Liz Trass - “dəmir ledi”, yoxsa “yumşaq ser” - PERSONA

Liz Trass - “dəmir ledi”, yoxsa “yumşaq ser” Böyük Britaniyanın xarici işlər naziri Liz Trass hakim Mühafizəkarlar Partiyasının yeni lideri oldu. Çərşənbə axşamı Kraliça II Yelizavetanın iştirakı ilə təntənəli prosedurlardan sonra o, Boris Consonu əvəz edərək baş nazir kürsüsünə keçdi. Nəzərə alsaq ki, onun bu vəzifəyə təyin olunma ehtimalı çox yüksək idi. Artıq dünya Britaniya Nazirlər Kabinetinin yeni rəhbəri ilə qarşılıqlı əlaqəyə hazırlaşmağa başlayıb. Eyni zamanda, dünya paytaxtlarından gələn səslərdə kiçik bir təşviş hiss olunur. Hətta ABŞ-ın da hesab etdiyi “ağ-qara təfəkkürlü” siyasətçinin - Liz Trassın Vaşinqtona problemlər yarada biləcəyini istisna etmirlər. Lakin Londonun müttəfiqləri onunla əməkdaşlıqlarının necə olacağı ilə maraqlanırlarsa, Rusiyanın Britaniyanın yeni baş naziri ilə bağlı heç bir illüziyası olmadığına diqqət etməlidirlər. O, özünü xarici işlər naziri kimi mükəmməl göstərib.

Liz Trass baş nazirliyi ilə bağlı eyforiyaya düşsə də, Britaniyanın müttəfiqləri Londonla münasibətlərinin gələcəyindən narahat deyillər. Mühafizəkarlar Partiyasının yeni liderinin seçilməsi ilə bağlı iyulun 11-dən başlayan prosedur nəhayət başa çatıb. Avqust ayı ərzində və sentyabrın 2-dək ölkə daxilində Mühafizəkarlar Partiyanın təxminən 170 min üzvü Boris Consonu keçmiş maliyyə naziri Rişi Sunak və yaxud xarici işlər naziri Liz Trassın əvəzləməsi səbirsizliklə gözlənilirdi.

Elizabet Trass niyə məşhurdur?

Nəhayət, əksər sorğuların proqnozlaşdırdığı kimi, xanım Trass sentyabrın 5-də Mühafizəkarların lideri oldu. Çərşənbə axşamı o, Britaniya tarixində üçüncü qadın baş nazir olaraq fəaliyyətə başladı. Qalibin elan edilməsi mərasimində məlum olub ki, partiya üzvlərinin 57,4%-dən çoxu (81 mindən çox) Trassa, Sunaka isə 42,6% (60 mindən çox) səs verib. Səsvermədə mühafizəkarların 82,6 faizi iştirak edib. Həm də Liz Trass XXI əsrdə Mühafizəkarlar Partiyasının seçkilərində 60%-lik baryeri keçə bilməyən yeganə lideri oldu. Belə ki, 2019-cu ildə Boris Conson 66,4%, Devid Kemeron 2005-ci ildə 67,6%, İan Dunkan Smit 2001-ci ildə 60,7% səs toplayıb.
"Tarixin ən uzun seçkilərdən və müsahibələrindən birini təşkil etdikləri üçün partiya üzvlərinə təşəkkür etmək istədim", deyə Liz Trass salondakılarla zarafatından da qalmayıb. Ailəsinə, dostlarına, tərəfdarlarına və rəqiblərinə, xüsusən də Rişi Sunaka təşəkkür edən siyasətçi, kabinetdəki bir çox həmkarlarından fərqli olaraq, vəzifəsini tərk etməli olan baş nazirə də sona qədər kabinetində, iş başında qaldığına görə minnətdarlığını bildirib: “Boris Consona təşəkkür etmək istəyirəm. Boris, sən Brexitlə bitirdin... Rusiya Federasiyasının prezidenti Vladimir Putinə qarşı çıxdın (sonuncu dəfə Liz Trass son teledebatda cənab Putin haqqında danışarkən “The Sun”un aparıcısı huşunu itirmişdi). Kiyevdən Karlayla (Şotlandiya ilə sərhəddə yerləşən ingilis şəhəri) qədər sizi müşahidə edirdilər”. Liz Trass keşmiş müdirini tərifləyib və onun kursunu davam etdirəcəyinə eyham vurub.

"Dostlar və həmkarlar, böyük Mühafizəkarlar Partiyasına, yer üzündəki ən böyük siyasi partiyaya rəhbərliyi mənə etibar etdiyiniz üçün təşəkkür edirəm", deyən yeni liderin çıxışını Birləşmiş Krallıqdan kənarda dinləyən bir çox siyasətçinin narazılıqla gülümsəməsinə səbəb oldu. Əlbəttə, o partiyasını "yer üzündə ən böyük" hesab edir. ABŞ-ın Respublikaçılar Partiyasını nədənsə Liza nəzərə almır.

Britaniya mühafizəkarları niyə Liz Trassı dəstəkləyir?

Bununla belə, bu cür iddialılıq Britaniyanın müttəfiqləri və tərəfdaşları arasında narahatlığa səbəb olub. Narahatlıq hətta Londonun əsas müttəfiqi Vaşinqtonda da hiss olunub. Co Baydenin liberal administrasiyası Liz Trass ilə təmasların perspektivlərini nəzərə almasaq Boris Consonla əlaqədə həvəsli deyildi. “Financial Times” xatırladır ki, 2021-ci ilin sentyabrında Böyük Britaniyanın xarici işlər naziri Liz Trass və ABŞ Dövlət Katibi Entoni Blinken arasında keçirilən ilk danışıqların şahidləri iki diplomat arasındakı dialoqun “diplomatikdən uzaq” olmasının şahidi oldular.

Beləliklə, xanım Trass 1940-cı illərdə Uinston Çörçill tərəfindən formalaşdırılan Britaniya və ABŞ arasında “xüsusi münasibət” konsepsiyasını şübhə altına aldı. Onun sözlərinə görə, Londonun Kanada, Yaponiya və Meksika ilə münasibətləri daha “xüsusi”dir. Adının açıqlanmayan ABŞ rəsmilərinin dediyinə görə, Liz Trass "nəticələri düşünmədən maksimalist fikirlər" ifadə etməklə "kobud" danışıb.

“Financial Times” yazır ki, anonim Amerika rəsmilərinin dediyinə görə, “ağ-qara düşüncə”yə malik olan Britaniya xarici işlər nazirliyinin keçmiş rəhbəri, indiki baş nazir radikalizmi ilə tez-tez “amerikalı həmkarlarını bezdirirdi”. Hətta Vaşinqton və Londonun eyni fikirdə olduğu Ukrayna böhranında da fikir ayrılıqları yaranırdı.
Ağ Ev ABŞ-ın Moskvada rejim dəyişikliyinə can atmadığını açıq-aydın bildirsə də Liz Trass amerikalı həmkarlarından Rusiya Federasiyasına qarşı daha sərt mövqe sərgiləmələrini tələb edib və hətta buna dərhal razı olmadıqlarından narazılıq edib.

Fevralın 24-dən sonra baş verən Ukrayna münaqişəsinin ən təhlükəli epizodlarından biri qismən Liz Trassla bağlıdır. Fevralın 27-də çıxış edən Britaniya Xarici İşlər Nazirliyinin rəhbəri etiraf edib ki, Ukrayna ərazisində hərbi əməliyyatlar Rusiya ilə NATO ölkələri arasında tamhüquqlu münaqişə ilə nəticələnə bilər. Həmin gün Vladimir Putin müdafiə naziri Sergey Şoyqu və Rusiya Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi Valeri Gerasimovla görüşdə deyib: “NATO-nun aparıcı ölkələrinin yüksək səviyyəli rəsmiləri ölkəmizə qarşı aqressiv bəyanatlara yol verir, ona görə də mən müdafiə nazirinə və Baş Qərargah rəisinə Rusiya ordusunun xüsusi döyüş növbətçiliyinə keçirməyi əmr etsin. Daha sonra, martın 5-də Rusiya prezidenti izah edib ki, silahlı qüvvələrin yüksək hazırlıq vəziyyətinə gətirilməsinə səbəb Liz Trassın “NATO-nun münaqişəyə cəlb oluna biləcəyini açıqlayan” sözləridir.

Lizin hekayəsi

Xanım Trassın Fransanın rəhbərliyi ilə münasibətləri yaxşı deyil. Avqustun sonunda prezident Emmanuel Makron vurğulayıb ki, əgər Fransa və Britaniya bir-birinə dost və ya düşmən olduqlarını deyə bilməsələr, hər iki tərəf “ciddi problemlərlə” üzləşəcək. Buna görə də Beşinci Respublikanın lideri əmin edib ki, Londonda kimin hökmranlığından asılı olmayaraq, Paris həmişə Böyük Britaniyaya dost kimi baxacaq. Onun sözləri Liz Trassın Fransa prezidentinin Britaniya üçün dost və ya düşmən olduğuna hələ qərar vermədiyini bildirdiyi seçki çıxışına cavab olaraq gəlib. Böyük Britaniya Xarici İşlər Nazirliyinin rəhbəri son dərəcə qeyri-diplomatik olaraq qeyd edib ki, cənab Makron “sözlə deyil, əməllə” mühakimə olunacaq.

Bəli Liz Trass səlahiyyət müddəti başa çatan Boris Consonla Kraliça II Yelizavetanın Şotlandiyanın Balmoral qalasındakı iqamətgahına təhvil-təslim məsələlərini həll etmək üçün gedib. Bu gün Böyük Britaniya yenidən, üçüncü dəfə qadına həvalə edildi. Onun idarəçiliyi, verəcəyi qərarlar ölkəsinin xarici və daxili siyasətini tənzimləyəcək. Bəs, Liz xanım mizan-tərəzisi pozulmuş dünyanın nizama düşməsində faydalı bir iş görə biləcəkmi?

V.VƏLİYEV