Abort: həvəs, yoxsa cinayət? - ARAŞDIRMA

Abort arzuolunmaz hamiləliyin cərrahi yolla sonlandırılması deməkdir. Abort müəyyən mənada uşaqlığın bütün daxili hissəsinin təmizlənməsidir.

Xatırladaq ki, bir neçə ay bundan öncə ABŞ-da qadınlara abort hüququ verən qanunun bəzi ştatlarda ləğv ediləcəyi iddialarından sonra minlərlə qadın küçələrə axışmışdı. Bir çox ölkələrdə isə qadınların abort hüququ mübahisəlidir.

Bundan əlavə, dünyada 91 milyon qadının abort etmək hüququ yoxdur. 700 milyon qadının isə təhlükəsiz, qanuni abort xidmətlərinə çıxışı yoxdur. Bəs ünyada qadınların hansı şərtlərdə abort etmək hüququ var, yaxud yoxdur? SİA mövzu ilə bağlı araşdırma aparıb.

Abortun tarixi

Bu, bütün dünyada illərdir tətbiq edilən və hüdudları qanunlarla müəyyən edilən hüquqdur. Abort dünyada bir çox fərqli məhdudiyyətlərlə icazə verilən və ya qadağan edilən bir prosesdir. Hamiləliyin hansı həftəsində abort edilə biləcəyi ilə bağlı da ölkələr arasında fərqlər var. Bununla belə, abortu məhdudlaşdıran və məhdudlaşdırmayan ölkələrdə abort göstəricilərinin bir-birinə çox yaxın olması ilə bağlı diqqət çəkən məlumatlar var. Xatırladaq ki, bəzi ölkələrdə abort qeyri-qanuni və təhlükəli yerlərdə edilir.

Dünyanın 73 ölkəsində abort qanuni olduğu halda, 68 ölkədə qadağandır. Türkiyədə isə hamiləliyin 10-cu həftəsinə qədər abort qanunidir.

Abort hansı vəziyyətlərdə edilir?

Dölün uşaqlıq yolunda müxtəlif üsullarla çıxarılması prosesinə abort deyilir. Abort arzuolunmaz hamiləliyin, eləcə də arzu olunan, sağlam hamiləliyin sonlandırılması üçün edilə bilər.

Körpənin ürək döyüntüsünün dayandığı, hamiləlik dövründə zərərli dərmanların istifadəsi və ya yüksək dozada radiasiyaya məruz qalması, boş hamiləlik kimi embrion əmələ gəlməsinin heç görülmədiyi və ya hamiləliyin davam etməsinin təhlükə yarada biləcəyi hallarda ananın həyat təhlükəsizliyi üçün abort lazımdır.

Uşaqlıq yolunun qalınlaşması olan qadınlarda, uşaqlıq yolunun xərçənginin diaqnozu üçün biopsiya tələb olunduqda, anormal vaginal qanaxma ilə müraciət edən xəstələrdə qanaxmanın dayandırılması və toxuma diaqnostikasının aparılması tələb olunduqda abort edilir.

Türkiyədə hamiləliyin sonlandırılması məqsədi ilə həyata keçirilən abortlar üçün qanuni məhdudiyyət son menstruasiya dövründən 10 həftə ilə məhdudlaşır.

10-cu həftədən yuxarı hamiləliyin istəyə bağlı olaraq sonlandırılması Türkiyədə qanuni deyil. Lakin körpədə ağır əlillik olduqda və ya hamiləliyin davam etdirilməsinin ananın həyatı üçün təhlükə yaradacağı hallarda səhiyyə şurasının qərarı ilə hamiləliyə xitam verilir. Əgər 10-cu həftə ərzində abort edilirsə, buna qeyri-qanuni abort deyilir.

Abort necə edilir?

Abort əməliyyatı əvvəllər sərt metal alətlərlə həyata keçirilirdi. Bu alətlərlə uşaqlıq yolu sıyrılırdı. Qeyd edək ki, elə abort sözü də qaşımaq deməkdir. Lakin bu üsulla uşaqlığın həddindən artıq sıyrılması, yapışma riski və uşaqlığın perforasiyası nəticəsində daxili divarın zədələnmə riski daha yüksək olduğu üçün indiki vaxtda istifadə edilmir.

Vakuum abort

Bu gün abort daha çox vakuum aspirasiya üsulu ilə həyata keçirilir. Bu texnika digər metoddan daha az zərərlidir.

Vakuum abort texnikasında uşaqlıq boynu vasitəsilə uşaqlığa birdəfəlik steril kanüllər daxil edilir və mənfi təzyiqi təmin edən Karmen adlı iynə ilə hamiləlik sonlandırılır. Bu proses ultrasəs rəhbərliyi altında içəridə heç bir toxuma qalmadığına əmin olana qədər təkrarlanır və təxminən 5-6 dəqiqə çəkir.

Abort qiymətləri

Abort qiymətinin müəyyən edilməsi hər bir klinikanın və həkimin qərarına uyğun olaraq həyata keçirilir. Burada istifadə olunan materialların birdəfəlik olub-olmaması, prosedurun steril mühitdə aparılması, həkimin təcrübəsi və səriştəsi qiyməti müəyyən edən əsas amillərdir.

Abort nə qədər vaxt aparır?

Abort prosesi hamiləlik həftəsi ilə bağlı olsa da, təxminən 5-10 dəqiqə davam edən bir prosesdir. Hamiləlik həftəsi artdıqca dövr təbii olaraq uzanır.

Sedativ anesteziya altında abort etmiş xəstələrdə xəstənin yüngül anesteziya dozası və prosedurdan sonrakı istirahət müddəti nəzərə alınmalıdır. Bu növ anesteziya ilə abort edən xəstələrdə əməliyyatın müddəti eynidir, lakin əməliyyatdan sonrakı müddətə 15-20 dəqiqəlik istirahət müddəti əlavə edilməlidir.

Abortdan əvvəl pasient nələrə diqqət etməlidir?

Abort əməliyyat olaraq qəbul edilmir, lakin cərrahi müdaxilə kimi qəbul edilməsi lazım olan bir prosedurdur. Qısırlıq qaydalarına səlahiyyətli və təcrübəli insanlar riayət etdikdə, risk demək olar ki, olmur.

Sedativ tipli anesteziyaya məruz qalacaq xəstələr 4-6 saat əvvəl yemək-içməyi dayandırmalıdırlar. Siqaret çəkənlər prosedurdan 4-6 saat əvvəl siqaret çəkməməlidirlər. Prosedurun aparılacağı mərkəzə gələrkən sizə köməklik göstərəcək yaxınınızla gəlməyə üstünlük verilir.

Prosedurdan əvvəl qan uyğunsuzluğu baxımından qan qrupu məlumatı tələb olunur. Nəhayət, əgər qan durulaşdıran dərmanlardan istifadə edirsə, prosedurdan əvvəl dərman qəbul etməmək tövsiyə olunur.

Abortdan sonra nə edilməlidir?

Normal qidalanma abort prosedurundan 1-2 saat sonra edilə bilər. Həmin gün ürək bulanmasına səbəb olan qidalardan uzaq durmaq faydalıdır.

Prosedura sedativ anesteziya ilə həyata keçirilirsə, 6-8 saat avtomobil sürmək kimi diqqət tələb edən fəaliyyətlər edilməməlidir.

Həkimin verdiyi dərmanlar dəqiq istifadə edilməli, varsa abortdan sonra ilk 72 saat ərzində qan uyğunsuzluğu inyeksiyası edilməlidir.

• İlk həftə 10 gün ərzində çox olmasa da, menstruasiya ağrısı və bəzi qanamalar ola bilər.
• Abort prosedurundan sonra qanaxmanın olmaması anormal bir vəziyyət deyil və narahat olmağa ehtiyac yoxdur.
• Prosedurdan təxminən 2 həftə sonra həkimə getmək lazımdır.
• Abortdan sonra ilk 2 həftə ərzində cinsi əlaqə tövsiyə edilmir.
• Abortdan sonra həmin gün ayaq üstə duş qəbul etmək olar, ancaq vanna, vanna və hovuzdan istifadə üçün 2 həftə gözləmək lazımdır.
• Qadın prosedurdan bir gün sonra işə gedə bilər.
• Antibiotik istifadəsi zamanı spirtli içki tövsiyə edilmir.
• İlk menstrual qanaxma abortdan 4-6 həftə sonra baş verir, bəziləri azala bilər, bu da gözlənilir.

Abortun riskləri nələrdir?

Təcrübəli və məlumatlı insanlar tərəfindən düzgün texnikadan (vakua aspirasiya) istifadə etməklə həyata keçirilən abortda risk demək olar ki, yoxdur. Lakin bu cərrahi əməliyyat olduğundan bəzi riskləri qeyd etmək yerinə düşər:

• Uterusda infeksiyanın inkişafı,
• Uşaqlığın perforasiyası,
• Qanaxma,
• Həddindən artıq qaşınma səbəbindən uşaqlıqda yapışmalar (Asherman sindromu),
• Hamilə qala bilməmək,
• Anesteziya ilə əlaqəli ağırlaşmalar.

Demək olar ki, bunların hamısı qarşısı alına bilən problemlərdir. Steril bir mühitə əməl olunarsa, hər bir xəstə üçün fərqli alətlərdən istifadə edilərsə, əməliyyat zamanı və sonra ultrasəs ilə uşaqlıqdaxili qiymətləndirmə aparılarsa, əməliyyatdan sonra müvafiq antibiotiklərdən istifadə edilərsə, bu problemlərlə çətin qarşılaşacağıq.

Dövlət xəstəxanasında abort

Türkiyədə 18 yaşına çatmış və hamiləliyin 10 həftəsindən az olan hər bir qadının hamiləliyini dayandırmaq hüququ var. Tək qadınlar üçün partnyorun razılığı tələb olunmadığı halda, evli qadınlar üçün abort prosedurundan əvvəl həyat yoldaşının razılığı tələb olunur. Dövlət xəstəxanasında da eyni prosedur özəl klinikalarda olduğu kimi eyni prosedurlar çərçivəsində həyata keçirilir.

Ötən aylarda mətbuata ABŞ-da bütün qadınlara abort hüququ verən 1973-cü il qətnaməsinin bəzi ştatlarda ləğv ediləcəyi ilə bağlı xəbərlər yayılmışdı. İddialardan sonra ABŞ-ın müxtəlif ştatlarında minlərlə qadın abort hüququ üçün küçələrə axışmışdı. Nəhayət, Oklahoma qubernatoru Kevin Stitt bəzi istisnalarla aborta qadağa qoyan qanun layihəsini qəbul etdi ki, bu da ABŞ-da ən məhdudlaşdırıcı abort qadağasıdır.

Ən çox abort olan ölkələr

Dünyada aborta hər şəraitdə qadağa qoyan 24 ölkə və ya region var. Bu, o deməkdir ki, reproduktiv yaşda olan təxminən 91 milyon qadın abort hüququna malik deyil.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatına görə, insanlar təhlükəsiz abort etmədikdə təhlükəli aborta müraciət edirlər ki, bu da məhdudlaşdırıcı tədbirlər görülən ölkələrdə daha çox rast gəlinir.

El Salvador

Dünyada ən məhdudlaşdırıcı qanunlara malik olan El Salvadorda abort cinayətdir. Hamiləlik qadının həyatına və ya sağlamlığına təhlükə törətdikdə, hətta zorlama nəticəsində hamiləlik dövründə də abort qadağandır. Bu ölkədə 1998-ci ildən bəri istisnasız olaraq abort qanunsuzdur.

Son 20 ildə təcili abort etdirən 180-dən çox qadın ağır cinayətə görə mühakimə olunub. Human Rights Watch təşkilatının məlumatına görə, abortda ittiham olunan qadınlar bəzən 40 ilə qədər həbs cəzası ilə mühakimə olunurlar.

Nikaraqua

Nikaraqua 2006-cı ildə abortu tamamilə qadağan edib.

Malta

Maltada hamilə qadınların həyatları təhlükə altında olsa belə, abortdan tamamilə məhrum edilirlər. Bu, aborta qadağa qoyan yeganə Avropa İttifaqına üzv dövlətdir və abort etdirən qadınları 3 ilə qədər həbs gözləyir.

Polşa

Katolik kilsəsinin güclü olduğu Polşada Avropada olan ən məhdudlaşdırıcı qanunlar var. Burada 2021-ci ildə abort qanunu məhdudlaşdırılıb. İndi aborta yalnız qadının həyatını xilas etmək, sağlamlığını qorumaq və ya zorlama və qohumluq münasibətləri nəticəsində hamiləliyi dayandırmaq üçün icazə verilir.

Afrika ölkələri

Guttmacher İnstitutunun məlumatına görə, son 30 ildə istənməyən hamiləliklər 15 faiz azalıb, abortlar isə 13 faiz artıb. Bir çox Afrika ölkələrində abortla bağlı məhdudlaşdırıcı qanunlar var. Məsələn, Nigeriyada aborta yalnız qadının həyatı təhlükədə olduqda icazə verilir, Botsvana və Zimbabvedə isə zorlama nəticəsində yaranan hamiləliklərdə aborta icazə verilir.

Bu siyahıya digər ölkələr Dominikan Respublikası, Misir, Haiti, İraq, Madaqaskar, Nikaraqua, Filippin, Seneqal və Surinam daxildir.

Qadınların həyatını xilas etmək üçün aborta icazə verən ölkələr

Dünyada 42 ölkə və ya ərazi hamilə qadının həyatını xilas etmək üçün aborta icazə verir. Çili hazırda bu kateqoriyaya aiddir, lakin ölkədə yeni konstitusiya hazırlanır. Abort qadağasının yumşaldılacağına işarələr var.

Bu siyahıda digər ölkələrə Bəhreyn, Qvatemala, Kiribati, Livan, Liviya, Malavi, Myanma, Nigeriya, Oman, Cənubi Sudan, Tanzaniya və Uqanda daxildir.

50-yə yaxın ölkə-region sağlamlıq və ya müalicə səbəbiylə aborta icazə verir. Sağlamlığa bəzən fiziki, bəzən də ruhi sağlamlıq daxildir.

Bu kateqoriyaya daxil olan ölkələrə Polşa, Əlcəzair, Boliviya, Botsvana, Burundi, Kamerun, Kosta-Rika, Cibuti, Ekvador, Küveyt, Mərakeş, Pakistan, Peru, Səudiyyə Ərəbistanı, Toqo və Zimbabve aiddir.

13 ölkə və ya ərazi "müxtəlif şərtlərdə abort"a icazə verir. Bəzi ölkələr zorlama, qohumluq əlaqəsi və ya digər əsaslarla abort hüququnu tanıyır.

Bu siyahıya Efiopiya, Finlandiya, Hindistan, Ruanda, Tayvan və Zambiya daxildir.

Son vaxtlarda abort məhdudiyyətini ləğv edən ölkələr

Kolumbiya

Kolumbiyanın Ali Konstitusiya Məhkəməsi fevral ayında hamiləliyin 24-cü həftəsinə qədər abortu qanuniləşdirmək qərarına gəlib.

Meksika

Sentyabrda Meksikanın Ali Məhkəməsi yekdilliklə abortu cinayət hesabından çıxarmaq qərarına gəlib. Hamiləliyin 12-ci həftəsinə qədər aborta icazə verilir. 2007-ci ildə Mexikoda abort dekriminallaşdırılıb.

İrlandiya

İrlandiya 2018-ci ildə abort qadağasının konstitusiyasından çıxarılmasına səs verib. Hamiləliyin 12-ci həftəsinə qədər, qadının sağlamlığı və ya həyatı risk altında olanda və ya döldə anadangəlmə qüsur olduqda aborta icazə verilir.

Argentina

Argentinalı millət vəkilləri 2020-ci ilin sonunda hamiləliyin 14-cü həftəsinə qədər və ondan sonra müəyyən hallarda abortu qanuniləşdirən qanun layihəsini qəbul etdilər.

İstək üzərinə abort

76 ölkə hamiləliyin müddəti fərqli olsa da, tələb əsasında aborta icazə verir. Ən çox görülən hamiləlik müddəti 12 həftədir, lakin bir çox ölkələrdə bu müddət dəyişir. Misal üçün, Fransada abort üçün uyğun hamiləlik müddəti 16 həftə, İspaniyada 14 həftə və İtaliyada 90 gündür.

Bir çox Avropa ölkələri, ABŞ, Kanada, Çin, Rusiya tələb əsasında aborta icazə verir.

Türkiyə də istəklə aborta icazə verən ölkələr arasındadır. Türkiyədə könüllü abort 1983-cü ildə qanuniləşdirilib. Hamiləliyin 10-cu həftəsinin sonuna qədər, qadın qurban olduğu halda isə 20-ci həftənin sonuna qədər hamiləliyin dayandırılması qanunidir.

Nəhayət, ABŞ-ın abort qanununun Ali Məhkəmənin qərarı ilə dəyişəcəyi təqdirdə bəzi ştatların abort məhdudiyyətlərini dəyişəcəyi düşünülür. Bu, ABŞ-ın bəzi bölgələrində və digər inkişaf etmiş ölkələrdə, o cümlədən qonşu ölkələr Kanada və Meksikada məhdudlaşdırıcı abort qanunlarının tətbiq ediləcəyi ehtimalını artırır.

Cərrah, mama-ginekoloq Ləman Əliyeva: “Döl qüsurlu olanda, yaxud inkişafdan qalmış hamiləlik baş verərsə, abort olunması normaldır.

Azərbaycanda qanuni və qanunsuz abort var. Yəni, xəstə müəyyən həftəsinə qədər öz istəyi ilə bağlı abort etdirə bilər. Müəyyən həftə dedikdə isə 12 həftəyə qədər olan zaman nəzərdə tutulur. Təbii ki, 12 həftənin üzərindəki, yəni 3 aydan sonrakı abort qanunsuz sayılır.

Abort qiymətlərinə gəldikdə isə bu hər klinikada fərqlidir. Məsələn, dövlət xəstəxanalarında əsasən pulsuz, özəl klinikalarda isə müəyyən qiymətədir. Məsələn, bizdə kiçik abortların qiyməti 250 AZN-dır.

Abortdan bir gün əvvəl antibyotik qəbuluna, sonra antiseptik şamlardan istifadə etmək lazımdır. Xarici ölkələrdə abortla bağlı kəskin qayda-qanunlar var. Yəni, abortun mütləq tətbiq edilməsi ilə bağlı rəsmi sənədlər olmalıdır. Bizdə isə daha rahatdır.

Abortun bir sıra riskləri var. Həm uşaqlıq boynu açılır deyə infeksiyanın keçmə riski yüksəkdir, həm də bəzi xəstələrdə qanaxma və uşaqlığın deşilmə riski ola bilər”

Ayşən Vəli