Xəbər başlığı seçərkən nələrə diqqət edilməlidir? - MEDİA KAPİTANLARININ DÜŞÜNCƏLƏRİ

Ötən gün Biləsuvarın Nərimankənd sakininin toyda qəfil vəfat etməsi ilə bağlı məlumat yayımlanıb. ​Bəzi Kütləvi İnformasiya Vasitələri isə mərhumun adının Cavanşir Məmmədov olduğunu bəhanə edərək xəbəri müğənni Cavanşir Məmmədovla əlaqələndiriblər. Belə ki, bəzi saytlar ifaçının fotosunu qoyaraq “Cavanşir Məmmədov toyda öldü” başlığı ilə xəbər yayıblar. Bu yetməyərək müğənninin özündən açıqlama belə alınıb. Sözügedən hadisədən sonra Azərbaycan Mətbuat Şurasının Etika Komissiyası bu gün açıqlama yayıb və belə təhrifin peşəkar jurnalistika prinsiplərinə zidd olduğu bildirilib. SİA mövzu ilə əlaqədar media kapitanları arasında sorğu keçirib.

Mətbuat Şurasının sədri Rəşad Məcid: “Azərbaycan jurnalistlərinin etik davranış qaydalarında da qeyd olunur ki, qeyri-rəsmi mənbələrin məlumatları onların həqiqətə uyğunluğu və informasiya dəyəri yoxlanılmadan yayılmamalıdır. İnformasiya çapa hazırlanarkən onun mənası təhrif olunmamalıdır. Başqa mətndən və ya çıxışdan sitat gətirərkən jurnalist həmin sitatın harada başlandığını və bitdiyini dəqiq bildirməlidir. Foto-simvolların (illüstrasiya, fotomontaj və sair) dərci zamanı şəklin sənədli xarakter daşımadığı qeyd olunmalıdır. Yazıların sərlövhələri onun məzmununa uyğun gəlməlidir. Bu baxımdan düşünürəm ki, bütün jurnalistlər üçün bu qayda diqqətə alınmalıdır. Son hadisələrdə də göründüyü kimi, verilmiş xəbər başlığı tanınmış bir insanın yaxınları arasında, ümumilikdə onun həyatında narahatlıq yaradıb. Vaxtilə də belə hadisələr baş verib. İnsanların vəfatı barədə dəqiq olmayan xəbərlər yayılıb. Hətta bir neçə ay əvvəl bir millət vəkili barədə də belə bir xəbər yazmışdılar. Həmin millət vəkili bununla əlaqədar mənə zəng etdi və mən məcbur qalaraq sosial şəbəkədə belə dezinformasiyaların yayılmaması üçün məlumat verdim. Nəhayət, Mətbuat Şurasının Etika Komissiyası da son hadisə barədə münasibət bildirdi. Düşünürəm ki, peşəkar jurnalistlərdə belə hadisələrə rast gəlinmir. Jurnalist olduğunu iddia edən qeyri-peşəkarlar, jurnalistikadan sui-istifadə edənlər bu cür manipulyativ yollara əl ataraq oxucu diqqətini cəlb etmək istəyirlər. Amma əksinə belə hadisələr media subyektinin etibarlılığını azaldır”.

Mətbuat Şurası İdarə Heyətinin üzvü, əməkdar jurnalist Azər Həsrət: “Əlbəttə ki, başlıq xəbərin oxunması baxımından olduqca önəmlidir. Başlıq elə təqdim edilməlidir ki, istifadəçinin diqqətini cəlb etsin. Amma bununla bərabər başlıq həm də vicdanlı olmalıdır. Başlıq aldadıcı, qızışdırıcı və xəbərin mahiyyətinə zidd olmamalıdır. Eyni zamanda, gərəksiz yerə həyəcan yaratmağa meyilli olmamalıdır. Populyarlıq üçün can atan media təmsilçiləri xəbər başlıqlarını seçərkən qeyd etdiyim faktorları diqqətə almırlar. Hətta bəzən elə xəbərlərə rast gəlirik ki, başlıq ilə mətndə yazılanlar üst-üstə düşmür. Bu, bəzən peşəkarlığın aşağı olmasından qaynaqlansa da, çox hallarda oxucunu aldadaraq xəbərin baxış sayını artırmaq məqsədi daşıyır. Oxuyucuda güvən yaratmaq lazımdır. Xəbər başlıqlarının lakonikliyi, konkretliyi, həqiqətə uyğunluğu və s. kimi məsələlər də önəmlidir. Amma hər şeydən öncə ən önəmlisi xəbər başlığının yanıldıcı və qızışdırıcı olmamasıdır. Qızışdırıcı dedikdə cəmiyyətdə hərəkətlənməyə səbəb ola biləcək başlığı nəzərdə tuturam. Əlbəttə ki, Azərbaycan cəmiyyəti kifayət qədər savadlıdır. Amma bununla bərabər insanların hissiyatının olmadığını deyə bilmərik. Ona görə də jurnalist vicdanlı olmalıdır”.

"Bakı Xəbər" qəzetinin baş redaktoru Aydın Quliyev: “Mətbuat Şurasının sözügedən xəbərdarlığının ciddi əsasları var. Bu xəbərdarlıq həm də bir çağırış rolunu oynamalıdır və bütün media orqanları, jurnalistlər də bunu nəzərə almalıdır. Xəbərlərin, məqalə və təhlillərin başlığı jurnalistikanın sütun istiqamətlərindən biridir. Çox təəssüf ki, günümüzdə bu sahədə yaranmış vəziyyət o qədər də ürəkaçan deyil. Müəyyən nöqsanlar var ki, onları mütləq şəkildə aradan qaldırmaq lazımdır. Təbii haldır ki, media orqanı xəbər başlığı seçəndə ya üstün qaydada, ya da əsas hədəflərdən biri kimi oxucu diqqətinin cəlb edilməsini əsas götürür. Bu, normal bir meyardır. Amma illər ərzində gördüklərimizi nəzərə alsaq, bir neçə məqama diqqət yetirmək lazımdır. Ötən əsrin 90-cı illərinin əvvəllərində oxucu diqqətinin cəlb edilməsi və nəyin bahasına olursa-olsun sensasiya yaratmaq tendensiyası aparıcı idi. Bu mərhələdə istənilən formada sensasiya doğuran başlıqlara rast gəlmək mümkün idi. Təəssüf ki, bu tendensiya müəyyən qədər səngisə də, bu gün də davam edir. Unutmaq olmaz ki, media fəaliyyətinin müvafiq qanunvericilik normaları artıq tənzimlənib. Yəni, başlıqdan başlayaraq məzmuna qədər dünya təcrübəsinə və milli təcrübəyə uyğun olan normalar qanunvericilik aktlarında artıq öz əksini tapıb. Eyni zamanda, qanunvericilikdə əks olunmasa belə praktikada əksəriyyət tərəfindən qəbul olunan normativlər formalaşıb. Bu normativlər xəbərlərin başlıqlarına da aiddir. Məsələn, praktikada elə başlıqlara rast gəlmək olur ki, onların seçilməsində sensasiya yaratmaq məqsədi o qədər “parlaq” olur ki, barıtı həddindən artıq çox görünür. Bu da əcaiblikdir. Məsələn, “Bu bank bağlanan digər banklardan biridir” və ya “Filankəsin avtomobilindən yüz kq qızıl oğurlandı” və s. kimi başlıqlar qoyurlar. Xəbəri açıb baxanda görürük ki, sadəcə bir şaiyədir. Həmin şaiyəni də xəbərə çeviriblər. Başlığın həm xəbər yükü olmalıdır, məzmun ifadə etməli, həm də insanların hissiyatına toxunmamalıdır. Buna kompleks şəkildə yanaşmaq lazımdır. Ən çox rast gəlinən neqativ hallardan biri odur ki, xəbərin başlığı məzmuna uyğun gəlmir. Oxucunu aldatmaq cəhdləri müşahidə olunur. Amma oxucular artıq onu aldadan başlıqların nədən ibarət olduğunu anlamağa başlayıb. Başlıq insanların şərəf və ləyaqətinə toxunmamalıdır. Xəbər başlığı oxucuda “mən bir daha belə xəbərlər oxumayacam” kimi assosasiyalar doğurmamalıdır. Media orqanları və jurnalistlər Mətbuat Şurasının etdiyi xəbərdarlıqdan lazımi nəticə çıxarmalıdır. Çıxarılan nəticə təkcə ictimaiyyətə yox, media orqanları və jurnalistlərin özünə daha çox lazımdır. Çünki xəbər başlıqları ilə bağlı qanun və qaydalara əməl olunmasa media orqanları getdikcə oxucu itirəcək. Nə vaxta qədər yalan xəbərlərlə publikanı aldatmaq mümkündür?! Xüsusilə Qarabağda gedən proseslərlə bağlı verilən əksər başlıqların açıq-aşkar yalan olduğu bəllidir. Üstəlik bu hallar yalnız saytlarda, qəzetlərdə deyil, sanballı televiziyalarda da baş verir”.

"Kaspi" qəzetinin baş redaktoru İlham Quliyev: “Peşəkar prizmadan yanaşdıqda başlıq mövzusu media üçün çox həssasdır. Bu gün elə bir dövrə gəlib çatmışıq ki, jurnalistikada əsas məqamlardan biri də yaxşı xəbərlərin, məqalələrin yazılması ilə yanaşı, həm də onların oxudulması, təqdimatıdır. Bu baxımdan təbii olaraq media məqalələr, xəbərlər üçün başlıqlar müəyyənləşdirərkən maksimum uduşlu variant seçməyə çalışırlar. Maksimum çalışırlar ki, yazıları onu oxutduracaq başlıqla versinlər. Bəzən isə bu kontekstdə ifrata yol verilir. Bu gün artıq başlıqla mətnin uyğun gəlməməsi, başlığın yazılan yazının məğzini özündə ehtiva etməməsi adi hala çevrilib. Ona görə də Mətbuat Şurasının həyəcan təbili çalması, xüsusi xəbərdarlıq etməsi də təbii qarşılnmalıdır. Həqiqətən də bu sahədə böyük başlıqlar, bəzi hallarda özbaşınalıqlar, sərhədlərin aşılması halları var. Bu sahəyə təsadüfən düşmüş bəziləri İP üçün jurnalistikanı hörmətdən, nüfuzdan salan davranışlara yol verirlər. Onların davranışları nəticəsində media bəzi hallarda gülüş obyektinə də çevrilir. Heç uzağa getməyə ehtiyac olmur, bəzən elə özümüz bu tipli başlıqları lağ obyektinə çeviririk.

Fikrimcə, xəbər başlığı seçilərkən qızıl ortanı tapmaq daha uyğun olardı. Yəni qoyulmuş başlıq oynaq, obrazlı olmalı, yazının oxunmasına sövq etməli, həm də xəbərin və ya məqalənin məğzini təhrif etməməli, oxucunu aldatmamalıdır".