İnsanlara nəzarət etməyi niyə sevirik? - ARAŞDIRMA

Ətrafımızda “Heç kim bir işi mənim qədər təfərrüatlı düşünüb, daha yaxşı bacara bilməz” deyənlər var. Onlar hər şeyin ən yaxşı olduğuna əmin olana qədər dizayn edir, həyata keçirir və tətbiq edirlər. Kifayət qədər yorucu olan bu səy özü ilə çox narahatlıq gətirir. Bu narahatlıq nəticəsində insan hər kəsin və hər şeyin onun nəzarətində olmasını istəyir.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma aparıb.

Nəzarətdən kənar baş verən ən kiçik vəziyyət və ya dəyişiklik bu tip insanı çox narahat edir. Ən kiçik bir uğursuzluq və ya maneə ilə qarşılaşdıqda, yaxud işlər planlaşdırıldığı kimi getmədikdə, həyatının ortasına nəzarəti qoyan insanlar inanılmaz dərəcədə qəzəbli və gərgin ola bilərlər. Bu şəxsin ailəsi və yaxın ətrafı o insanı tanıdıqları və bu prosesə çox öyrəşdikləri üçün anlayışlı ola bilərlər. Halbuki fərdin iş və ictimai həyatı davranışlarını bilmədiyi onlarla insanla doludur və bunun kifayət qədər çətin olacağı ehtimalı var. İçində olduğu vəziyyət fərdin davamlı stress keçirməsinə, çox yorğun və ya dözülməz hala gəlməsinə səbəb olur.

Nəzarət etməkdən yorulan və buna son qoymaq və psixoloji məsləhət almaq istəyən insanlar çoxdur. Bu şəxslərə "Nəzarət etmədikdə nə baş verir?" sualı verildiyi zaman "Geriləmə ola bilər, istədiyim kimi olmaya bilər, səhv edə bilərəm, tənqid oluna bilərəm, hərəkətlərim bəyənilməyə bilər" kimi cavablar alınır. Bu cavablar başqa bir vacib səbəbi, uğursuzluq qorxusunu ortaya qoyur. İnsan səhv etməkdən və ya qeyri-kafi olmaqdan o qədər qorxur ki, heç bir şeyi şansa buraxmaq istəmir. Onlar vasvası, nizamlı, planlı, proqramlı, mükəmməllikçi, sərt qaydalar, yəni obsesif şəxsiyyətlərdir. Tənqid və mühakimələrə dözə bilmədiklərinə və ya ən çox qorxduqları şeyə görə daima mükəmməlliyə nail olmaq üçün özlərini itələyirlər. Buna görə də hər bir işi ən təfərrüatlı şəkildə dizayn edir və bunu özləri idarə etmək istəyirlər. Onlar heç kimə məsuliyyət verə bilməzlər. Məsuliyyət verəndə aldıqları işi yenidən yoxlayırlar. Çünki onlara görə heçkimə etibar etmək olmaz. Bu səbəbdən beş nəfərin işini tək görür və imkanlarından artıq enerji ilə çalışırlar. Həmişə panik vəziyyətində olurlar. Onlar həm fiziki, həm də əqli cəhətdən yorğundurlar. Mənfi hissləri var, çünki zehinləri neqativlərlə, həmişə bir problem və ya səhv bir şey olacağı düşüncələri ilə doludur. Nəticədə depressiya qaçılmaz olur. İstəksiz, yorğun, heç nədən həzz almayan, çox həssas və kövrək olaraq həyatlarına davam edirlər.

Bu ağır yüklərin öhdəsindən gəlməyə çalışan insanlar bəzi fizioloji problemlərlə qarşılaşa bilərlər. Özünü yorğun və narahat hiss etmək, rahat yata bilməmək, daim düşünmək, baş ağrısı, çiyin və bel ağrıları, nəfəs darlığı, tərləmə və ürəyin sıxılması simptomlar arasındadır.

Nəzarət həyatımız üçün çox vacib bir anlayışdır. Bu, narahatlıq pozuqluğu, panik atak, obsesif-kompulsif pozğunluq kimi problemlərə səbəb olur. Panik ataklar nəzarəti itirməkdən qorxur. Obsesif kompulsif pozuqluq da nəzarəti hiss edə bilmir və hiss etmək üçün hər şeyi idarə edir. Əslində, nəzarəti itirmək hissi və nəzarəti bərpa etmək cəhdi var. İnsan öz daxili aləmində idarə edə bilmədiyi hiss və düşüncələrini xarici simvollar vasitəsilə idarə etməyə çalışır.

Niyə insanlar özlərini hər şeyə nəzarət etmək məcburiyyətində hiss edirlər?

Hər kəsin hekayəsi fərqlidir. İlk növbədə, insanı bu davranışa sövq edən səbəblərə diqqət yetirmək lazımdır. Misal üçün, ana tez-tez uşağının yediyi yeməklə məşğul olur. Onu yox, bunu yeməlidir, bu qədər yeməlidir, sağlam çəkidə olmalıdır və s. Təsəvvür edək ki, siz daim uşağınızı nəzarətdə saxlayırsınız. Ananın övladının nə yediyinə bu qədər qarışmasının səbəblərini araşdırmaq üçün onun uşaqlıq təcrübələrinə nəzər salmaq çox vaxt bir çox sualın cavabıdır. Çünki bu ananın uşaqlıqda artıq çəkisi olub, dostları onu ələ salıb, hətta ona ləqəb də qoyublar. Onun bu ləqəblərlə çağırılması, bəlkə də, indiki ananın uşaqlıqda böyük xəcalət çəkməsinə və özünü çox pis hiss etməsinə səbəb olub. Məsxərəyə qoyulmaq, bəyənilməmək o zaman ananı əsəbləşdirmiş ola bilər. Əgər piylənmə o balaca uşaq üçün travmadırsa, o, yetkinlik çağında övladının qidasına nəzarət edir və ya uşağını qorumaq üçün onun yeməyinə nəzarət edir ki, övladı bu xəstəlikdən əziyyət çəkməsin. Yaxud heç belə bir travma yoxdur, o, mükəmməl bir anadır və hər şeyin qaydaya uyğun olmasını istəyir.

Nəzarət davranışı ilə necə məşğul olmaq olar?

Psixoterapiyada bəzi nəzəriyyələr erkən təcrübələrə, digərləri isə gündəlik həyatda narahatlıq və obsesif düşüncələrin tətikləyicilərinə diqqət yetirir. Hansı yanaşma olursa olsun, məqsəd budur: nəzarət ehtiyacını azaltmaq və narahatlığı funksional etmək. Nəzarət ehtiyacının arxasında duran disfunksional düşüncələri funksional düşüncələrlə əvəz etməyə çalışırıq.

Bəziləriniz üçün sevgilinizin, yaxud həyat yoldaşınızın davranışının sevgi və ya nəzarət edici olduğunu ayırd etmək asan olmaya bilər. Həmçinin, həqiqətən darıxan və bütün günü sizinlə danışmaq istəyən partnyor sizə tez-tez mesaj yazmaq və imkan daxilində zəng etmək istəyə bilər.

Belə ki, birlikdə yaşamırsınızsa, səhər ilk iş sizinlə əlaqə saxlaya bilər. Nəzarət edən tərəfdaş həyatın hər anını sizinlə bölüşməyə çalışır. Ancaq bəzi hallarda bu davranışın səbəbi sizinlə ünsiyyət qurmaq istəyi deyil, onun hiss etdiyi qorxu və etibarsızlıqdır. Sizinlə daimi təmasda olmaq, demək olar ki, içməli olduğu bir dərmandır. Çünki bu, sizin ona sahib olduğunuz əminliyini verir.

Nəzarət edən şəxs qadın və ya kişi ola bilər

Onların bir çoxu problemli valideyn və keçmiş münasibətləri yaşayıblar. Sevən bir tərəfdaş sizi danlamaz, ələ salmaz, məşğul olduğunuzda və ya dostlarınızla birlikdə olduqda sizi təqib etməz. Nəzarətçi tərəfdaşdırsa, öz qərarlarınızla atdığınız hər addımı, etdiyiniz hər ictimai fəaliyyəti təhlükə olaraq qəbul edir və bunun qarşısını almağa çalışır. Bu tip insanlar hərəkətlərini “çox darıxmaq, ayrı olmamaq, qayğı göstərmək, sahib olmaq, qorumaq, qısqanmaq” kimi şərtlərlə hər kəsin xoşuna gələ biləcək səbəblərlə əsaslandırır.

Tərəfdaşınızın sizə nəzarət edib-etmədiyini öyrənmək üçün aşağıdakı sualı verə bilərsiniz:

''Mən də sənin üçün darıxıram. Amma hazırda məşğulam və danışa bilməyəcəm. Sonra danışa bilərik?"

Əgər sizi sevən və hörmət edən birisidirsə, böyük ehtimalla görüşü təxirə salmaq təklifinizi qəbul edəcək. Narahatlıqları varsa, açıq şəkildə ifadə edəcək. Nəzarət edən şəxs isə inciyəcək və bəlkə də qəzəblənəcək. Nəzarət edən insanlar sizi günahkar hiss etdirərək öz tələblərini sizə tətbiq edirlər. O, təkbaşına etmək istədiyiniz hər şeyi sevilməməyin əlaməti kimi şərh edir. Bunu sizə israrla və ya məzəmmətlə, bəzən də mübahisə edərək bildirir.

Beləliklə, getdikcə daha çox müstəqil qərarlar verməkdən könüllü olaraq imtina edir, ailə və dostlardan uzaqlaşırsınız. Onlar sevgi, sədaqət və bağlılıq kimi anlayışlardan istifadə edərək azadlığınıız məhdudlaşdırır.

Nəticədə getdikcə bir-birindən asılı olan münasibət qurursunuz.

Başqalarını idarə etmək özünüzü sakitləşdirməyin yoludur?

Bir çoxları üçün özümüzü və ətrafımızdakıları sakitləşdirməyin ən sürətli yolu ailə, dostlar, həmkarlar və ya hətta yad insanlar üçün həddən artıq məsuliyyət götürməkdir. Başqaları üçün çox şey etmək, narahatlıq və gərginliyi azaltmaq üçün təsirli bir yol ola bilər, lakin bu, özünüzün və digər insanın daha məsuliyyətli bir insan olmasına mane olur.

Aşağıdakı davranış siyahısı öz narahatlığınız üçün deyil, başqaları üçün məsuliyyət daşıdığınızı göstərir. Özünüzdə neçə davranış müşahidə edirsiniz?

- Partnyorunuzun müəyyən bir vaxtda oyanmasına və yatmasına əmin olmağa çalışmaq.
- Başqalarını sakitləşdirmək üçün mesajlarda və ya e-poçtlarda "kədərlənmə" kimi ifadələrdən istifadə etmək.
- Həyat yoldaşınızın və ya uşağınızın qarşısına qoymadığı məqsədləri təyin etmək.
- İnsanların narahat olduqları zaman cümlələrini bitirmək.
- Ailə üzvlərinə daha sağlam qidalanmağı öyrətmək.
- Dərd içində olan dosta məsləhət vermək.
- Həmişə dost qrupları üçün restoran seçmək.
- Bir ailə üzvünə yemək bişirmək üçün könüllü olarkən bişirməyi öyrətmək.
- İnsanlara tələsməyi və səyahətlərini bron etməyi xatırlatmaq.
- Başqası üçün edə biləcəyiniz bir şeyi etmək ki, daha az vaxt aparsın.
- Başqalarını öyrətmək zəhlətökən olduğu üçün işdə hər şeyi öz üzərinə götürmək.
- Başqalarını narahat etməmək üçün vacib məlumatları paylaşmamaq.
- İnsanlara necə düşünmək və ya hərəkət etmək lazım olduğunu söyləmək.
- Kiməsə dərmanını almağı xatırlatmaq.

-Kiməsə nə sifariş verəcəyini söyləmək.

- Alternativ gizli plan hazırlamaq, kiminsə onu alt-üst edəcəyini düşünmək.

- Həyat yoldaşına və ya tərəfdaşına ailəsinə zəng etməyi xatırlatmaq.
- Yetkin valideynə tanışlıq məsləhətləri vermək.
- İşgüzar görüşdə iştirak edərkən başqasının fikrini aydınlaşdırmaq.
- İstəmədən başqasının boşqabına daha çox yemək qoymaq.
- Çox istehlak etməmək üçün birindən spirt və yemək gizlətmək.
- Həmkarınızın vəzifələrini öhdəsinə götürmək.
- Öz yolunu tapa bilən birinə istiqamət vermək.
- Özlərinin edə bildiklərini bildirdikdə belə başqaları üçün bir şey etmək.
- İşçinin bildiyi halda qarşıdan gələn görüşü xatırlatmaq.
- Onunla əlaqə saxlaya biləcək birinin adından həkimi ilə danışmaq.
- Yetkin valideynlər üçün özlərinin edə biləcəyi qərarlar qəbul etmək.
- Özü asanlıqla həll edə bilən birinə tapşırıq üçün təlimatlar buraxmaq.
- Tanıdığınız birinin gününü planlaşdırmaq
- Söhbətlərdə boşluqları və fasilələri doldurmaq üçün çox danışmaq.
- Başqalarının problemlərindən narahat olmaq.

Ayşən Vəli