlamətlərini göstərirsinizsə, ən qısa zamanda görüş təyin edib müayinə oluna bilərsiniz. Beləliklə, unutqanlığın qarşısını ala və daha sağlam həyat sürə bilərsiniz.

Sevilin Abbasova