Səfərbərlik və nüvə ehtimalı - ANALİTİK

Qərb Rusiyanın nüvə silahından istifadə niyyətlərinə şübhə ilə yanaşır. Moskva döyüş başlıqlarının sayının azaldılması ilə bağlı saziş və müqavilələrdə iştirak edir, eyni zamanda öz arsenalının modernləşdirilməsi ilə məşğuldur. Rusiya təkcə strateji deyil, həm də taktiki nüvə silahlarını fəal şəkildə inkişaf etdirir. Sentyabrın 17-də “The New York Times” ABŞ rəsmilərinə istinadən yazıb ki, onlar Rusiya prezidenti Vladimir Putinin taktiki nüvə silahından, ehtimal ki, Qara dəniz, Şimal Buzlu Okeanı və ya Ukrayna üzərində nümayiş xarakterli bomba hücumlarından istifadə edəcəyindən ehtiyat edirlər.

ABŞ hərbi kəşfiyyatı rəsmisinin sözlərinə görə, Putinin belə bir addımın (nüvə silahından istifadənin) Rusiyanın digər ölkələrdən, o cümlədən Çindən təcrid olunmasına gətirib çıxara biləcəyinə inanması ilə bağlı müzakirələr gedir. Moskvanın bəyan etdiyi kimi, nüvə silahından yalnız dövlətin nüvə doktrinasına uyğun istifadə edəcək və bu, bizi bu sənədi və hərbi strategiyada nüvə silahının tutduğu yeri nəzərdən keçirməyə vadar edir.

Uzun qorxu hekayəsi

Bir neçə il əvvəl nüvə təhdidlərinə qarşı çıxanların önündə gedən Putin deyirdi ki, bu, ən son addımdır. Bu, zərərli ritorikadır və mən bunu alqışlamıram. Lakin əməliyyat başlayandan üç gün sonra o, eyni şeyi edib. Bütün bu hadisələrin gedişatında əsas sual yaranır, Rusiya nüvə silahını yalnız siyasi təzyiq məqsədi ilə xatırladır, yoxsa hərbi doktrinaya görə həqiqətənmi onlardan istifadə etmək mümkündür? Bu məqamı daha dərindən başa düşmək üçün 2 iyun 2020-ci ildə dərc edilmiş “Rusiya Federasiyasının nüvə qarşısının alınması sahəsində dövlət siyasətinin əsasları” adlı altı səhifəlik sənədi nəzərdən keçirmək lazımdır. Orada Rusiyanın nüvə silahına qarşı atılmalı olan addımlarından bəhs edilir. Həmçinin, nüvə təhlükəsi və ya nüvə silahından faktiki olaraq ilk istifadə Moskvanın maraqlarına uyğun şərtlərlə istifadə edilməsindən danışılır.
Moskva bu baxımdan nüvə silahını yalnız çəkindirmə vasitəsi hesab edir və bu məqama aydınlıq gətirən bir sıra şərtlər qoyur. Beləliklə, nüvə silahından istifadə onun müttəfiqlərinə qarşı eyni nüvə silahından və ya digər kütləvi qırğın silahlarından istifadə edilməsinə, düşmənin Rusiya Federasiyasının ərazisindəki infrastruktura və hərbi obyektlərə hücumuna cavab ola bilər. Eləcə də adi silahlardan istifadə etməklə dövlətə qarşı genişmiqyaslı təcavüz, onun mövcudluğunu təhlükə altına qoyan hallarda da bu qaydalar keçərli sayılır.
Bu müddəalar Moskvanın nüvə silahı yerləşdirmək imkanlarını məhdudlaşdırsa da, əslində onlar asanlıqla Kremlin şərtlərinə uyğunlaşdırıla bilər. Amerika və Avropanın bir çox ekspert və alimləri hesab edirlər ki, Rusiya və keçmiş Sovet İttifaqı həmişə nüvə silahının hərbi təlimlərdə böyük rol oynaması doktrinasına əməl edib. Məlumatlara görə, bu ölkənin təlimləri zamanı NATO-nun şərti üzvlərinə qarşı “nüvə silahından istifadə” aktiv şəkildə tətbiq olunur.

Bu doktrinanın dərin tarixi bağlılığı var və Rusiya nüvə silahına çəkindirici vasitə kimi baxır. Sovet İttifaqı Soyuq Müharibədə məğlub olanda və sonra dağılanda nüvə silahı yeganə çəkindirici qüvvə olaraq qaldı. Lakin bütün yuxarıda deyilənlərə əlavə olaraq, bəzi ekspertləri Rusiya üçün nüvə ssenarisinin aktivləşdirilməsinin qeyri-mümkün bir şey olmadığına inandıran başqa, daha vacib səbəb də var.

Rusiya indi nə edir?

Sovet İttifaqı ilk nüvə sınağını 29 avqust 1949-cu ildə, ABŞ-ın İkinci Dünya Müharibəsi zamanı Yaponiyaya atom bombasından istifadə etməsindən dörd il sonra keçirdi. İlk termonüvə bombası 1953-cü ildə SSRİ tərəfindən sınaqdan keçirildi. Sovet nüvə başlıqlarının ehtiyatı xüsusilə 1960-1970-ci illərdə sürətlə artdı və ölkənin artıq 40.000 nüvə başlığına malik olduğu 1986-cı ildə pik həddinə çatdı.

1960-cı illərdə Rusiya ABŞ kimi nüvə üçlüyünü inkişaf etdirdi: qitələrarası ballistik raketlər (ICBM), sualtı qayıqlardan buraxılan ballistik raketlər (SLBM) və nüvə silahı ilə təchiz edilmiş ağır bombardmançılar. Belə bir arsenal ölkə hüdudlarından çox-çox uzaqlarda düşməni vurmağa qadir olan strateji nüvə silahı adlanır.
Yarım əsrdən çoxdur ki, Moskva nüvə başlıqlarının sayının azaldılmasını nəzərdə tutan saziş və müqavilələrdə iştirak edir, buna görə də 1980-ci illərdən bu yana nüvə başlıqlarının sayı altı minə qədər azalıb. Bununla paralel olaraq dövlət öz arsenalını modernləşdirməyə başlayıb.

2020-ci ilin dekabrında Rusiya prezidenti Vladimir Putin strateji nüvə qüvvələrinin əvvəlki illə müqayisədə 82 faizlə müqayisədə 86 faiz müasir silahlarla təchiz edildiyini açıqlamışdı. O, bir il ərzində bu rəqəmin 88,3%-ə yüksələcəyini proqnozlaşdırır, çünki silahlı qüvvələr üçün vacib olan bütün sahələrdə dəyişiklik sürəti qeyri-adi dərəcədə yüksəkdir.

Rusiyanın "uzun qolu"

Rusiya Topol ballistik raketlərini hər il bir və ya iki alay nisbətində (doqquzdan 18-ə qədər raket) çıxarmaqda davam edir və onları RS-24 Yars qitələrarası ballistik raketləri ilə əvəz edir. Yars raketinin ilk sınaq buraxılışı 2007-ci ildə edilib və artıq 2010-cu ildə istismara verilib. Strateji Raket Qüvvələrinin sərəncamında 147-dən çox RS-24 Yars raketi var, onlardan 135-i mobil buraxılış qurğularından buraxıla bilər, 12-si isə stasionar yerləşdirmə üçün nəzərdə tutulub.

Raketin maksimum uçuş məsafəsi 12 min kilometrdir və hər birinin tutumu 150-500 kiloton olan 6-10 döyüş başlığı daşımaq gücündədir. MIRV texnologiyası hər biri müxtəlif hədəfləri vura bilən çoxlu döyüş başlıqlarını daşımağa imkan verir. “Yars”ın raket əleyhinə müdafiə sistemini aradan qaldırmaq üçün vasitələri var. Raket uçuş zamanı manevr edir və xüsusi tələlər daşıyır. Onun düşmənin raket hücumundan müdafiə sistemini keçmək şansı 60-65% təşkil edir.

“Yars” hədəfləri cəmi 100-150 metr sapma ilə vurur. Raketi buraxılışa hazırlamaq üçün cəmi yeddi dəqiqə vaxt lazımdır. Yüksək xəbərdarlıq rejiminin tətbiqindən sonra “Yars” raketləri gizliliyi artırmaq üçün 45 km/saat sürətlə hərəkət edən və meşəlik ərazidə işləməyə qadir olan traktorlardan buraxıla bilər.

"Poseydon"

"Poseidon" (Status-6) atom enerju qurğusu ilə təchiz edilmiş Rusiya pilotsuz sualtı gəmisidir. Bu hərbi və düşmənin mühüm təsərrüfat obyektlərinin məhv edilməsi, sadə dillə desək, limanlara və şəhərlərə irimiqyaslı ziyan vurmaq üçün nəzərdə tutulub. Poseidon 100 meqaton potensiala malikdir ki, onun dağıdıcılıq gücü bizə məlum olan nüvə başlıqlarının törətdiyi partlayışından iki dəfə çoxdur.

"Poseidon" 1989-cu ildə hazırlanmağa başladı, lakin Sovet İttifaqının dağılması, Soyuq Müharibənin başa çatması və nüvə tərksilahı prosesi səbəbindən iş dayandırıldı. Rusiya daha sonra "Poseydon" layihəsi üzərində işləməyə davam etdi və 2015-ci ildə bu barədə məlumat Müdafiə Nazirliyinə açıqlandı. Bu pilotsuz sualtı avtomobil 10 min kilometr uçuş məsafəsinə malikdir və su altında sürəti 200 km/saata çata bilir. Bu sürətə görə onun qarşısını almaq mümkün deyil, çünki adi torpedolar ona çata bilməyəcək.

"Poseidon" min metrə qədər dərinliyə dalma qabiliyyətinə malikdir və aşkar edilsə belə, onu torpedolara qarşı faktiki olaraq toxunulmaz edir. Rusiyanın pilotsuz sualtı gəmisi Arktikada buz örtüyü altında fəaliyyət göstərə bilər. "Poseydon" Rusiya Hərbi Dəniz Qüvvələrində 2027-ci ilə qədər istifadəyə veriləcək.

Tupolevdən atəş

Tu-160M çox rejimli səsdən sürətli strateji bombardmançı bu yaxınlarda Rusiyanın nüvə arsenalına əlavə edildi. Bu, dünyanın ən güclü və ən ağır döyüş təyyarəsidir. Hər bir Tu-160M 12 havadan buraxılan qanadlı nüvə raketləri də daxil olmaqla 40 tona qədər sursat daşıya bilər. Ümumilikdə bu tip bombardmançılar 800-dən çox silah daşıya bilir.

Tu-160 Sovet İttifaqı tərəfindən hazırlanmış sonuncu strateji bombardmançı idi, lakin hələ də Rusiya ordusu tərəfindən istifadə olunur. Eyni zamanda, iki ayrı modernləşdirmə proqramı həyata keçirilirdi: birincisi, süni intellektə əsaslanan yeni nəsil mühərrikin və rəqəmsal avionikanın quraşdırılması üçün “dərin modernləşdirmə”, ikincisi isə bu cür sistemlərin tamamilə yeni təyyarə konstruksiyalarına inteqrasiyasını nəzərdə tuturdu.

3 noyabr 2020-ci ildə Rusiya modernləşdirilmiş Tu-160M raket daşıyıcısının Kazandan uçduğunu elan etdi. Modernləşdirilmiş bombardmançı təyyarənin yeni mühərriklərlə ilk uçuşu 2 saat 20 dəqiqə davam edib və altı min metr yüksəklikdə həyata keçirilib. Yeni mühərrik quraşdırıldıqdan sonra Tu-160M-in uçuş məsafəsi min kilometrə yaxın artıb.

RS-24 Yars, "Poseidon" və Tu-160M Rusiyanın nüvə modernləşdirmə proqramının yalnız bir neçə nümunəsidir. Moskva indi təkcə strateji nüvə silahlarının inkişafı üzərində işləyir.

Nüvə döyüş başlıqlarının ümumi sayından təxminən 1600 ədədi müxtəlif silahlarda yerləşdirilib. Belə ki, 800-ü qitələrarası ballistik raketlərdə, 624-ü sualtı ballistik raketlərdə və 200-ü strateji bombardmançı təyyarələrdə. Rusiya ehtiyatında 985 strateji və 1912 qeyri-strateji döyüş başlığı var, daha 1760-ı isə istismardan çıxarılıb. Nəticədə, döyüş başlıqlarının ümumi sayı 6-6,3 min ədəddir. Ancaq başa düşmək lazımdır ki, bunlar yalnız təxminlərdir, çünki ölkələr nüvə başlıqlarının real sayını açıqlamayıblar.

Beləliklə, belə qənaətə gəlmək olar ki, Rusiyanın nüvə modernləşdirilməsi proqramı, hərbi təlimlərin sayının və miqyasının artması, başqa ölkələrdən gələn nüvə təhlükələri, hərbi doktrinanın yenilənməsi dünyanı Rusiyanın nüvə silahından istifadə niyyətlərinə ciddi yanaşmağa vadar edir. Əks təqdirdə hadisələr gözlənilməz istiqamətdə inkişaf edə bilər.

V.VƏLİYEV