Yenidən Kosovo… - ANALİZ

Növbəti Balkan müharibəsində əsl hədəf kimdir?

Belqrad və Priştina arasında münasibətlər yenidən gərginləşib. Serbiya və Kosovo yeni qarşıdurmanın astanasındadır. Avqustun 1-dən Kosovo hakimiyyəti ölkənin şimalında yaşayan serblər üçün Serbiyada verilmiş avtomobil nömrələrini və şəxsi sənədləri dəyişdirməyə başlayıb. Serbiya Xarici İşlər Nazirliyinin rəhbəri Nikola Selakoviç serblərin “Priştinadan əsl cəhənnəmə girdiyini” elan edib və Serbiya hökuməti Kosovo hakimiyyətinin razılığı olmadan Kosovoda “Serb bələdiyyələri Birliyi”ni yaratmağa başlamaqla hədələyib. İyulun 31-də axşam Kosovonun şimalında partlayışlar və atışma səsləri eşidilib. Yerli KİV-in məlumatına görə, Serbiya ordusu yüksək hazırlıq vəziyyətindədir, Kosovonun serb əhalisi barrikadalar qurur, Kosovo xüsusi təyinatlıları isə sərhədi bağlayır. Ötən ilin payızında eyni problemə görə Serbiya ilə Kosovo arasında qarşıdurma az qala silahlı münaqişəyə çevriləcəkdi.

Serbiyada verilən avtomobil nömrələrinin və sənədlərin Kosovonun şimalında yaşayan serblərə dəyişdirilməsi qərarının avqustun 1-dən icrasına başlanılması həftənin sonunda Kosovonun baş naziri Albin Kurti tərəfindən təsdiqlənib. Serblərə ana dilində müraciət edərək izah edib ki, Priştinanın indi gördüyü işlər Serbiyanın 11 ildir həyata keçirdiyi hərəkətlərə cavabdır. Avqustun 1-dən sentyabrın 30-dək avtomobil nömrələrini yenidən qeydiyyatdan keçirə və dəyişdirə bilərsiniz. Gömrük rüsumunu ödəməyə və texniki baxışdan keçməyə ehtiyac yoxdur, lakin iki aydan sonra təkrar qeydiyyatdan keçməyən avtomobillərin nömrələri götürüləcək. Hazırda Kosovonun şimalında təxminən 10 000 Serb dövlət nömrə nişanlı avtomobil istifadə olunur.

Oxşar tədbirlər Serbiya hakimiyyəti tərəfindən Kosovo serblərinə verilən şəxsi sənədlər üçün də tətbiq edilir. Kosovoya daxil olarkən onlar müvafiq sertifikatla əvəz edilməli olacaqlar. Belqradda Priştinanın qərarı son dərəcə sərt qəbul edilib. Serbiyanın xarici işlər naziri Nikola Selakoviç şənbə günü çıxışında deyib ki, qarşıdakı dövrdə bizi Priştina və Albin Kurti əsl cəhənnəmə gözləyir. Nazir bildirib ki, yaranmış vəziyyətlə əlaqədar ölkə prezidenti Kosovo serblərinin liderləri ilə görüşəcək, bundan sonra xalqa müraciət edəcək.

Bazar günü xalqa müraciətində Serbiyanın prezidenti Aleksandar Vuçiç həm Kosovo serblərinin, həm də Serbiyanın özünün düşdüyü vəziyyəti “son dərəcə çətin” adlandırıb və dərhal xəbərdarlıq edib ki, biz təslim olmayacağıq. Əgər onlar serbləri təqib etmək, təhqir etmək və öldürmək qərarına gəlsələr, Serbiya döyüşməli olacaq və qalib gələcək.

Belqradın Priştinanın qərarına mümkün cavabını Serbiya hökumətinin Kosovo məsələləri üzrə departamentinin rəhbəri Petar Petkoviç açıqlayıb. Şənbə günü o bildirib ki, Kosovo hakimiyyəti öz planlarından əl çəkməsə, Serbiya müstəqil şəkildə və Priştinanın razılığı olmadan Kosovoda Serb Bələdiyyələr Birliyinin (CSM) formalaşmasına başlayacaq. Əsasən serblərin yaşadığı Kosovo, Belqrad və Priştinanı birləşdirəcək SMS-in yaradılması hələ 2013-cü ildə razılaşdırılıb və iki ildən sonra onun fəaliyyət prinsipləri barədə razılığa gəliblər. Bununla belə, 2015-ci ildə Kosovo Konstitusiya Məhkəməsi SCM-nin çoxmillətlilik prinsipini pozduğu üçün Kosovonun Əsas Qanununa zidd olduğuna dair qərar verib. O vaxtdan bəri Kosovo hakimiyyəti SCM-nin formalaşdırılması üçün heç bir addım atmaqdan imtina edib, lakin Belqrad bunu münasibətlərin normallaşması üçün əsas şərt hesab edir.

Kosovo Avropa Şurasına üzvlük üçün müraciət edib

Petar Petkoviç bildirib ki, serblərin gözlədiyi başqa heç nə yoxdur. Kosovo hakimiyyəti özlərini istədikləri kimi apara bildikləri üçün serblərin Serb bələdiyyələrinin Birliyini yaratmağa başlaması normaldır. Serbiyanın yüksək rütbəli rəsmisi Qərb ölkələrini Belqradın SMS yaratmaq planlarını dəstəkləməyə və Priştinaya "gözlənilməz nəticələrlə təhdid edən" qərarından geri çəkilmək üçün təzyiq göstərməyə çağırıb.
Beləliklə, Belqrad və Priştina münasibətlərində vəziyyət ötənilki ssenari üzrə inkişaf etməyə başlayır. Bəs ötən il nə baş vermişdi? Belə ki, Kosovo hakimiyyəti serb nömrələri olan avtomobilləri öz ərazilərinə buraxmağı dayandırmış, bundan sonra serblər sərhəddəki keçid məntəqəsini bağlamış, orada barrikadalar qurmuşdular. Kosovo hakimiyyəti sərhədə xüsusi təyinatlıları göndərəndə serb qoşunları yüksək döyüş hazırlığı vəziyyətinə gətirilmişdi və Serbiya hərbi aviasiyası sərhəd bölgələrini üzərində uçuşlar həyata keçirməyə başlamışdılar.
Bir həftəlik silahlı qarşıdurmadan sonra Aİ-nin vasitəçiliyi ilə Belqrad və Priştina böhranı həll etməyə razılaşdılar, sərhəddə dövlət nömrə nişanlarını götürmək əvəzinə, onlara neytral stiker vurmağa başladılar, Kosovo xüsusi təyinatlıları geri çəkildi və Serblər keçid məntəqəsindəki barrikadaları sökdülər. Belqrad və Priştina o zaman avtomobil nömrələri probleminin uzunmüddətli həllini tapmağı öhdələrinə götürsələr də, bu, indiyə qədər baş vermədi və Serbiya və Kosovonu yenidən silahlı qarşıdurma astanasına qoydu.

Kosovodakı NATO qoşunları yüksək hazırlıq vəziyyətində

Kosovodakı NATO qoşunları yüksək hazırlıq vəziyyətinə gətirilib. Kosovodakı Beynəlxalq Təhlükəsizlik Qüvvələrinin (KFOR) hazırkı tərkibi əsasən NATO üzvləri və onların müttəfiqləri olmaqla 28 dövlətdən olan xarici hərbçidən ibarətdir. Onların arasında Türkiyədən 350 və digər ölkələrdən gəlmiş 3775 hərbçi var. Məlumata görə, bağlanan “Brnyak” keçid məntəqəsi ərazisində atışma olduğu var.

Xatırladaq ki, Kosovo ərazisindəki alban çoxluğu Kosovo Respublikasının müstəqilliyinin dünya dövlətləri tərəfindən diplomatik tanınmasına cəhd edir. Serbiya isə bu bölgəni öz daxilində Kosovo və Metohiya muxtar vilayəti kimi tanıyır. Hazırda Kosovonun müstəqilliyini 97 ölkə tanıyıb. Azərbaycan Kosovonu suveren dövlət kimi tanımır.

“NATO-nun rəhbərlik etdiyi KFOR missiyası vəziyyəti yaxından izləyir və BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1999-cu il tarixli 1244 saylı qətnaməsinə uyğun olaraq sabitliyə təhlükə yaranarsa, müdaxilə etməyə hazırdır. NATO-nun rəhbərlik etdiyi KFOR missiyamız bütün Kosovo xalqı üçün təhlükəsiz mühit və hərəkət azadlığını təmin etməkdir”. Bu barədə NATO-nun Kosovo Qüvvələri açıqlama yayıb.

Bəyanatda həmçinin bildirilir ki, NATO dialoq vasitəsilə Priştina və Belqrad arasında normallaşma prosesini tam dəstəkləməyə davam edir və bütün tərəfləri danışıqları davam etdirməyə çağırır: “İnsan hüquqlarına və demokratik dəyərlərə hörmət edilmədən Balkanlarda daha yaxşı gələcəyə heç bir real ümid olmayacaq. Konstruktiv dialoq regional sabitliyin açarıdır. KFOR Kosovoda BMT mandatına uyğun olaraq bütün lazımi tədbirləri görəcək”.

Serbiya Prezidenti Aleksandar Vuçiç bazar günü Respublika Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahının binasına gəlib. Məlumata görə, dövlət başçısı ordu komandanlığı ilə Kosovo və Metoxiyadakı vəziyyəti müzakirə edir. Bazar günü axşam tanınmayan qurumun polisi Serbiya ilə inzibati xətt üzrə keçid məntəqəsini bağladıqdan sonra bölgədə vəziyyət kəskin şəkildə gərginləşib. Buna cavab olaraq Kosovonun şimal hissəsində serblər nümayiş keçirərək, əsas magistral yolları bağlayıblar. Bölgənin şimalındakı bir sıra şəhərlərdə həyəcan siqnalları işə salınıb.

Qeyd edək ki, dünən Kosovo və Metoxiyanın serb əhalisi barrikadalar qurmağa başlayıb. Serbiya vətəndaşları Kosovonun şimalında və Metoxiyada barrikadalar qurublar. Onlarla insan Priştina – Raska əsas yolunu bağlayıb. Küçələrdə olan Kosovo polisinin xüsusi dəstələri (ROSU polis xüsusi təyinatlıları) şəhər əhalisi toplanması başlayanda ətraf kəndlərə yola düşüb.

Kosovo və Serbiya hücuma hazırlaşır

Serbiya prezidenti Aleksandr Vuçiç bəyanatla çıxış edib. O bildirib ki, Kosovo ordusu avqustun 1-də gecə yarısı sərhəd bölgələrinə hücum etmək niyyətindədir. Hakim Serb Tərəqqi Partiyasının deputatı Vladimir Cukanoviç də Balkanların denasifikasiyası ilə bağlı tvitt paylaşıb. Hazırda Şimali Kosovonun hər yerində həyəcan siqnalı verilir, kilsələr və monastırlar yarım saatdan artıqdır ki, fasiləsiz olaraq zənglərini çalır. Qeyd edək ki, eyni hal 1999-cu ildə də baş vermişdi. Son məlumatlara görə, artıq Yarinye keçid məntəqəsində serblər arasında güllə yarası alanlar var.

Bəs növbəti müharibə ocağının yaranması kimə və nə üçün lazımdır. Həssas və müvəqqəti söndürülmüş münaqişə ocağının yenidən alovlandırılmasından kimlər qazanclı çıxmağı düşünür? Ümumiyyətlə, müharibələri dayandıranların, sülh yaratmaq istəyənlərin sırası niyə seyrəlir? Balkanların yenidən hədəf seçilməsində bir məqsəd var, Qərblə Rusiyanın növbəti toqquşma ünvanı bəlli etmək, Rusiyaya təzyiqləri artırmaq, onun Avropadakı yeganə “qalası” sayılan Serbiyanı müqavimətsiz bir hala gətirməkdir. Növbəti ünvanlar da dəhşət yaradır. Söhbət Cənubi Qafqazdan gedir. Ermənistanın sülh prosesini uzatmaq cəhdi, Qərbin, xüsusilə də tarixin arxivinə atılmış Minsk qrupunun yenidən danışıqlarda əsas beynəlxalq mandatlı qurum kimi çıxış etmək həvəsi, bunun üçün daşları yenidən düzmək arzusu, Rusiya ilə toqquşan növbəti maraqlar və s., və ilaxır. Eyni zamanda Qarabağda müvəqqəti yerləşdirilmiş Rusiya sülhməramlıların burnunun dibində erməni ordusunun yenidən silahlanması, törədilən təxribatlar bunu deməyə əsas verir ki, dünyanı qarışdırmağa, təxribatlar törətməyə, qonşuları bir-birinə vurmağa alışmış qüvvələr hələ də iş başındadır.

V.VƏLİYEV