“Ağıllı adam” və addımı - ANALİZ

ABŞ Konqresinin Nümayəndələr Palatasının spikeri Nensi PelosininCənubi-Şərqi Asiya turnesi zamanı seçdiyi marşrut çox təhlükəli və dünyanı çalxalayan bir olay oldu. Spikerin bu addımı atması, dünyada növbəti münaqişə ocağının müharibəyə keçməsini təmin edən hərəkətlərə rəvac verməsində məqsəd nədir? Həqiqətənmi, bəzi siyasətçilərin dediyi kimi, iri dövlətlər bəşəriyyətin sonunu gətirmək yarışına giriblər. Belədirsə, niyə? Dünya insanının onlara nə pisliyi keçib? Bəlkə ufoloqların dediyi kimi, həqiqətən iri dövlətlərin, supergüclərin başında duranlar yerdənkənar ikiayaqlılardır? Nə bilmək olar?

Qayıdaq Nensi xanımın Tayvana səfərinə. İlk olaraq bunu demək olar ki, bu səfəri reallaşdırmaq ağıllı addım deyildi. Bayden şəxsən onu fikrindən daşındırsa, daha yaxşı olardı. İndi Ağ Ev administrasiyası reaksiya verməli və improvizasiya etməli olacaq, necə ki, artıq malalayıcı fikirlər eşidilməkdədir. Uğurlu xarici siyasət yüksək prinsipləri ağıllı və vaxtında icra ilə birləşdirir. Nümayəndələr Palatasının sədri Nensi Pelosinin Tayvana həmrəylik nümayişi kimi çərşənbə axşamı başlayan səfəri birincini göstərdi, ikincisini yox. Tayvanı inadkar bir əyalət kimi görən Çinin proqnozlaşdırıla bilən reaksiyası dərhal oldu. Digər şeylər arasında o, Pelosinin səfəri başa çatdıqdan sonra bu adanın ərazi sularında canlı atəşlə təxribat xarakterli dəniz təlimi elan edib. Prezident Baydenin bu səfərdən dəyən zərəri məhdudlaşdırmaq və Çinin Tayvana təzyiqinin mümkün uzunmüddətli artmasına müqavimət göstərmək öhdəliyi var.

Təbii ki, ABŞ “demokratik” Tayvanı fəal şəkildə dəstəkləyən və Çin kommunist diktaturasını pisləyən Pelosinin mövqeyini bölüşür. Pelosi “Vaşinqton Post” qəzetinə bunları bildirib: “Amerika və onun müttəfiqlərinin diktatorlara heç vaxt təslim olmadığımızı açıq şəkildə bildirməsi vacibdir”. Amma onun bu şəkildə və elə indiki məqamda hansı əzmlə dəstəyini nümayiş etdirdiyini başa düşmürük, baxmayaraq ki, öz partiyasının rəhbərliyi geosiyasi vəziyyətin indi çox təlatümlü olduğunu xəbərdar edib. 82 yaşlı Pelosi noyabrda karyerasını başa vuracaq. O, Respublikaçıların qələbəsi ərəfəsində spiker kimi əlamətdar bir addım atmaq istəsə də, indi Çin prezidenti Si Szinpingin üçüncü müddətə hazırlaşdığı bir məqamda Tayvana səfəri ağılsız addımdır.
Etiraf etmək lazımdır ki, Baydenin özü bu vəziyyətdə səhv etdi və Pentaqonun Pelosinin səfərinə qarşı olduğunu bildirdi. Bu nəzarət onun reputasiyasına xələl gətirmədən planlarını dəyişməsini çətinləşdirdi. Prezident Bayden Pelosi ilə üz-üzə, şəxsən və birmənalı şəkildə bunun edilməməli olduğunu söyləsəydi, daha yaxşı olardı.

ABŞ indi fərqli bir qlobal prioritetə malikdir. Bu, Rusiyanın Ukraynadakı hərbi əməliyyatı və onun qlobal ərzaq və enerji bazarlarına təsirləridir. Bayden administrasiyasının başqa şeylərlə diqqətini yayındırması, səkkiz ay iki gün davam etsə də, bir çox amerikalının artıq unutduğu 1995-1996-cı illərdə Tayvan boğazı böhranını təkrarlaması qəbuledilməzdir. Hər şey Tayvan prezidentinin Kornell Universitetinə səfəri zamanı Çinin Tayvan sahillərinə raket atması ilə başladı. Klinton administrasiyası çəkindirici jest olaraq ora nəhəng donanma armadasını göndərdikdən sonra belə böhran zərrə qədər də azalmadı.

Nəhayət, Çin geri çəkildi. İndi Bayden administrasiyası Klintonun prezidentliyi dövründən indiyədək qat-qat güclü olan Çinlə qarşıdurmada Tayvanda sülhü və onun ərazi bütövlüyünü eyni şəkildə qoruya biləcəyini də götür-qoy etməlidir. Həm Vaşinqton və Pelosi səfərin ABŞ-ın “vahid Çin” siyasətində heç bir dəyişikliyə səbəb olmayacağını deyirlər. Amma Bayden Tayvanın şərq sahillərinə bir təyyarədaşıyan gəmi göndərməyi də lazım bilir, nə olar, nə olmaz.

Vaşinqtonda düşünürlər ki, Birləşmiş Ştatlar heç vaxt öz prinsiplərini qurban verməməli və Çin təhdidlərinə boyun əyməməlidir. ABŞ-ın Çinlə harada və nə vaxt qarşılaşacaqları bəlli deyil, amma mümkünsüz də deyil. Pelosinin hərəkətinə görə isə Bayden administrasiyası reaksiya vermək və improvizasiya etmək məcburiyyətində qalacaq.

Pelosinin Taybey hava limanından yola salınması da maraqlı olub. ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinə aid xüsusi reysi uçuş öncəsi dəfələrlə yoxlamadan keçəndən sonra havaya qalxıb. Təyyarə Tayvan Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus qırıcıların müşayiəti ilə Cənubi Çin dənizindəki təhlükəsiz bölgəyə aparılıb və daha sonra Seula tərəf kurs götürüb. Bu prosesdən də görünür ki, bu yolasalma heç də əvvəlkilər kimi olmayıb. Pelosinin rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti və hərbçilər Taybey hakimiyyətinə inanmadıqlarını bir daha baş tutan yoxlanışlarla sübut ediblər.

Bu arada Çin hökuməti “Tayvan Demokratiya Fondu” və “Beynəlxalq Əməkdaşlıq və İnkişaf Fondu”na qarşı sanksiyalar tətbiq edir. Bu barədə Çin Xalq Respublikası Dövlət Şurasının Tayvan İşləri İdarəsinin sözçüsü Ma Syaoquan deyib. Bildirib ki, beynəlxalq səviyyədə “demokratiya” və “əməkdaşlığın inkişafı” adı altında fəaliyyət göstərən bu strukturlar Tayvanın müstəqilliyini elan etməsinə yönəlmiş separatçı fəaliyyətlə məşğuldurlar. Fondlar kənarda anti-Çin qüvvələri cəlb etmək, ölkəyə hücum etmək və nüfuzdan salmaq üçün əllərindən gələni edirlər.

Qeyd edək ki, Çin hökumətinin qərarı ilə bu fondların təşkilatlar, müəssisələr və şəxslərlə əməkdaşlıq etməsi qadağandır. Həmçinin yuxarıda qeyd olunan fondları maliyyələşdirən təşkilat, müəssisə və fiziki şəxslərə qarşı sanksiyalar nəzərdə tutulur. Çin Müdafiə Nazirliyi ABŞ Konqresi Nümayəndələr Palatasının sədri Nensi Pelosinin Tayvana səfərilə bağlı bəyanat yayıb. Bəyanatda Çin ordusunun yüksək hazırlıq vəziyyətində olduğunu bildirib.

Qeyd olunub ki, ABŞ-ın bu hərəkətləri Tayvanın müstəqillik tərəfdarı olan qüvvələrə yanlış siqnal verir. Çin hakimiyyəti Tayvan adasının separatçı elementlərini və onların xarici havadarlarını qanun çərçivəsində cəzalandırmaq niyyətindədir. Bu barədə Çinin Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin açıqlamasında deyilir: "Tayvanın qondarma müstəqilliyinin tərəfdarları - vətənin yenidən birləşməsinə ən böyük maneədir. Tayvan separatçılarının bəyanatları və hərəkətləri açıq-aşkar təxribatdır, ölkəmizin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə qəsddir, onlar qanuna uyğun olaraq ciddi şəkildə cəzalandırılmalıdırlar".

Qeyd edilir ki, Çin Konstitusiyasına görə, Tayvan Çinin ayrılmaz hissəsidir. Bildirilir ki, tayvanlı separatçıları dəstəkləyən hərəkətlərə görə, ölkənin cinayət məcəlləsi təkcə Çin vətəndaşlarına qarşı deyil, həm də “başqa dövlətlərin fərdlərinə və təşkilatlarına da şamil edilir”.

ABŞ Konqresi ölkənin şirkətlərini yarımkeçiricilərin istehsalında Çinlə rəqabətə təşviq edən “Çip və Elm Aktı” (CHIP-plus) adlanan qanunu qəbul edib. Sənədə əsasən, dövlət tərəfindən maliyyələşən Amerika texnoloji nəhənglərinə Çində istehsalı genişləndirmək qadağan olunub. Qeyd edək ki, mikroçiplər avtomobillər və smartfonlar da daxil olmaqla, müxtəlif elektronika məhsullarında istifadə olunur.

V.VƏLİYEV